1. сарымтахтаа диэн курдук. Эмээхсин …… илдьирийбит даба ырбаахытын кэтэн сарымтахтанна. Амма Аччыгыйа
   Ол сарымтахтанан истэхпинэ, бөлкөй талах кэнниттэн утары Тэптиргэ кынчарыйан таҕыста. М. Ефимов
   Баайка атын ыҥыран тугу эрэ ботугураабытынан …… сүүрэн сарымтахтанна. Уустаах Избеков
2. Салбаҥ-салбаҥнык дайбан (көтөрү этэргэ). ☉ Делать вялые, неуклюжие взмахи крыльями в полёте
   Саас көтөрдөртөн бастакынан сарымтахтанан кэлэр бу барахсан [тураах]. И. Федосеев
   Өстүөкүлэҕэ сарымтахтана сылдьар үрүмэччини тутан ыланнар, кынаттарын быһыта тыытан баран, кини хайдах сыҕарыйарын одуулаһаллар. ОАП ОТХ
3. кэпс. Сарымтах курдук, сарымтах буолан хамсаа, илигирэй, эйэҥэлээ. ☉ Качаться, болтаться, едва держась на чём-л. (о чём-л. небольшом и лёгком)
   Иирэлэр сэбирдэхтэрэ суйданан, сыгынньах лабааларыгар биир-икки саһарбыт сэбирдэх ордубута тыалтан сарымтахтанар. Е. Неймохов
   [Табалар] муостарыгар тоҥ тирии тобохторо тыалтан сарымтахтаналлар. Тулхадыйбат д.

туохт.
1. Тугу эмэ кимиэхэ эмэ толору өйдөнөр гына эт, кэпсээ. ☉ Растолковать кому-л. что-л., сделать что-л. ясным, понятным
Ас туһунан кэпсэтиигэ хайыһар туох сыһыаннааҕын эн биһиэхэ быһааран абырыаҥ эбитэ буолаарай? Амма Аччыгыйа
Өксүү, ону ылбакка, соһуйбуттуу көрөн олорбутугар, киирбит дьахтар нууччалыы-сахалыы былаан быһаара сатаабыта. Н. Заболоцкай
Биричиинэтэ кимиэхэ барытыгар биллэр, ону быһаара сатыыр да наадата суох. Софр. Данилов
2. Тугу эмэ чуолкайдык бил. ☉ Определять, выяснять что-л. точно
Барытын бэйэтэ урут билэн, судургутук быһааран бүтэрэ сылдьар киһи. Амма Аччыгыйа
Кулаакка туох иһин барарын быһааран өйдөөбөт уол этэ. Эрилик Эристиин
«Чахчы кыраныыссаны туорааччы эбит!» — диэн быһаарбытым. Н. Якутскай
3. Туох эмэ туһунан уурааҕы уур, таһаар (хол., мунньахтаан). ☉ Решать, выносить решение по какому-л. вопрос у
Эйэ дэмнээх сиэринэн, Ирэ-хоро дьүүллэһэн, «Түмсүү күүһэ» холкуоһу Төрүттүүргэ быһаардылар. Күннүк Уурастыырап
— Суруксут, суруй: «Биһиги Салбаҥ нэһилиэгин дьонун уопсай мунньаҕа, быһаардыбыт». Н. Якутскай
Ол кыһалҕатыттан дьахталлары соруһарга быһаардахпыт дии. Ч. Айтматов (тылб.)
4. Арааран, араҥалаан бил, өйдөө. ☉ Определять, отличая что-л. от другого
Олорон эрэ санаан көрбүтүм: дьиэм хайа да диэки баарын быһааран билбэтим. Н. Неустроев
Мин үөһэ тахсан баран, илиммин-арҕаабын быһаарбат буолан хааллым. А. Софронов

даҕ.
1. Ууһа суох, сатаан туттубат, уустугу-ураны тупсаҕайдык сатаабат, айбат. ☉ Неумелый, неискусный, беспомощный в делах. Салаҥ киһи. Салаҥ дьахтар. Салаҥ уус
□ Салаҥ киһиэхэ хара тыа маһа ытыыр (өс хоһ.)
Салаҥ худуоһунньуктар оҥорбут кынаттаах аанньаллара хамсаабат харахтарынан эмиэ кинилэри көрөргө дылылар. М. Доҕордуурап
Уйбаан чугаһаан иһэр. Толоос уҥуохтаах-иҥиэхтээх, салаҥ киһи уһанан баллырдаабытын санатар. А. Сыромятникова
2. Ууһа-урана, тупсаҕайа суох. ☉ Лишённый художественности, выразительности, топорный. Салаҥ тыл-өс. Салаҥ оҥоһуу. Салаҥ уруһуй
□ Маны хоһуйарга мин тылым алыс салаҥ, өйүм өрүү татым, …… быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Биһиги дьиэбит түөрт эрэ ыал арыччы олорор кыра дьиэтэ эрээри, икки мэндиэмэннээх буолан, өрө дуодайан тахсыбыт салаҥ тутуулаах. ВВМ
3. кэпс. Наһаа, олус. ☉ Непередаваемый, неописуемый, ужасный, дикий (о высокой степени проявления чего-л. — напр., о жаре). Салаҥ куйаас түстэ. Тыал күүһэ салаҥ
□ [Өлүөнэ өрүс:] Саҥарыалаах балыктары Салаҥ дириҥнэрбэр саһыаран, Үөскүүр балыктары Үтүө чүөмпэлэрбэр үөрдээн, Үрүҥ көмүс өҥнөөн, Үтүмэн элбэҕи үүрэн киллэрдим. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кэлэн хоһун оҥосто сылдьар, хоһум үчүгэй диэн үөрүүтэ салаҥ. А. Софронов
Таҥна оҕус, биэбэкээм, Таһырдьа тымныы салаҥ. И. Сысолятин
♦ Хоро салаҥ — букатын тугу да сатаабат салаҥ, букатыннаах салаҥ. ☉ Абсолютный неумеха
Эдэр сааһыгар хоро салаҥ буолан, сүгэтин наар дьон уктаан биэрэллэрэ. В. Иванов. Тэҥн. салбаҥ
ср. монг. салан ‘нерадивый, небрежный, неаккуратный’, алт. чалаҥ ‘неосторожный, рассеянный; шаткий’, др.-тюрк. чалаҥ баши ‘пустослов, болтун’

1. аат.
2. Оҕолоох эр киһи (оҕотугар, оҕолоругар сыһыаннаан этиигэ). ☉ Отец (детей)
   Хара киһи — Микиитэлээх Өлөксөй аҕалара — Лэглээр уола Дьөгүөрдээн эбит. Амма Аччыгыйа
   Иһит, доҕоруом, ытыктаа Ийэҥ тылын, аҕаҥ тылын, Хомотума, ытатыма, киһилии кэпсэт эбэҕиниин! С. Данилов
   Төрөппүт аҕа, ийэ аатын Түһэн эрэ биэримэҥ! Аҕа алгыһын ыланнар, Уолаттар тарҕастылар. Эллэй
3. Кимтэн эмэ (үксүгэр этиллэр, этэр, ахтыллар киһиттэн, дьоннортон) элбэх саастаах, сааһынан баһыйар киһи (дьон). ☉ Старший (старшие) по возрасту
   Намыын оҕонньор сааһа сүүс уон үһэ. Оҕонньор Чүөчээскиттэн оруобуна сүүс эрэ сылынан аҕа. Суорун Омоллоон
   Максим оҕо эрдэҕиттэн аҕа дьон тылын хаһан да быһа гыммакка үөрэммитэ. Н. Лугинов
   Нахов сааһынан Сергей Петровичтыын утаа-сабаа быһыылаах да, быдан аҕа курдук көстөр. Софр. Данилов
   △ Кырдьаҕас, ааспыт көлүөнэ дьоно (билиҥҥи көлүөнэҕэ, эдэрдэргэ сыһыаннаан этиигэ). ☉ Старшее поколение (по отношению к молодому)
   Бу Кыһыл Знамя аннынан Аҕаларбыт Интернационалы ыллыыллара. П. Тулааһынап
4. кэпс. Дьон ытыктыыр, сүгүрүйэр, бас-көс туттар киһилэрэ. ☉ Самый уважаемый, почитаемый человек; защита и опора, глава, вождь
   Сүүһүнэн ыаллаах учаастак биригээдэ аҕатынан «ыал аайы баар киһи» талыллыбата чахчы. С. Федотов
   Кэс тылларын эппиттэр аан дойду аатырбыт аҕа физиктэрэ. В. Яковлев
   Аҕа тойонуом, аһын! Алҕаспын хааллар, Аныгы буруйум буоллун. А. Софронов
5. көсп. Тугу эмэни төрүттээччи, саҕалааччы (үксүгэр улахан общественнай-культурнай суолталаах дьыаланы). ☉ Основоположник, основатель, родоначальник
   Ааптар кинигэтигэр бэйэтин оҕо сааһын туһунан ахтыыны киллэрбитэ, биһиги литературабыт аҕата А.Е. Кулаковскай олоҕуттан сырдаппыта олус кэрэхсэбиллээх, махталлаах суол. КНЗ ОТК
   Эбээн литературатын аҕата Николай Саввич Тарабукин урут соччо-бачча биллибэт хас биирдии айымньыта тахсыытын ааҕааччы бэркэ сонургуу көрөрө, биллэн турар, оруннаах. «ХС»
   Дьиҥнээх хомус аҕата уус киһи оҥорбут эбит. Истээриҥ эрэ, оонньоотоҕуна хайдах эрэ дьикти кылыһахтанан барар. «Кыым»
6. даҕ. суолт., кэпс. Кимтэн эмэ ордук чорбойор (кыаҕынан, дуоһунаһынан, үлэһитинэн эҥин). ☉ Выделяющийся чем-л. (напр., силой, сноровкой, мастерством, должностью). Кини миигиттэн аҕа охсооччу
   □ Уол сааһынан да, солотунан да аҕа киһиэхэ куруубайдаабытын кэмсинэн, күлүүгэ-оонньууга аралдьытан кэбиһиэн баҕарда быһыылаах. Амма Аччыгыйа
   ср. тюрк. аҕа ‘старший брат, отец’
   ♦ Аар тойон аҕа үрд. — аҕаны ытыктаан, аҕаҕа сүгүрүйэн этии (үксүгэр фольк. тут-лар). ☉ Высокопочтимый господин отец (церемонно-торжественное обращение к отцу, обычно употр. в фольк.)
   Аар тойон аҕам! Күн күбэй хотун ийэм! Мин этэр тылбын Истэн өйдүөн туруҥ эрэ! Болот Боотур
   Ол, Аана суох Атаҕастабыл адаҕыйбытын Аан маҥнай Аар тойон аҕабыттан анаарбытым. А. Софронов
   Данил оҕонньор оҕотун диэки, аар тойон аҕа аһыныылаах хараҕынан көрөн олордо. М. Доҕордуурап. Аҕа аата аҕа — төрөппүт аҕа диэн чугас, таптыыр, сүрэҕэ чараас киһи (онон бырастыы гыныа, аһыныаҕа диэн этии). ☉ Отец есть отец (близкий, родной человек — формула прощения проступков детей отцами)
   Кытаанахтык, мас-таас курдук аккаастаан кэбис, этэр киһилэригэр тахсыма! Аҕа аата аҕа, ийэ аата ийэ буолар, Өлөрүөхтэрэ суоҕа. Мөҕөр-этэр диэн улахан буолбатах... М. Доҕордуурап. Аҕа баһын тосту олор — аҕаҕынааҕар өссө ордук ааттаах-суоллаах киһи буол, аҕаҕын баһый. ☉ Затмить славой своего отца, превзойти во всем своего отца
   Охсуулаахтык үлэлээн, уйгулаах, дьоллоох-соргулаах олохтонуох, ыал буолан буруо таһаарыах, аҕа баһын тосту олоруох санаалаах этим. Ф. Софронов
   Биир кэмҥэ дьоҥҥо-сэргэҕэ тахсыбыттара, дьиэ-уот тэринэн, этэргэ дылы, аҕа баһын тосту олорбуттара [Кешалаах Никон]. «Хомус». Кини [С. Зверев] аҕа баһын тосту олорон, 80 сааһын томточчу туолуута биһиэхэ бүтүн саха норуотун бүттүүнүн үөрүүтэ, бырааһынньыга буолла. «ХС». Аҕа курдук аҕаттан (төрөөбүтүм, айыллыбытым) фольк. — дьоһун, ытык-мааны холоонноох аҕаттан төрөөбүтүм (төрүппүнэн-ууспунан эйигиттэн тутах буолбатахпын диэн суолталаах көһөр олук). ☉ Я родился от достойного, почтенного отца (постоянная формула, означает: и своим родом нисколько не хуже, вполне достоин того, с кем разговаривает герой). Мин да аҕа курдук аҕаттан айыллыбытым, ийэ курдук ийэттэн төрөөбүтүм. Тоҕус халлаан үрдүгэр тура төрүөбүт Дьулуруйар Ньургун Боотур обургу убайдаахпын, Айыы Умсуур удаҕан аҕастаахпын, Айталы Куо аҕастаахпын. Ньургун Боотур. Аҕалаатар аҕа үрд. — аҕаны эбэтэр төрөппүт аҕа курдук күндү киһини ытыктаан, маанылаан, «баар-суох күндү киһи» диэн этэр көһөр олук (тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ Церемонно-почтительное обращение к родному отцу или человеку, почитаемому как родной отец
   Бу орто туруу бараан ийэ дойдуга Эн эрэ, эн эрэ тускар олоробун. Ийэлээтэр ийэбин, аҕалаатар аҕабын Эйигин, эйигин эрэ хоһуйабын. С. Данилов
   Антип Сантынов оҕонньор, ама, аҕалаатар аҕата, убайдаатар убайа буолбатах үһүө? «ХС». Аҕа тутун (оҥоһун) — кими эмэ ытыктаан, сөбүлээн, көҥүл өттүгүнэн бас бэрин, баһылык, сирдьит оҥоһун. ☉ Признавать кого-л. своим предводителем, главой
   Кинини этэрээккэ бөлүһүөк диэн ааттыыллар, Байыастар ытыктыыллар, аҕа тутталлар. «ХС»
   Аҕатын туйаҕын хатарбыт көр туйах. Оҕом булчут бэрдэ буолсу, аҕатын туйаҕын хатарыыһы. «ХС»
   Арай уола Лэгиэнтэй аҕатын туйаҕын хатарыыһы. Д. Очинскай. Айах ыла аҕа — бэрт кыранан (хол., хонугунан даҕаны) аҕа (ыһыахха бастакы айаҕы (чороону) кыранан да аҕа саастаах саамай кырдьаҕас оҕонньор-го бастатан туттараллар). ☉ Чуть-чуть старше по возрасту (у одногодков учитываются месяцы, даже дни — букв. старше настолько, что может взять (первым) кумысный кубок (первый почетный кубок вручается старейшему из всех собравшихся на Ысыахе))
   Кини миигиннээҕэр сааһынан айах ыла аҕа этэ уонна манна төрөөбүт-үөскээбит буолан, бэйэтин нэһилиэгин дьонун билбэхтии түһэр быһыылааҕа. А. Бэрияк. Араҥ (аас) аҕата, иринньэх ийэтэ — үтүө санаалаах, аһыныгас, тиийиммэттэргэ-түгэммэттэргэ, быстыбыттарга көмөлөһө сатыыр киһи туһунан. ☉ Отец больных (голодных), мать хилых (о добрых, сердобольных мужчине и женщине)
   Чоочо баай тойон абаҕам, Икки атахтааҕы иҥнэрэн Иринньэх ийэтэ, араҥ аҕата Аатырарыҥ биллибэт. А. Софронов
   Кэнэҕэски кэлэр ыччакка, Хойукку уһун үйэлэргэ Иринньэх ийэ буолар, Араҥҥа аҕа буолар Амарах санаалаахтар төрүөхтэрэ. С. Зверев
   ◊ Аҕа баһылык — 1) былыргы аҕаийэ ууһун баһылыга. ☉ Старейшина рода
   Улуу тойоммут, аҕа баһылыкпыт! Биһигини аһынарга, абырыырга ананан айыллыбытыҥ буолуо, урут да аһынар, араҥаччылыыр этиҥ. П. Ойуунускай
   Олоҥхо дьоно, ааптар этэринэн, аҕа ууһунан, биир кэргэн курдук тутуспутунан олороллор Барыларын аҕа баһылыктара ытык кырдьаҕас (патриарх) салайар. Эрчимэн; 2) кэпс. бас-көс киһи; ытыктанар салайааччы. ☉ Глава, руководитель; уважаемый, почитаемый человек
   Үлэһит дьон үрдүктүк сыаналыыр киһилэрин лидер, аҕа баһылык салайааччы оҥосторго дьулуһуулара мэлдьи күүстээх буолааччы. «Кыым». Аҕа дойду көр дойду. Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии көр сэрии. Аҕа дойду сэриитэ көр сэрии. Аҕа кылын көр кылын. Аҕатын аата — төрөөһүн туһунан сибидиэтэлистибэҕэ ыйыллар, киһи толору аатыгар аҕатын аата. ☉ Отчество. Кини аата Сергей, аҕатын аата Федорович
   □ Кини [Семен Васильевич] куурус устудьуоннарын бүтүннүүлэрин ааттарынан, аҕаларын ааттарынан ыҥырар
   Өйдүүрэ да бэрт! Н. Лугинов. Аҕа уустаа эргэр. — аҕа уустарынан араҕыс, аҕа уустарынан хайдыһан олор. ☉ Жить родовыми (отцовскими) группами, обособляться по родовым признакам
   Дьон-сэргэ аҕа уустаан олоруулара кэм баар кэмигэр, билиҥҥи Сахаар оҕонньор саҥа туран, булду-алды кыайа-хото тутар буолан эрдэҕинэ биирдэ силлиэлээх күн буолбута. В. Яковлев
   Аҥаардас акаарылар эрэ аҕа уустаан аймахтаһан олорор алаастарыгар тиийдим. П. Тобуруокап. Аҕа уустас эргэр. — аҕа уустарынан атааннас, өстөс (хол., сири былдьаһан). ☉ Устраивать, возбуждать межродовые раздоры, столкновения (напр., из-за покосов, выпасов)
   Кулгаахха сибигинэйэн, хоп тылы тарҕатан, аҕа уустаһан, атааннаһыыны күөртүү сылдьаллар. Амма Аччыгыйа. Аҕа уустаһыы эргэр. — аҕа уустарынан атааннаһыы, өстөһүү (хол., сири былдьаһан). ☉ Межродовые раздоры, столкновения (напр., из-за покосов, выпасов и др.)
   Ар-бур саҥарсыы элбээтэ, Аҕа уустаһыы сыарҕа быатын кэрбээтэ. С. Васильев
   «Кырдьыга даҕаны, бу аҕа уустаһыыта улаханнык атахтаабыт дьонноробут», — диир биир чилиэн. Күндэ. Аҕа ууһа — биир өбүгэттэн төрүттээх, хас да ийэ ууһун холбуур улахан уус (өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи чарчыына кинээс баһылыктаах нэһилиэк иһинээҕи сирдээх бэйэни салайынар бөлөх). ☉ Род, происходящий из нескольких ийэ ууһа, большая семья; основная единица якутского самоуправления (несколько таких единиц составляют наслег)
   Кинилэртэн Таҕаранньа аҕатын ууһа диэн халыҥ аймах дьон үөскээн, тарҕанан, билигин араас сирдэргэ олорор сурахтара иһиллэр. Болот Боотур
   Олоҥхо дьоно, ааптар этэринэн, аҕа ууһунан, биир кэргэн курдук тутуспутунан олороллор. Эрчимэн
   Дьуона кинээс Салбаҥ нэһилиэгин аҕыс аҕатын уустарын чарчыыналарыттан мунньахха төһө киһи кэлбитин ыйытан бүтэр. Н. Якутскай. Ииппит аҕа — төрөппөтөх, оҕону кыра эрдэҕиттэн иитэн улаатыннарбыт киһи. ☉ Приемный отец
   [Семенов:] Эмээхсин, тугу-тугу тыллаһаҕын? Уолуҥ ииппит аҕатын итинник саҥарарыҥ сатанар үһү дуо? С. Ефремов
   Кииринньэҥ аҕа көр сүтүөр аҕа. Сүөдэр бэрэссэдээтэл кииринньэҥ аҕатын Солтуохабы аҕарҕаабатаҕа. П. Аввакумов
   Кииринньэҥ аҕата, Кирилэ диэн киһи, хаайыы олоҕун хайҕаан кэпсиирэ иһиллэр. Р. Баҕатаайыскай
   Кэргэн аҕата көр ыал аҕата. Онно баар эдэркээн Бу дьиэ, кэргэн аҕата, Ааҕааччыа, эн кэрэхсиир Тыйаатырыҥ артыыһа. С. Данилов. Сүрэхтээбит аҕа эргэр. — христианскай сиэр-туом быһыытынан оҕону сүрэхтииргэ кыттыыны ылбыт эр киһи. ☉ Восприемник, крестный отец
   Кинини миигиннээҕэр ытыктыах тустааххын: сүрэхтээбит аҕаҥ буолар. Н. Неустроев. Сүтүөр аҕа — оҕолор ийэлэрин кэлиҥҥи кэргэнэ, төрөппөтөх, кииринньэҥ аҕа. ☉ Отчим
   Дьэ хайдах сүтүөр аҕа түбэһэр. Болот Боотур. Ыал аҕата — кэргэннээх, оҕолоох дьиэ-уот баһылыга, (үксүгэр элбэх кэргэннээх ньир-бааччы ыал баһылыгын туһунан). ☉ Отец семейства, глава семьи (обычно большой крепкой семьи)
   Баҕа санаалаахпын, хаһан эрэ төннөн, Төрөөбүт дьиэбитин сөхсүтэргэ, Буруо таһааран, төрүөх төрөтөн — Ыал аҕата буолан олорорго. С. Данилов
   Дьэ, ыал аҕатынан, тэрилтэ салайааччытынан дииллэрэ чахчы эбитин билэн сылдьабын. «Кыым»