см. салдьыр .

көр салдьыр
Салдьары муостаах хара эриэн ынах …… , кутуругунан охсуолана-охсуолана, тэпсэҥэлиир. Софр. Данилов

салдьыр диэн курдук
[Байбал:] Биир ала оҕус, аҥаар муоһа салдьыгыр, уон хаардаах. А. Софронов
ср. бур. жалжагар ‘кривой, изогнутый’

дьүһ. туохт. Биир кэм аа-дьуо сыылбатык хардыылаан хаамп. ☉ Идти вяло, ровным шагом
Салдьыр муостаах, саппардаан хаамар саадьаҕай оҕус. «Кыым»

дьүһ. туохт. Төбөҕүн бокуойа суох уҥа-хаҥас хамсатан түргэнник хаамп (салдьыр муостаах сүөһүнү этэргэ). ☉ Идти быстрыми шагами, усиленно махая головой (о быке, корове с наклонившимися наискось рогами)
Оҕуһа, үөрэ-көтө салдьыкыччыйан, сэлии былаастаах хаамыынан баран иһээхтээтэ. Суорун Омоллоон

дьүһ. туохт.
1. Үөһэ диэки, өрө хорой (сытыы уһуктаах тугу эмэ — хол., кыыллар кулгаахтарын этэргэ). ☉ Быть торчащим, встать торчком (напр., об ушах животных)
Чөрөйбүт, салдьыр, умсары муостаахтар элбээтэр-элбээн, биир кэм элэгэлдьийбиттэрэ. П. Аввакумов
Куобах кулгааҕа чөрөйөр. «Кыым»
2. көсп. Чуумпур, болҕой (хол., тугу эмэ иһиллээн). ☉ Затихнуть, напрячь слух, навострить ухо (вслушиваясь в чей-л. разговор)
Ааныс оһоххо өйөнөн, эр дьон кэпсэтэллэрин барытын чөрөйөн иһиллээн турда. Н. Габышев
ср. монг. цорийх ‘быть тонким (напр., о ногах)’, цөөрөх ‘уменьшаться, сокращаться’

туохт.
1. Бэрт түргэнник көстөн ааһыталаа, хараҕыҥ иннигэр элэҥнээ, быыстала суох солбулла тур (бииртэн биир хартыына туһунан). ☉ Быстро проноситься, мелькать перед глазами
Намыһах соҕуһунан ойуур маһа элэгэлдьийэн ааһара. Н. Якутскай
Чугас дьиэллигэс көстөрүнэн, Кылабачыйан, элэгэлдьийэн, Күөх, кыһыл массыыналар Моҕотой курдук сырсаллар. Р. Баҕатаайыскай
Чөрөйбүт, салдьыр, умсары барбыт муостаахтар элбээтэр элбээн, биир кэм элэгэлдьийбиттэрэ. Ньирэйдэр туора-маары ойуоккалаһаллар. П. Аввакумов
△ Биллибэккэ, түргэн баҕайытык ааһа охсон хаал, элэс гынан аас (бириэмэ туһунан). ☉ Быстро пролететь, пройти, промчаться (о времени)
Сайыҥҥы сайаҕас күннэр, элэс гынан элэгэлдийэн, бииртэн-биир ааһан иһэллэр. С. Маисов
Итинтэн ыла түөрт чуумпу, Игирэ оҕо курдук, сыл Элэгэлдьийэн ааспыта. Н. Некрасов (тылб.)
2. Түргэнник бар-кэл, элэстэн. ☉ Ходить туда-сюда очень быстро, стремительно, мелькать
Уол, сапсыйаат, ханна эрэ элэгэлдьийдэ. Р. Баҕатаайыскай
[Ананий] эмиэ түргэн-түргэнник хааман элэгэлдьийэр. М. Доҕордуурап
Балааккаҕа Кээтии соҕотох эбит. Тэтэрэ, мичээрдии түстэ, тута остуол тардан элэгэлдьийдэ. А. Кривошапкин (тылб.)
ср. бур. эрэгэшэхэ ‘мелькать’

туохт.
1. Күүскэ охсулун (хол., биэрэккэ), тыастаахтык дьалкылын (уу балкыырын туһунан); дибилийэ тыастаахтык уһун (хол., үрэх, өрүс). ☉ С шумом плескаться, ударяться, биться (напр., о берег — о волне); с большой силой и шумом течь, катиться, двигаться (напр., о реке)
Элиэнэ хатын Эбэтигэр киирэн, Элбэх уутун Эҥсибитинэн барда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Түһэн ааспыт самыыр сыта Саба биэрдэ сүрэхпэр, Тааһы эҥсэр муора тыаһа Намтаан хаалла биэрэккэ. Күннүк Уураастыырап. Оо, албан ааттаах Бүлүү, Олус да кэрэҕин, Көрдүм көҥүл күрүлүүр Көмүөлүҥ эҥсэрин. А. Бродников
△ Сүүрүгүрэн, дьалкыйан, бааллыран сайҕаа, суурай, алдьат (хол., уу — биэрэги). ☉ Смывать волной, разрушать течением, размывать, подмывать
Сыыр тэллэҕин сүүрүк эҥсэн кэбиспит. СГФ СКТ
Муора эҥсэр биэрэгэр Ый барык киэһэ уоттарын Ыйдаҥардар сиригэр, …… Онно, аптаах дьахтар, таптаан Талисманы биэрбитэ. А. Пушкин (тылб.)
2. Ыраахха диэри дорҕоонноохтук дуораһый (хол., ырыаны этэргэ); күүрэкүүрэ дохсуннук сатараа, ньириһий (хол., этиҥи этэргэ). ☉ Разноситься громко, звучно (напр., о песне); грохотать раскатисто, издавать гулкий звук (напр., о громе)
Ырыам, салгыҥҥа көрүлээн, Ыраах эҥсэн дуораһый. Күннүк Уурастыырап. Маннык дьикти чуумпуга Эллэй Боотур саҥата эмиэ дьикти баҕайытык ыраахтан ой дуорааныныы эҥсэн кэлэр. И. Гоголев
Эмискэ саа тыаһа сатараан Этиҥнии эҥсэн түспүтэ. С. Дадаскинов
Этиҥнэр эмискэ эҥсэ дьааһыйаннар Эн үрдүгэр түһээри хаайаллар. Эккин-сииҥҥин тырыта тэбэннэр Иннигин ылыахтарын саныыллар. «Кыым»
△ Иһиҥ түгэҕиттэн ыган, өрүтэ тыына-тыына, үөскүн тартарар курдук, уһуутаа; айаатаа. ☉ Испускать вопль, издавать громкий гортанный крик; реветь
Сүүнэ үрүҥ илин атаҕынан буору хаһахаһа, иччитин ыҥырардыы иһин түгэҕиттэн эҥсэн сэттээхтик айаатабыт үһү. И. Гоголев
Салдьыр Саадьаҕай …… кутуругун куйбаҥната-куйбаҥната, иһин түгэҕиттэн эҥсэн, маҥыраан лаҥкынатта. Болот Боотур
Уу оҕуһа тулатын эргиччи көрүннэ, онтон эмискэ иһин түгэҕиттэн эҥсэн ынырык улаханнык орулаан тоҕо барда. Куорсуннаах
3. көсп. Элбэх, киэҥ сирдэринэн сырыт, кэрий. ☉ Объезжать, обходить далёкие места
Эдэр булчуттар, баай хара тыа түгэхтэринэн эҥсэ сылдьаннар тайаҕы, саһылы, бэдэри киллэрэллэр. Амма Аччыгыйа
[Күөх Көппө:] Сорох бэйэтэ төһө эмэ сиринэн эҥсэн, сылайан-элэйэн кэлэн олорор. Суорун Омоллоон
Сур бөрө торҕонноон иһэ экчэччи сиһин тоноҕоһугар хам сыстара, …… булт-ас көрдөөн бэрт ыраах сирдэринэн эҥсэ сүүрэрэ. Далан
4. көсп. Ырааҕынан эргитэн, дириҥник хорутан, уһуннук иҥнибэккэ саҥар, кэпсээ. ☉ Говорить, рассказывать долго, подробно, отвлекаясь на ненужные детали
Чэ, доҕор, олус ырааҕынан эҥсимэ, бэтэрээнэн-бэтэрээнэн соҕус! А. Сыромятникова
Барахсан адьас хааһахтан хостоон эрэр курдук саҥарар, бэрт киэҥ сирдэринэн эҥсэр! И. Федосеев
Максим Аммосов киэҥник, баар балаһыанньаны бары өттүнэн ырытан, этэн эҥсэн барбыта. Идэлги
△ Киэҥник хабан, дириҥник олохтоохтук, дакаастабыллаахтык, ылыннарыылаахтык толкуйдаа, санаа. ☉ Думать, мыслить широко и глубоко
Күтүрү, кырдьыга, ити курдук ырааҕынан эҥсэн саныыра буолуо диэбэт этим. Н. Неустроев
Аан дойдуну эҥсэн толкуйдуур үөрэх бөҕө киһи быһыылааҕа. И. Гоголев
Иккиэн билиилээх да дьон эбиттэр, эҥсэн түһэн өйдөрүн көрүөҥ этэ. А. Сыромятникова
Бу үөрэхтээх дьон барахсаттар, эҥсэн түһэн, өйгүт-санааҕыт атын эбээт, доҕоор! И. Семёнов
ср. калм. эҥгэ ‘берег, побережье’

аат.
1. Киһи көхсүн, оттон сүөһү, кыыл арҕаһын уонна самыытын ыккардынааҕы тоноҕос уҥуохтара тутуллар сүрүн, уйук буолар миэстэтэ. ☉ Позвоночник
Сыҕаайап саҥаран бобуллаҥнаата: «Мин сиһим токур… Оҕо эрдэхпинэ биһиккэ булгуруппуттар». Амма Аччыгыйа
Салдьыр муостаах ынаҕы сиһин, самыытын имэрийдэ. А. Фёдоров
Кини …… хас да сиринэн сиһэ тостубут, ойоҕосторо уонна төбөтүн уҥуоҕа алдьаммыттар. «ХС»
2. Киһи көхсүн аллараа өттө. ☉ Поясница
Икки ытыһынан сиһин баттанан, ыараханнык көнөн баран, бытааннык саҥарда: «Дьэ бүтэрдибит». Амма Аччыгыйа
Владимир Лукич уһуннук олорбутуттан сиһэ көһүйбүтүн тутта-тутта балааккатын диэки хаамта. Г. Колесов
Күүстээх сөтөл ааспат уонна сиһэ ыалдьар. «ХС»
3. Туохха эмэ сүрүн уйук буолар тутаах чаас. ☉ Опорная часть чего-л. (напр., пола); ударная часть какого-л. устройства, механизма (напр., охотничьей пасти)
Өлөксөй өй ылан, сохсо сиһинэн сүүрэн тахсыбыт да, сигэтин быһыта сынньан барбыт. М. Чооруоһап
Хабыын! Бу Баасын бассабыык уола муоста сиһин тоһутаары гынна дии. «ХС»
4. көсп. Барыларыттан эрэ ордук кыахтаах киһи (үксүгэр үбүнэн-аһынан, баайынан этиллэр). ☉ Человек, имеющий широкие возможности (обычно о материально обеспеченном человеке)
Бу Сымалаах нэһилиэгин систэрэ — Одунча аҕатын ууһа. И. Гоголев
Силип тойоно Аадаҥ оҕонньор — нэһилиэк сиһэ. Күннүк Уурастыырап
Мантан көс аҥаара холобурдаах сиргэ былыр бу дойду сиһэ буолан олорбут Дьэппириэн баай өтөҕө баар. Н. Босиков
5. Икки уу (үрэх, күөл) тардыытын араартыыр арҕастыы үрдүк сир (мастаах эбэтэр маһа суох); оннук сир халыҥ тыата. ☉ Возвышенное место (обычно лесистое) между двумя водоёмами; широкий лесной массив, растущий на таком месте
Халыҥ сискэ мутук тоһута тоҥон, киһи соһуйан этин таттарыах, хатан баҕайытык час гына түһэрэ. П. Ойуунускай
Кини үрүйэни кыйа сиһи өрө тахсан барда. Н. Заболоцкай
Мороппуй хайатын арҕаһыгар тахсан, сис устун айаннаата. В. Миронов
♦ Сискин көннөр (көннөрө түс) кэпс. — үлэлии сылдьан сынньана түс (балаһыанньаҕын уларытан). ☉ Устроить перерыв в работе для отдыха (меняя положение тела)
Сомоҕоллой …… сиһин көннөрө түһээри …… отуутун күлүгэр иттэнэ сытынан кэбистэ. Болот Боотур
Суох, кини утуйбат, сиһин эрэ көннөрө түһүө. Н. Заболоцкай
Хайа, доҕоттор, кыратык сиспитин көннөрө таарыччы табаах тардыбаппыт дуо? «ХС». Сискин көннөрбөккө үлэлээ — тохтообокко, сынньалаҥа суох үлэлээ; кулут буол, хамначчыттаа. ☉ Работать не разгибая спины; батрачить на кого-л.
Дьадаҥы кэргэҥҥэ төрөөбүт «ыар буруйдаах» буоларым быһыытынан Боотуруускай улууһун сис баайдарыгар сиспин көннөрбөккө үлэлиирим. «ХС»
[Оҕолор] омурҕаннарыгар өйүөлэрин от үөрэтин сыпсырыйан ылаллара уонна систэрин көннөрбөккө эмиэ үлэлээбитинэн бараллара. НЕ ТАО
Сиһин этэ сиппит, буутун этэ буспут көр буут I. Бичик Сэмэн сүүрбэ сааһыгар тиийэн холун этэ хойдубута, буутун этэ муҥутаабыта, сиһин этэ сиппитэ. Н. Якутскай
Уол оҕо, буутун этэ буһан, сиһин этэ ситэн, уолан бэрдигэр кубулуйар. С. Спиридонова
Уол сиһин этэ ситэн, холун этэ хойдон, урааҥхай киэнэ уһуктааҕа, саха киэнэ саарына буола улааппыт. «ХС». Сиһиҥ үөһүн тардыам кэпс. — өлөрүөм, тыыҥҥар туруом диэн киһиэхэ суоһурҕаныы. ☉ Вышибу, выну из тебя душу
Оо, ыт ыамалара! Тыллыы сүүрбүккүн, сиһиҥ үөһүн тардыам! Ф. Филиппов
Ылдьаа субу тиийэн ол сидьиҥи сиһин үөһүн тардыах курдук омуннуран барда. Н. Заболоцкай
— «Дьэ, атаас, уруккубутун-хойуккубутун аахсар күммүт кэллэ. Сибилигин сиһиҥ үөһүн тардар инибин!» — диэтэ Сэмэн. Р. Кулаковскай
◊ Сис быата — аты көлүйэргэ сиһигэр сэдиэлкэ үрдүнэн мииннэри быраҕан олгуобуйалары эбэтэр босторуоҥканы өрө тартарар быа. ☉ Чересседельник
Кыыс …… хомууту көннөрөр, сис быатын тардан биэрэр. А. Фёдоров
Ат ыарахан таһаҕаһы тардар буоллаҕына сис быатын холкутатан, аллара түһэрэн биэрэҕин. АНП ССХТ
Дабыыдап хапсаҕай баҕайытык ат сиһин быатын сүөрбүтүнэн барда. М. Шолохов (тылб.)
Сис былыт көр былыт. Сис былыт кэлбитэ, онон халлаан сымнаата. П. Аввакумов
Хас да хонукка сис былытынан, бүтэй үүт курдук бүрүллэн туран баран, халлаан халла быһыытыйда. В. Миронов. Сис кумах — киэҥ сиринэн тайаан сытар кумах сир. ☉ Песчаная коса
Килбиэннээх Лена эбэбит Кый дойдуттан Кытыаран аҕалбыт Кылыгырас сүүрүгүн …… Туора түспүт сис кумах Тохтотуо этэ дуо? Саха фольк. Волга эбэ күөх налыыларын, кэрэ арыыларын, сис кумахтарын …… биирдиилээн тарбахпар ааҕан биэриэм этэ. И. Никифоров. Сис ороҕо — киһи-сүөһү сиһин тоноҕоһун батыыта. ☉ Позвоночный столб
Бэрт да тирии… Чоху көхсүн курдук хап-хара… Арай сиһин ороҕунан онон-манан кырымахтардаах. И. Гоголев
Сипсики сүрэҕэ мөхсө түһэр, сиһин ороҕунан, тыймыыт курдук, тымныы баҕайы туох эрэ өрө сүүрэн таҕыста. Л. Попов. Сис тутун — көҥүллүк, дуоһуйбуттуу, сынньанар-дьаарбайар быһыынан илиилэргин сискэр үрүт-үрдүлэригэр тиэрэ уурталаан тутун. ☉ Держать руки за спиной (поза спокойно, безмятежно отдыхающего)
Сахалыы сис туттан баран, тииттэр быыстарынан хааман истим. Т. Сметанин
Көстөкүүн кыайбыт-хоппут киһи быһыытынан сис туттан кэбистэ. Н. Заболоцкай. Сис үөһэ — киһи-сүөһү иһин көҥдөйүгэр сис тоноҕоһун батыһа барар хаан сүүрэр сүрүн тымыра, үөс тымыр. ☉ Аорта
Эһэни өлөрөөт, быарын, бүөрүн, оһоҕоһун, тыҥатын, иһин сыатын, сиһин үөһүн кырбаан курум буһарыллар. И. Гоголев
Нухарыйдаххына, [кутаа] уот өһөн барар, силиигиттэн, сиһиҥ үөһүттэн соппоҥ тымныы оборор. Амма Аччыгыйа. Сис хайа — арҕастыы үрдээн тахса-тахса бара турар быстыбат хайа, хайа дойду. ☉ Горный хребет
Үөһээ тайҕаҕа тахсар суол Бодойбо үрэҕин батыһан Кропоткин сис хайатын туоруур. Н. Якутскай
«Верхоянскай хребет» аан дойдуга биллэр, сураҕырар сис хайа, тыһыынча түөрт сүүс килэмиэтир усталаах. Багдарыын Сүлбэ
ср. др.-тюрк. йым ‘нагорье с долинами, удобными для поселений’