дьүһ. туохт. Токуй, токуруй, бокуй. ☉ Согнуться, скрючиться (напр., о пальцах)
Бу айылаах оҥорон баран, тугу такыйа сытыйан тураҕын! Бар, Мэхээһи ааттас! П. Ойуунускай
Сибилигин итии чэй тэринэн иһээт, кини оронугар суорҕан анныгар такыйан сытыа, утуйуо. Н. Габышев
Кини [Яков Лукич] икки илиитин саллааттыы өттүктэригэр туппута тоҥолохторунан такыйда, бэйэтэ хайдах эрэ сукуйан хаалла. М. Шолохов (тылб.)
ср. монг. тахийх ‘искривляться, сгибаться, скрючиваться’

аат.
1. Солуур, чаанньык атын да иһит дугаҕа маарынныыр тутааҕа. ☉ Дужка, кольцо (напр., ведра, чайника)
Солуур бэйэтэ тимирэр, кылдьыыта тимирбэт үһү (тааб.: киһи өллөҕүнэ аата хаалара). [Тордуйатын оҥорон] бүтэрэн баран, уу сомсон таһаарда да, уотун үрдүгэр кылдьыытыттан ыйаан кэбистэ. Суорун Омоллоон
Омскай баксаалыгар кураанах солуурчахпын кылдьыытыттан туппутунан …… тиэтэйэн тиэрэ-маары дайбаан истэхпинэ, кэннибэр …… сахалыы хаһыы иһилиннэ. Софр. Данилов
2. Туох эмэ төгүрүгү эргийэ барар дьирбии, ии. ☉ Узкая полоса вдоль чего-л., имеющего округлую форму, оправа
Саллааттыы киччэччи кырыттарбыт төгүрүк төбөлөөх, кылдьыыта суох таастаах ачыкылаах аҕамсыйбыт кылаабынай быраас. Софр. Данилов
Күөх нуурал байҕал Кырыы кылдьыытыгар Көтөр кынаттаах бииһэ Көччөхтөөн көтөр Сараан ааһар сирэ эбит. П. Ядрихинскай
△ Халлааҥҥа көстөр сырдык төгүрүк ии, хаймыы. ☉ Ореол вокруг небесного тела
Арҕаа саҕахха кылайа киирэн эрэр күн үөһэ кылдьыыта кылбайан көстөр. Н. Якутскай. Сандалас халлааным кылдьыыта Саһарҕа уотунан кырбаста. Дьуон Дьаҥылы
3. Халтаһа сурааһына, харах биитэ. ☉ Складки на верхних веках
Кырыылардаах тумустаах Кылдьыылардаах харахтаах Кыһыл дыабаҥ атахтаах [Кыталык кыыл]. Күннүк Уурастыырап
Утуйумуна уонна бу үлүгэр бурҕаҥнас буортан ол сытыы харахтар кылдьыылара кытарымтыйбыт. С. Федотов
4. Дьахтар моонньугар кэтэр үрүҥ көмүс киэргэлэ, онно илин, кэлин кэбиһэр ыйанар. ☉ Серебряная гривна (женское шейное украшение) с прикрепленными к ней в виде подвесок пластинами
Аҕыс улуу удаҕан Аллараа сыҥаахтарын уҥуоҕа Кылырҕаабыт-халырҕаабыт Кылдьыыларыҥ ханналарый? Суорун Омоллоон
Мин күбэй хотун ийэкэм Сүктэн-бохтон кэлэригэр Илин-кэлин кэбиһэрдээх Эйэргэстээх кылдьыытын Кэриэс киэргэл симэҕин Эйиэхэ бэлэх биэрэбин. П. Ядрихинскай
Сылгы далын ортотугар турар чаллаах хатыҥ төрдүгэр биир үрүҥ көмүс мөҥүрүк кылдьыыны уонна үрүҥ көмүс кириэһи көмпүт. «ХС»
◊ Кылдьыы ытарҕа — төгүрүк тиэрбэс курдук быһыылаах көмүс ытарҕа. ☉ Золотые или серебряные серьги в виде кольца
Трошкаҕа хаар маҥан баттахтаах, уҥа кулгааҕын эминньэҕэр кыһыл көмүс кылдьыы ытарҕалаах, кырдьаҕас шахтер кэлэр. Н. Якутскай. Хапкаан кылдьыыта — хапкаан кыылы хабар дугалыы быһыылаах чааһа. ☉ Дужки капкана
Хапкаан кылдьыытын тэрэпиискэнэн эрийэр ордук, оччоҕо кини булт атаҕын тоһуппат. ТСКБ
Хапкаан тылын уонна кылдьыытын чараас гына хаарынан, курупааскы куорсунунан, таба түүтүнэн сабаллар. Булчуттарга к.
ср. тюрк. кылдьы, кылчы ‘дужка, ушко котла’

туохт.
1. Илиигэр баары кимиэхэ эмэ туттар. ☉ Отдавать, вручать кому-л. что-л. из рук в руки; давать. Ийэм кэмпиэт биэрдэ
□ Суруктарын төттөрү биэрдэ, остуол диэки ыйда. А. Софронов
Кыыһа киниэхэ үс манньыаты биэрдэ. Т. Сметанин
2. Бас билэргин, бэйэҥ киэҥҥин атын киһи ыларын, туттарын көҥүллээ, уларыс. ☉ Предоставлять, уступать другому получить что-л. свое
Үтүө киһи ыларынааҕар биэрэрин ордорор. И. Гоголев
Киниэхэ ийэ-аҕа баай мунньан биэрбэтэҕэ. А. Софронов
Ити быһаҕы кимиэхэ да биэрбэт быһаҕым. МНН
3. Кимиэхэ эмэ туох эмэ ананарын тиксэр (хол., үтүөлээх ааты, наҕарааданы о. д. а.). ☉ Давать, вручать кому-л. что-л., назначенное ему. Махтал сурук биэрдилэр. Бүгүн хамнас биэрдилэр
□ Сир түҥэтигэ буоллаҕына чугас, үчүгэй сирбитин барытын биэрэрбит сатаммат. П. Ойуунускай
[Көстөкүүн:] Сопхуос биһиэхэ ханнык баҕарар сири биэриэхтээх. Күндэ
4. Ким эмэ (хол., кыыһыҥ) кимиэхэ эмэ, кэргэн тахсарыгар сөбүлэс. ☉ Выдавать замуж
[Нараҕан:] Оҕобун ыраах, бастаах-көстөөх дьон оҕолоругар эргэ биэрэр санаалаахпын. Дьүөгэ Ааныстыырап
[Уоһук:] Аҕаҥ да кырдьаҕас эйигин куһаҕаҥҥа тиэрдээри эргэ биэрбэтэҕэ буолуо. Н. Неустроев
5. кэпс. Оҕус, саай. ☉ Ударять. Сүүскэ биэр. Илиигэ биэр
□ Адьырҕа буола оҕуста — түҥнэри биэрэн түһэрдэ. «ХС»
Атын быһа биэрэн, маҥан курупааскы курдук көтүтэ турда. М. Доҕордуурап
6. Аат тылы кытта холбуу туохтууру үөскэтэр уонна аат суолтатыгар сыһыаннаах хайааһыны көрдөрөр. ☉ В сочетании с именами существительными образует сложные глаголы
Хатыҥ киһиэхэ үгүс туһаны биэрэр. Суорун Омоллоон
Софрон Данилов — элбэх кэрэхсэбиллээх айымньыны биэрбит суруйааччы. «Кыым»
Киргиэлэй бүгүн оҕолорун мунньан, күөл үрдүгэр тиһэх уруогун биэрэ олордо. Н. Заболоцкай
7. Сорох сыһыаты кытта соһуччу уонна тэтимнээхтик буолар дьайыыны көрдөрөр. ☉ В сочетании с некоторыми наречиями выражает неожиданность и интенсивность действия. Дьөлө биэр. Тобулу биэр. Батары биэр. Сабыта биэр
□ Микиитэ бэрт чобоотук туттан нууччалаан иһэн, бөтө биэрдэ. Амма Аччыгыйа
Тугу этиэн булбакка, айаҕын ата-ата сапта, онтон нэһиилэ төлүтэ биэрдэ. Болот Боотур
Өлөксөй аты быһыта биэрэн кымньыылаан, бөтөрөҥүнэн түһэрдэ. В. Протодьяконов
8. -ан, -а(-ы) сыһыарыылаах сыһыат туохтууру кытта көмө туохтуур суолтатыгар соһуччу буолууну, түмүктээһини биитэр дьайыы бүтэһиктээхтик оҥоһулларын бэлиэтиир. ☉ В сочетании с деепричастиями на -ан, -а(-ы) выступает в роли вспомогательного глагола и выражает внезапность, результативность или законченность действия
Сүөдэр Хомуоһап баар буолан биэрбит. Амма Аччыгыйа
Түргэн [ыт аата] аһара охсон биэрдэ. Суорун Омоллоон
Кини биир түбэлтэни өйдүү биэрдэ. П. Филиппов
тюрк. бер, бир, пэр
♦ Аатын түһэн биэр көр аат.
□ Ааты түһэн биэримээри сыралаһан, син хачымахтаһан иһэбит. П. Аввакумов
Өбүгэлэрбит албан ааттарын түһэн биэримээриҥ! И. Сосин
Аалын баһа хоҥнон биэрбэт көр аал II. Ити киһи бытаан, аалын баһа хоҥнон биэрбэт идэлээх. Айаҕар киирэн биэр көр айах I. Демьян Васильевиһы кириитикэлээбит киһи «абытай», Антип айаҕар бэйэтэ киирэн биэрэр. «ХС»
(Ким эмэ) айаҕар уган биэр (бырах) көр айах I. Кэбис, мээнэ саҥарыма, аны киһини ол дьон айаҕар уган биэрдэхтэрэ дии. Эрилик Эристиин. Айылҕа биэрбит киһитэ — дэгиттэр сайдыылаах, барытынан атыттартан ордук (майгытынан, дьүһүнүнэн эҥин). ☉ Бог не обидел (букв. человек, которому дала природа)
Тулуурун, холкутун чааһынан айылҕа биэрбит киһитэ. Д. Кустуров. Атаххын тоһуйан биэр — биллибэтинэн, соруйан куһаҕаны оҥор. ☉ Исподтишка навредить, строить каверзы (букв. подставлять ножку кому-л.). Кини төһө да абардар, урукку доҕоругар атаҕын тоһуйан биэриэн баҕарбатаҕа. Байанай биэриэ (биэрдэ) көр байанай. Ол дьыл, байанайа биэрэн, күндү түүлээх арааһын бултаабыта. — Байанайым биэрдэҕэ тугун бэрдэй, — диэн саныы-саныы кыылын астыы сылдьыбыта. Баскын биэр көр бас II. Оҕотун туһугар баһын биэрэрин кэрэйбэт
□ Сэрии толоонугар баһын биэрдэ. А. Олбинскай
Баҕа өттүбүнэн Баспын биэрэн Барар суолум маҥхайда. А. Софронов. Биэрэрин бэскэ ыйаабыт — олус көҥөс, ыларын эрэ билэр. ☉ Жадина, жмот, скряга
Киниттэн харчы ыларыҥ саарбах, биэрэрин бэскэ ыйаабыт киһи. Буут биэр көр буут I. [Хаппытыан:] Буут биэрэргин эрдэттэн оҥоһун. А. Софронов
Оттон сорохтор куттанан да буут биэрээ инилэр. А. Сыромятникова. Даамын биэрдэ көр даам. Эдэр тустуук утарылаһа сатаан баран даамын биэрдэ, сылайда быһыылаах
□ Күбүрүнээтэр оҕонньор хайдах даамын биэрбитин туһунан Микиитэ кэпсээтэ. Амма Аччыгыйа. Дьиэк киллэримэ (биэримэ) көр дьиэк. Кини дьиэк биэрбэттии мас-таас курдук этэн кэбиспитэ
□ Хайаан да аһар, — диэн этэ сатаан кэбиспитим да, киһим дьиэк биэрбэтэ. Күннүк Уурастыырап
Иннин биэрбэт көр илин. Киһилэрэ иннин биэрбэт. Күннүк Уурастыырап
Иэдэс биэр көр иэдэс. Иирсэн, былырыын саас көрүстэхтэринэ иэдэс биэрэ сылдьыбыттара. Н. Лугинов. Иэмин-дьаамын биэрбэт (биллэрбэт) көр иэм-дьаам. Кыыс балайда өр иэмин-дьаамын биэрбэккэ сылдьыбыта
□ Оҕонньордоох эмээхсин балачча өр иэмнэрин-дьаамнарын биэрбэккэ сылдьыбыттара үһү. «ХС»
Көрдөөбүтүн биэр көр көрдөө. Сэмэн бокуонньук, баара эбитэ буоллар, кинилэри көрдөөбүттэрин биэриэ этэ. Н. Неустроев
Бэйи иннигин ылыам ээ, кыыһыҥ суоҕа буоллар, көрдөөбүккүн биэриэм этэ ээ. А. Софронов
Кулгаах тааска биэр (саай) көр кулгаах. Уол анарааҥҥы киһини өмүтүннэрэн кулгаах тааска биэрдэ. Кутуругун эрийэн биэр көр кутурук. Кэдэйэн биэрдэ көр кэдэй. Уолбут кэдэйэн биэрэн, биэтэккэ иккис тиийдэ. Кэнтиккэ киирэн биэрдэ көр кэнтик. Уу оломун, ойуур ыллыгын оччо аахса, билэ барбат оройукка дылы, онон кэнтиккэ киирэн биэриэн сөп этэ. «ХС». Мааркаҕын түһэн биэримэ көр маарка. Ханна баҕарар мааркаҕын түһэн биэрбэт гына сылдьыахтааххын. Атын сиргэ баран мааркаҕын түһэн биэримэ. Тэҥн. ааккын түһэн биэримэ. <Ыраас> мууска ууран биэр көр ыраас. Кини ис санаатын барытын ыраас мууска ууран биэрдэ. Нуорматын биэр көр нуорма. Киирбитигэр аҕата нуорматын биэрдэ
□ «Ньолоруһан эриҥ — нуормаҕытын биэриэм»,— диэн сибигинэйэн эттэ. Р. Баҕатаайыскай. Олоҕун биэрдэ көр олох. Ийэ дойдутун иһин олоҕун биэрбитэ. Эйэлээх олох туһугар үгүс киһи олоҕун биэрбитэ. Олорон биэр көр олор. Олорон биэрэр сыыһа, хардаран хаһыакка суруйуохха
□ Земпредел туһунан сыыйа сүбэлэһиэхпит, олорон биэриэхпит суоҕа. С. Васильев
Таах олорон биэрдэххэ сүгүннээбэт аһыҥас буоларыгар тиийбит... Болот Боотур. Өйө кылгаан биэрдэ көр өй. Мүччүргэннээх түгэҥҥэ өйө кылгаан биэрбэтэ буоллар
□ Биһи бэйэбит өйбүт кылгаан биэрэн, таҥара кэскилиттэн бокуонньукпутун матардахпыт дии. Эрилик Эристиин. Өй (угар) уган <биэр> көр өй. Уол убайа өй уган биэрбэтэҕэ буоллар, улаханнык сыыстарыа эбит
□ Эдэр дьон билэллэринэн олордуннар, аны кэлэн биһиги өй угар үһүбүөт. Н. Лугинов
Өлөн-охтон биэримэ көр өл. Аҕаа, өлөн-охтон биэриэхпит суоҕа. Иннибитин биэрэр биллибэт. В. Гаврильева. Өрө биэрэн түһэн көр өрө. Өрө биэрэн түһэн, дьэ кыыс дии! Сабыы биэримэ көр сабыы. Бүгүн мунньахха тыл этэн көрдүм да, сабыы биэрбэтилэр
□ [Данилов:] Сүүс гектары олоччутун биһиэхэ көлбөрүйдүлэр, мөккүһэн көрдүм да сабыы биэрбэтилэр. «ХС»
Тэҥн. саҥалаах оҥорума. Сирэйигэр быраҕан биэр көр сирэй. Били кинигэни киһитигэр төттөрү сирэйигэр быраҕан биэрдэ. Суолла биэр көр суол. Билигин эдэрдэргэ суол биэриэххэ наада. Сытан биэр көр сыт. Айаал кинилэргэ сытан биэрбэтэх баҕайыта ини. Суорун Омоллоон
Хайыахха сөбүй? Ньылбыйан сытан биэриэххэ дуо? В. Протодьяконов
Таҥара <өстөөххө да> биэрбэтин көр таҥара. Сатаммат! Таҥара биэрбэтин... Кэбис, кэбис... Аньыыта бэрт. П. Ойуунускай. Таҥара биэриэ көр таҥара. Таҥара биэрдэҕинэ оҕолонуоххут буоллаҕа дии, санааҕытын наһаа түһэримэҥ. Быйыл таҥара биэрэн, өлгөм үүнүү буолла
□ Баайы миэхэ таҥара биэрбитэ. Амма Аччыгыйа
Таҥара уон оччону биэриэ көр таҥара. Сүппүт буоллаҕына хайыаххыный, таҥара уон оччону биэриэ. Тэҥн. уон оччонон төлүө. Тарбаххын айаҕар уган биэримэ көр тарбах. Мин көрдөхпүнэ киһиҥ сүүлүк быһыылаах — тарбаххын айаҕар уган биэримэ. Тэҥн. (ким эмэ) айаҕар уган биэр (бырах). Тилэх биэр көр буут биэр. Арай, сутаабыт бөрө иҥсэтин баһыйтара куттаннаҕына эрэ тилэх биэрэр. «ХС»
Тос мааһын (мааскатын) биэр көр тоһун биэр. Киэһэ дьоно тос мааскатын биэрбиттэрэ. Дьэ, бэйи, кэриэскин хаамп, бу эргиллэн кэлэргэр тос мааскаҕын биэриэм... «ХС»
Бэйэ, тойотторугар этэн тос мааһын бэрдэриэм ээ. Софр. Данилов. Тэҥн. сөбүн көр (көрдөр). Тоһун биэр көр тос. Бэһэҕээ мунньахха сылдьыбатаҕын истэннэр мөҕөн тоһун биэрдилэр
□ Тоскун биэриэм этэ эбээт! Амма Аччыгыйа. Тоһун көрдөр көр тос. Туран биэр көр тур. Күлүгээннэр саба түстэхтэринэ туран биэрбэт баҕайыта. Оҕустаран баран туран биэриэм дуо? Уһанарыгар туттар тэрилин барытын оҕотугар туран биэрэр идэлээх
□ Ол эрээри мин акаары курдук, эйиэхэ барыларын туран биэрэллэрэ биллибэт... «ХС»
Хоноһолоругар ороннорун туран биэрэн, табаларын чагдаҕа таһааран ыыталаан, хоннороллор. «ХС»
Тэҥн. олорон биэр; сытан биэр. Тутан биэр көр тут. Ити уол тоҕо киһи тылын истибэт, тутан биэр. ГНС СТСДТ
Түһэн биэр I көр түс. Чэ, кытаатыҥ, Борокуоппай оҕонньордуун Үрэкиин кырдьаҕаскытын түһэн биэримэҥ. Болот Боотур
Кинилэр даҕаны эһигини түһэн биэриэхтэрэ суоҕа. «ХС»
Ханныгын да иһин, — түһэн биэрбэт, эрэллээх дьон. Н. Лугинов
Тэҥн. кэдэйэн биэрдэ. Түһэн биэр II көр түс. Халлаан ардаары гынна, от үлэтигэр түһэн биэриҥ! Сүүрүк аттар биэтэк чугаһаабытыгар өссө түһэн биэрдилэр. Тыас биэр көр тыас. Иккис-үс төгүл тыас биэрэн хаалбытыгар, бөрө туох да буолбатаҕа. Н. Заболоцкай. Тылгын биэр көр тыл. Уол, аны кыра оҕону тыытыа суох буолан, тылын биэрбитэ
□ Оҕуруот аһын өссө дэлэтэргэ мин холкуос аатыттан тылбын биэрдим
А. Федоров. Тыллаан биэр көр тыллаа. Өрөпкүөм маҥнайгы бэрэссэдээтэлин Халытар Хабырыыс уонна олохтоох Ньукулай аҕабыыт буоланнар бандьыыттарга тыллаан биэрбиттэр. И. Никифоров
Аҕабын бу киэһэ кэлэр диэн тыллаан биэрбиппин дьэ өйдөөтүм. Н. Заболоцкай. Тыыҥҥын биэр көр тыын. Ууга түспүт оҕону быыһаары сырдык тыынын биэрбитэ
□ Хамандыыр туһугар тыыны да биэрэргэ бэлэм буолуохтаахтар. ОТК. Тэҥн. олоххун биэр. Тэбэн биэр көр тэп. Күтүөттэрэ кинилэргэ харчы бөҕө тэбэн биэрбитэ
□ Түүлээҕи кыһылларга тэбэн биэрбиппитин үрүҥнэр биллэхтэринэ, миигин, эһигини даҕаны өлөрүөхтэрэ. Болот Боотур
[Кукаакы] булчукка аһы-таҥаһы тэбэн биэрэр. Эвен фольк. Тэптэрэн биэр көр тэптэр. Эн төбөтүнэн харахтаах уолгун буойуоххун билиминэ, тэптэрэн биэрэ тураҕын... Амма Аччыгыйа
Григорий Данилович, сонуну сиһилии истээри, Сорохины тэптэрэн биэрдэ. Р. Баҕатаайыскай
Уган биэр көр ук. Миигин балыйбыт, уган биэрбит киһи көстүөх курдук. А. Софронов
Кини [Манчаары] кими да уган биэрбэт, талабыры соҕотоҕун бэйэтигэр ылынар. МНН
Куттаныма, мин кими да уган биэрбэт идэлээхпин. Н. Заболоцкай. Уокка арыыны (саһаҕаны) быраҕан биэр көр уот. Тыл этээччи киһитин көмүскэһэн, уокка саһаҕаны быраҕан биэрбитэ, дьон бары аймана түспүттэрэ
□ Махно есаулу, куолутунан, олус кытаанахтык дьүүллээн, уокка арыыны быраҕан биэрбитэ. П. Бляхин (тылб.). Уокка уган биэр көр уот. Кини билэр киһитэ уокка уган биэриэ эрэ дии санаабат этэ
□ [Бурхалей] Эрбантей бэйэтин кэргэттэрин уокка уган биэрэн атах балай барбытын бастаан соһуйа, хоргута иһиттэ. Эрилик Эристиин. Тэҥн. түһэн биэр. Үөрэтэн биэр көр үөрэт. Тылгын истибэт оҕону үөрэтэн биэрдэххэ хайдах буолуой?
□ Үчүгэйдик үөрэтэн биэриэххэ. «Кыым»
Үөс-батааска (үөс) биэримэ көр үөс. Софьян онон-манан эргитэн аһара-куоттара сатаабытын, анарааҥҥыта, үөс-батааска биэрбэккэ, сөбүлэһиннэрэн кэбиспит. «ЭК»
Үөс-батааска биэрбэтилэр — ыты сарсыҥҥы күн дьиэттэн суох гынарга дьүүллээтилэр. Амма Аччыгыйа
Түмэппий аккаастанан көрбүт да, Лэкиэс үөс биэрбэтэх. Күннүк Уурастыырап
Үрүҥ илиитигэр биэр (туттар) көр үрүҥ. Били күндү тааһын кэргэнин үрүҥ илиитигэр биэрдэ. Чуургун биэр көр чуур. Онон, чуурбун биэрэммин, тахсаары олоробун. А. Софронов
Сыгынах аннын хаһаан-хаһан, түөрээн-түөрэн көрөн баран, чуурбун биэрэн, табахтаары олорунан кэбистим. М. Чооруоһап
Икки килэмиэтир холобурдаах сири бараат, чуурбун биэрэн, массыынабар төннөн кэллим. Р. Кулаковскай. Ыкка биэр көр ыт. Ыкка биэр, бу таҥас түүтэ түһэ сылдьар. Ытаһалаан биэр көр ытаһалаа. Аттыгар олорор киһи ытаһалаан биэрдэ, атыттар бары сөбүлэстилэр
◊ Оломун биэр көр олом. Үрэхпит сотору бу диэкинэн оломун биэриэх курдук
□ Уу түһэн, сотору оломун биэриэх быһыыламмыта. Н. Заболоцкай. Тыл биэр көр тыл. Мунньахха тыл биэрдилэр
□ Тылы киниэхэ биэрэллэр. Эрилик Эристиин
Өлөксөйгө тыл биэрдилэр. С. Васильев
Атын киһиэхэ тылла биэриҥ. М. Доҕордуурап
Тэс биэр көр тэс. Уокка ас (аста) биэр көр ас III. [Моонньоҕон уга] өрт уота сиэбит сиригэр уонча сыл буолан баран ас биэрэр. Далан
Уот биэр көр уот. Испиискэтэ сиигирэн хаалбыт, уот биэрбэт. Н. Туобулаахап
Чиэс биэр көр чиэс. Икки эписиэр кэлэн киниэхэ тэбис-тэҥҥэ чиэс биэрдилэр. Т. Сметанин
Саллааттыы, чиккэс гынан, чиэс биэрэр. Н. Якутскай
Ыйан-кэрдэн биэр көр ый. Ким да биһигини сүрүннээн, ыйан-кэрдэн биэрэрэ биллибэт. П. Ойуунускай
Саатар маҥнайгы күммүтүгэр баар буолан ыйан-кэрдэн биэртэ буоллар. Эрилик Эристиин
[Коля:] Төһө киниэхэ көмөлөстүҥ? Ыйан-кэрдэн биэрбэккин. С. Ефремов

I
туохт.
1. Кулгааххынан тыаһы, саҥаны бил. ☉ Направлять слух на какие-л. звуки, слушать, услышать
Сүрдээх сайаҕас баҕайытык быыстала суох күлэн лычыгыратарын сэргэҕэлии иһиттэ. А. Софронов
Онтон өйдөөн истибитим, сүүрүк тыаһыттан атын этэ. Суорун Омоллоон
Таас хаспаҕын иһигэр уот оттон аһыы олорон суор хаһыытын истибитэ. Т. Сметанин
2. Сураҕынан, кэпсээнинэн тугу эмэ бил, өйдөө. ☉ Получать какие-л. сведения, узнавать что-л. Дьэ, ынах идэһэ сиэбит сурахпытын иһиттэхтэринэ, сарсын төһө эрэ дьахтар кэлэн сыа сиэппэтэ дии-дии, кыыһыраллар, хоргуталлар. А. Софронов
Кимтэн иһиттим, ким эттэ доҕорум өлөн хаалбытын? Күннүк Уурастыырап
Бу кэмҥэ Деомид Бакланов убайын Петр Изотович дьиэтин хоруобуйатын иһигэр олорон биһиги тугу кэпсэтэрбитин барытын истибит. Н. Якутскай. Д.Н. Анучин Илин Сибииргэ генерал-губернаторынан анаммытын истээт Иркутскай олохтоохторо наһаа үөрбүттэрэ. П.Филиппов
3. Ким эрэ соруйарын, сүбэлиирин ылын, толор. ☉ Следовать чьим-л. советам, подчиняться чьим-л. приказам, слушаться кого-л., повиноваться кому-л.
Хайа, иһиттэҕинэ эн тылгын истиэ этэ буоллаҕа. Н. Неустроев
Микиитэ тахсан буойдаҕына ол оҕолор истибэттэр. Амма Аччыгыйа
Хайа, дьыала хайдаҕый? - дии көрүстэ Айаан. - Куһаҕан! - диэн биир тылынан хардарда Сеня оронун оҥосто туран. - Мааҕын биофакка барымынабын. Ити дьону таах истэн. Н. Лугинов
Мэхээлэ оҕонньорго бу дьахтары урааҥхайга атаҕастатыма диэн этиэм. Ону истиминэ, Мэхээлэ оҕонньор атаҕастата олордоҕуна, хайа, баһа хаһый? Эрилик Эристиин
4. көсп. Туох эмэ (хол., атын тыл, муусука) ис хоһоонун өйдөө. ☉ Понимать (напр., какой-л. язык, музыку ит.п.)
Кини нууччалар кэпсэтиилэриттэн, аҕыйах тылы да буоллар, син истэр этэ. Н. Якутскай
Кырдьыга даҕаны, муусуканы сатаан истэр дьоҕура суох киһи, буолаары буолан, саха «Дьээбуо» ырыатын курдук ханнык да музыкальнай кээмэйэ суох ырыаны хайаан сатаан истиэй?! «Кыым»
5. көсп., кэпс. Эмкэ бэрин, эмп дьайыытын ылын (ыарыы туһунан). ☉ Поддаваться лечению, действию лекарства (о болезни). Ыарыым истибэт
6. калька. Үчүгэй, барыта туолуо, толоруллуо, оҥоһуллуо (1 с. эрэ тут-лар: истэбин). ☉ Слушаюсь (в знач. «будет исполнено»; употр. только в 1 л.: истэбин). - Эмиэ саллааттыы чиккэс гынан чиэс биэрэр: «Истэбин-с... Киириэхпит!» Н. Якутскай
[Михаил:] Истэбин, табаарыс комбат. С. Ефремов
♦ Иккитинэн истибэт көр икки I
Өйдөтөн, ааттаһан көрдүм да, иккитинэн истибэт. Дьэ киһи да өһөс, ньоҕой буолар эбит... Н. Босиков. Истибитин иһигэр туппат - билбитинкөрбүтүн барытын кэпсии сылдьар, кистэлэҥи туппат. ☉ Болтливый, не умеющий хранить тайну, секрет
«Уйбаан истибитин иһигэр туппат. Билигин сиргэ-дойдуга бүтүннүүтүгэр тарҕатара буолуо», - диэтэ Андыҥ Дайыыла. М. Доҕордуурап. Истибэтэх кулгаах буолар - истэ-истэ истибэтэх буолан кубулунар. ☉ Делает вид, что ничего не слышит
«Айымньы» холкуос курааны утары охсуһууга оройуон үрдүнэн холобур буолар үлэни көрдөрөн эрэр. Оттон эһиги кэккэлэһэ олороҥҥут истибэтэх кулгаах буолаҕыт. М. Доҕордуурап
Хаһан да оҕо, ыччат айдаанын туһунан тугу эмэ этиэ диэн саараамаҥ. Истибэтэх кулгаах буолан хаалааччы. А. Сыромятникова. Истиэн да баҕарбат - букатын ылыммат (киһи тугу эмэ этэрин, сүбэлиирин). ☉ соотв. и слышать не хочет о ком-чем-л.
Микиитэ бэйэтэ кырдьыгынан баран көрөөрү гыннаҕына, истиэхтэрин да баҕарбаттар, сорохтор өссө кыыһыран кэбиһэллэр. Амма Аччыгыйа
Миша хаста эмэтэ батыһа сылдьан буруйун билинэн, бырастыы гынарыгар көрдөһө сатаабытын истиэн да баҕарбат. Н. Лугинов
[Михаил:] Мин Ньууккаҕа этэ сатаабыппын ылымматаҕа, истиэн да баҕарбатаҕа. С. Ефремов. Истэ да барбат - улахаҥҥа уурбат, төрүт кыһаммат, болҕомтоҕо ылбат. ☉ Не принимает всерьез, совсем не интересуется, не берет во внимание
Били эрэйдээх: «Харахпын эмтэтэ сытабын», - диэн хаһыытын истэ да барбаттар. Суорун Омоллоон
Истэ да барбата Түлүрбэх: - Эҥиммит-иктэбит да элбэх! Ол эмиэ туох саҕай-күнүһэй?! Миэхэҕэ түүнүн да үчүгэй! П. Тобуруокап
Истэн баран эҕирийиэх бэтэрээ өттүгэр көр эт I. Дьэ онтон орто аан ийэ дойдуга, көрөн баран чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр, истэн баран эҕирийиэх бэтэрээ өттүгэр, холбороҥ маҥан хочо ортоку туой киинигэр алтан ньээкэтигэр кэлэн «тиҥ» гына түстэ. Ньургун Боотур
Истэр былаһыгар көр истэр <былаһын> тухары. Истэр былаһыгар кыһын, сайын эҥин араас Саабыска, Балбааскы диэн ойууннар ыалдьар ыалга кыыраллара иһиллэр... П. Филиппов. Истэр <былаһын> тухары - сурах төһө тарҕанарынан, иһиллэринэн; киһи билэринэн. ☉ Насколько это известно
Истэр тухары кинилэр кими эмэ кытта этиспиттэрэ да, охсуспуттара да биллибэт. И. Федосеев
Урукку өттүгэр, хас да киһи үйэтиттэн бэттэх истэр былаһын тухары сахалар быһыты мас долборукка хаайан оҥороллоро. В. Яковлев
Истэр былаһын тухары үрүҥ эһэ туундараҕа тахсыбыта суоҕа. И. Федосеев. Истээр да көрөөр (көрөөр да истээр) - хайаан да буолуо, булгу мин этэрим курдук буолуо. ☉ Должно обязательно случиться, совершиться (соотв. как пить дать; букв. вот услышишь и увидишь). Истээр да көрөөр, оҥорбутум баар буолуо. Көрөөр да истээр, манна хайаан да кэлиэҕэ. Иһиттим дуу, истибэтим дуу (иһиттим-истибэтим, иһиттиэм-истибэтиэм) диэбиттии - өрүһүспүттүү, улахан баҕанан, саатар эрэ; тута сөрөөн. ☉ Тут же, тотчас, сразу же (как только сказал), с удовольствием (делать что-л.)
Чүөчээски, ытыһын охсуна түһэн баран, туох да бокуойа суох, иһиттиэм-истибэтиэм диэбиттии, Түргэнин [ыт аата] ыҥыран, бу тыас диэки көтө турбута. Суорун Омоллоон
«Бар, туруоҥ дуо?! Чыраахта удаҕаны ыҥыран аҕал!» - Чооруос эмээхсин Саабаны көбүөлээтэ. Иһиттим-истибэтим диэбиттии, Мэйбэриис Сааба Киэҥ алаастан үс биэрэстэ олохтоох Чыраахта удаҕаны ыҥыра барда. Д. Очинскай
Кыыс иһиттимистибэтим диэбиттии, балыыһа диэки элэс гынан хаалла. Н. Павлов. <Киһи> иһиттэр истиэх курдук - наһаа умсугутуулаах, истэргэ кэрэ. ☉ Увлекательный, завлекательный, захватывающий
Онтон антах Иһиттэр истиэх курдук Эгэлгэлэр эргийэллэр, Көрдөр көрүөх курдук Күндүлэр көстөллөр. А. Софронов
Төһө да тииһэ түстэр, бэрт, киһи иһиттэр истиэх курдук куоластар ырыатыгар киирэн таҕыстылар. Эрилик Эристиин
Киһи истэрин тухары көр истэр <былаһын> тухары. Бу эбэҕэ киһи истэрин тухары биир эмэ тойон өлбүтэ суох. Эрилик Эристиин
Кулгааҕа <эрэ> истэн хаалла көр кулгаах. «Оҕобор өйүө», - диэбитин Натаа кулгааҕа эрэ истэн хаалла. Кини эриттэн кистиэх санаалаах этэ. Суорун Омоллоон
Итини истээт, эрэдээктэр өссө соһуйбут: «Эмиэ устан ылаттаатыҥ дуо?» - диэбитин кулгааҕа истэн хаалбыт. Дьүөгэ Ааныстыырап
«Бай!» - диэн хаһыытаабыппын кулгааҕым эрэ истэн хаалла. «ХС»
Кулгааҕын <эрэ> уһугунан истэр көр кулгаах. «Сэрии» диэн кэбиһэр эбэтэр кулгаах уһугунан эрэ истэр сатаммат. ПДА СС
Тириитин таһынан истэр көр тирии. Аҕыйах сыллааҕыта диэри «оҕонньор» диэтэхтэринэ тириитин таһынан истэрэ, «дьик» гынарга дылыта. «ХС»
Тыас <эрэ> курдук истэр көр тыас. Туох дьүһүнүн хаһан көрөммүн тугу билиэмий? Тугу сыаналыамый? Боруоста тыас эрэ курдук истэрим. П. Ойуунускай
◊ Истиэххин баҕардаххына (тиэтэйдэххинэ) - өссө эттэххэ, өссө билиэххин баҕардаххына. ☉ Если хочешь знать; вдобавок, кроме того
Истиэххин тиэтэйдэххинэ, этиим эрэ, Илэ киһи, истэн тур! Уһун таастаах улууһугар умсугутан, Улахан муҥҥа угаҕын. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Аркаша:] Истиэххин баҕардаххына, мин эмиэ кыһалҕаттан бэтэринээр буолтум. С. Ефремов
[Петя:] Истиэххин баҕардаххына, Маня биһикки оҕо эрдэхпитинэ бииргэ үөскээбит дьон буолабыт. С. Ефремов
Өссө Аргыстайыҥ, дьиҥнээх кинээс буола охсоору, истиэххин тиэтэйдэххинэ, кулубаттан көҥүллэтэн куоракка күбүрүнээтэргэ киирэ сылдьыбыт. И. Никифоров
Истиэххин баҕардаххына, харамай эйигин билиэн да баҕарбат. «ХС»
Итиччэни истэҥҥин (истэн), баччаҕа тиийдиҥ (кэллиҥ) ини көр итиччэ. Туоххунан истэҕин? көр туох. [Кулуба (кыыһырбыт):] Түксү лабаҥхалаама. Хайдах эн миигин кыыл курдук булаҕын? Билигин сатаммат, суох диэтим буолбат дуо эйиэхэ, мин сахалыы. Ону туоххунан истэҕин? Н. Неустроев
II
иһий диэнтэн дьаһ
туһ. Иэдээннээх дьыл обургу Икки атахтааҕы Им балайга Иһитэн кэбиспитэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Амырыын тымныы Арҕахха иһиппит Ардай анаҕастаах Адьырҕа кыыллар [абыраннылар]. Өксөкүлээх Өлөксөй
III
аат.
1. Аһы-үөлү уурарга, убаҕаһы кутарга туттуллар мал уопсай аата. ☉ Посуда (общее название хозяйственной утвари для еды, питья, хранения припасов)
Киэҥ иһит салааһыннаах (өс хоһ.). Ханна да бэлэм кыстанан турбатах кырабааттары, утуйар таҥастары, туттар иһиттэри, аһыыр астары хомуйан, ханна да иллэҥ кэтэһэн олорботох араас үлэһиттэри түмэн тоһуйбуттар. Амма Аччыгыйа
[Өксүүнньэ:] Сарсыарда баран, ол иһиттэргитин аҕалтаабакка олоро баҕалаарыҥ эрэ. Бэрт иһиттэрим этэ ээ. Кэлэр-барар илдьэ баран хаалыа. Күндэ
Өлөөнө остуолга турар иһити хомуйар, остуолун сотор уонна куукунаҕа тахсар. С. Ефремов
△ Уопсайынан тугу эмэни угарга, уурарга сөптөөх мал барыта (хол., дьааһык, мөһөөччүк, куул, буочука уо. д. а.). ☉ Общее название предметов, предназначенных для хранения и транспортировки чего-л., тара (напр., ящик, мешок, бочка и т. п.)
Бурдук ылыа эбиппин да, иһитэ суох кэлбиппин.  Настя обургу соҕус иһиккэ буору симмитэ уонна онно биир хортуоппуйу олордубута. Н. Якутскай
Киһитэ, ыскылаатыттан иһит уларсан, олус улгумнук биэрдэ. М. Доҕордуурап
2. көсп. Кээмэй быһыытынан: биир бытыылка. ☉ Бутылка (как мера спиртного)
Эмээхсин биир иһит арыгыны тутан киирэн, хаҥас диэки баран хаалар. Н. Неустроев
Сөдүөччүйэ иһит арыгыны киллэрэн Охонооско биэрдэ. Амма Аччыгыйа
Кэһиилээх кээлтим үчүгэй эбит дии саныы-саныы, сиэбиттэн биир иһит арыгыны ылан остуолга уурда. Бэс Дьарааһын
♦ Биир иһиттэн аһаан - бииргэ улаатан, ыкса доҕордоһон, нэмнэрин билсэн. ☉ С детства хорошо зная друг друга (букв. из одной посуды ели). Биир иһиттэн аһаан улааппыт дьоммут бу Уйбаан биһикки. Иһитэ туолбат кэпс. - баҕата хаммат, астыммат, сөп буолбат. ☉ Нет предела жадности, алчности кого-л.
Икки атах туохха даҕаны иһитэ туолбат, баҕата хаммат диэн дьон сөпкө да этэллэр эбит. Күннүк Уурастыырап. Тэҥн. хараҕа туолбат. Иһитэ туолбут - аны байбат; муҥутаан байбыт, аны кэхтиигэ барар (былыргы саха өйдөбүлүнэн: киһи байара кэмнээх, ол кэми иһитэ дииллэр, ол иһитэ туолан, таһынан бараары гыннаҕына, сүөһүтэ өлөн-сүтэн барар диэн буолар). ☉ Дальше некуда (богатеть), достигнув предела, перестать богатеть (букв. посуда (чаша) его переполнена - по представлениям древних якутов, каждому человеку свыше дается своя чаша богатства, если она наполнится до предела, то богатство идет на убыль)
Далла уола ортоҕунан томтойбуккун, кытыыгынан бысхайбыккын, иһитиҥ туолбут, сэтиҥ-сэлээниҥ сиппит эбит. М. Доҕордуурап. Иһиттээх ымдаан курдук иҥнэри кэс фольк. - харыстаабакка алдьат, самнар. ☉ Грубо разрушить, расстроить жизнь (букв. превратить жизнь (судьбу) в развалины)
«Икки атахтаах бииһин ууһун Иһиттээх ымдаан курдук Иҥнэри кэһэрим буоллар, Ийэ сири мин эрэ Иилиэ-саҕалыа этим», - диир аххан эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй. Туос иһиттээххэ топпот - туохха да топпот, моҕус. ☉ Обжора, ненасытная утроба (букв. из берестяной посуды не насыщается)
Туос иһиттээххэ топпот, Тугу даҕаны ордорбот Иҥсэ-обот кэбистэрбит Иэдээннээх моҕус эбит. П. Дмитриев
◊ Аһыыр иһит - иһит көрүҥүн арааһа: киһи аһыырга туттар иһитэ (хол., чааскы, тэриэлкэ уо. д. а.). ☉ Посуда для еды (чашки, тарелки и т. п.)
Ол иһин табах тардыбаттар, бэйэлэрэ аһыыр иһиттэриттэн кими да аһаппаттар. Н. Якутскай
Татыйаас саҥаһын аахха, Сөдүөччүйэлээххэ, көһөн иһэр. Суорҕаннаах тэллэҕин уонна аһыыр иһитин туомун ыарырҕатан, бэркэ илистибит. М. Доҕордуурап
Балхах иһит көр балхах. Матаар иһити бааралаата, Балхах иһити бачыгыратта. С. Зверев. Балык иһитэ - балыгы уурар иһит. ☉ Посуда для рыбы
Аҕата балык иһитэ кураанах турарын көрөн: «Хайа, Мичил, балыгыҥ?» - диэн ыйыппыта. И. Федосеев. Дьиэ иһитэ эргэр. - кыыс эргэ тахсарыгар энньэ быһыытынан бэриллэр иһит. ☉ Посуда, предназначенная в приданое дочери. Тэҥн. энньэ иһит. Иистэнэр иһит - иистэнэр малы-салы, тээбирини уурар, хаалыыр иһит (хол., иннэни, сабы, сүүтүгү, таҥас кырадаһынын уо. д. а.). ☉ Шкатулка для хранения швейных принадлежностей
Көкөт эмээхсинэ, иистэнэр иһитин туппутунан, олоҥхоһут аттыгар кэллэ. Эрилик Эристиин
Тэҥн. маллаах иһит. Көҕүөр иһит көр көҕүөр. Көҕүс кэҥэтэр Көйөрбө кымыһын Көҕүөр иһит муҥунан кутталаата, Мэнэрик муос ытыгын бэлэмнээтэ, Туос хардьа тосхолунна, Сарбынньахтаах саар ыаҕас сатыылаата. С. Зверев
Моойторуктуу хоруоҥкалаах, Мойбордуу түүлээх Көҕүөр дэлбэр иһити Бэлэмнии ууран кэбиспиттэр. С. Зверев
Купсуун иһит көр купсуун. Сиэркилэ икки өттүгэр купсуун иһиттэргэ сибэккилэри олордуталаата. М. Доҕордуурап. Курустаал иһит - курустаалтан оҥоһуллубут иһит. ☉ Хрустальная посуда
Үөһэттэн курустаал иһити Үлтү быраҕар кэриэтэ, Күрбэ таастарга охсуллан Сырдык бырдаата ыһыллар. Баал Хабырыыс
Кутуллубут ас Курдат көстөр Курустаал иһиттэрин Кутан [фабрикаҕа оҥорон] таһаараллар эбит. Н. Степанов. Кымыс иһитэ - кымыһы көөнньөрөргө, харайарга туттуллар иһиттэр уопсай ааттара (матаарчах, симиир, ыаҕас, чороон уо. д. а.). ☉ Общее название посуды для приготовления, хранения, питья кумыса (напр., матаарчах, симиир, ыаҕас, чороон и т. д.)
Уҥа таҥара анныгар үс атахтаах төгүрүк остуол турар. Онно-манна дүлүҥ, талах олох мастар бааллар, дьиэ сэбэ үксэ кымыс иһитэ, буор күөс. Эрилик Эристиин
Күөх окко олороннор кымыс иһэллэр. Өрүүскэ кымыс кутуталаан биэрэр, аттыгар кымыс иһитэ турар. Күндэ. Кэнсиэрбэ иһитэ кэпс. - кэнсиэрбэ бааҥката. ☉ Консервная банка
Алта-сэттэ хос үрүттээх биир бүтүн соҕус хаалбыт землянкаҕа киирдим. Кураанах кэнсиэрбэ иһитэ, бөх-сах элбэх. Т. Сметанин. Кэриэн иһит - кымыһы элбэх киһиэхэ кэритэ сылдьан иһэргэ аналлаах иһиттэр (кэриэн айах, кэриэн ымыйа) уопсай ааттара. ☉ Общее название емкостей, предназначенных для кругового питья кумыса
Кэриэн иһит курдук Кэккэлээн турар Кэнчээри ыччаппар Алгыс тылбын аныыр Аламай күнүм арылынна. С. Зверев
Кэл, олор, эн таптаан сиир күөрчэххин Кэриэн иһиккэ толору куттум. И. Егоров. Мал иһитэ - киһи туттар кыра сэбинсэбиргэлин, малын хаалыыр иһит. ☉ Ящичек для хранения мелких бытовых принадлежностей. Малыҥ иһитин атын сиргэ уур. Маллаах иһит түөлбэ. - иннэни, сүүтүгү, иистэнэр малы уурар, хаалыыр иһит, иистэнэр иһит. ☉ Шкатулка, коробка для хранения принадлежностей для шитья
Даайа, маллаах иһитин хомуйан баран, ампаарга таҕыста. «Саха с.». Ол кэмҥэ өйдүүбүн: Ийэм маллаах иһитигэр Хааллаарта иннэлээх сүүтүгүн. П. Тулааһынап. Тэҥн. иистэнэр иһит. Малла иһит эргэр. - иистэнэр малы хаалыыр туос эбэтэр мас холбуйа. ☉ Берестяная коробка для хранения швейных принадлежностей. Матаар иһит көр матаарчах. Манньыат курдук маарыннаах Уйгул төгүрүк уллуҥахтаах, Кустук курдук оһуордаах, Чаҕылҕан курдук дьарҕаалаах Маанылаах матаар иһити Бааралыы ууран кэбиспиттэр. С. Зверев. Саахар иһитэ көр саахарыҥса. Үчүгэй баҕайы саахар иһитэ атыыламмыт. Сарт иһит эргэр. - тымтыктарынан кириэстии хатыйа угуллан оҥоһуллубут корзинаҕа маарынныыр биир тутаахтаах иһит (балыгы уган баран эпчиргэ маһынан санныга сүгэллэр). ☉ Емкость для рыбы, напоминающая корзину, плетенную крестнакрест из лучинок (обычно с одной дужкой). Симиир иһит эргэр. - кымыһы оҥорорго уонна тутарга аналлаах, тириинэн оҥоһуллубут, үөһэ өттүнэн суптугур хончоҕор иһит. ☉ Суживающийся кверху высокий кожаный сосуд для приготовления и хранения кумыса
Биир муннукка - симиир иһит, саа, батыйа, ол-бу бултуур сэп; намыһах биир орон, холумтан үрдүгэр Солуччах Сөдүөччүйэ ороҥҥо сытар. А. Софронов
Ыһыах түһүлгэтэ... Аллара кымыстаах симиир иһиттэр, чороон айахтар тураллар. Суорун Омоллоон
Көйүү-саамал кымыспыт Көмүстээх көҕүөр айахха Күрүлүү көөймүтүн иннигэр, Симэхтээх симиир иһиккэ Сирилии кутуллубутун иннигэр - Күөччэхтээн төгүрүйэн, Көлөһөлөөн эргийэн, Көттөр көтөн биэриэҕиҥ! С. Васильев. Сири иһит эргэр. - оҕус тириититтэн анаанминээн таҥастанан оҥоһуллубут кымыһы хаһаанарга аналлаах буочука курдук улахан иһит (сорох сири иһит отут биэдэрэҕэ тиийэ истээх буолар). ☉ Сшитый из особо выделанной бычьей кожи большой сосуд (наподобие бочки) для хранения кумыса (вмещающий около тридцати ведер)
Ол уһаайахха Симэхтээх сири иһиттэри Сиэллээх ситии быанан Сиэттиһиннэри, ситимнии ыйаатылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Уустук-мындыр оҥоһуулаах, сиэдэрэй ойуулаах-оһуордаах сири иһиттэр, саар ыаҕастар, чороон, кэриэн айахтар мунньуллубуттара үчүгэйин! Күннүк Уурастыырап
Кымыстарын ордугун, дьиэлэрин иһигэр ииннээхтэригэр улахан сири иһиттэри батарынан кэккэлэтэ ууран, онно кутан хаһаанар идэлээхтэр. Эрилик Эристиин. Ыһыах буолар күнүгэр эрдэттэн оҥостуу буолар. Арыынан оҕунуохтаммыт сири иһиттэри түһүлгэ иһигэр таһаараннар, кэккэлэччи туруортууллар. Саха сэһ
1977. Суунар иһит - киһи сирэйин (төбөтүн), илиитин суунар иһитэ. ☉ Сосуд для умывания, умывальник. Суунар иһит хаҥас диэки баар. Сүрэхтэнэр иһит эргэр. - таҥара дьиэтигэр кими эмэ христианскай миэрэҕэ киллэрэргэ туттар иһиттэрэ. ☉ Купель
Сылгы иһитэ көр кымыс иһитэ. Сэрбиис иһит көр сэрбиис. Сэрбиис иһиттэри, Сундуукка угуллубут Суулаах харчылары Суумайдаспыта үһү. Өксөкүлээх Өлөксөй. Таас иһит - фарфортан, өстүөкүлэттэн оҥоһуллубут иһит уопсай аата. ☉ Общее название фарфоровой и стеклянной посуды
Ол бууска эстибит дуораана манна хайаан да биллиэх тустаах үһү. Сир дьигиһис гыммыта уллуҥахха биллиэҕэ, таас иһит лыҥкыр гыныаҕа, тыа төбөтө куугунуу түһүөҕэ. Амма Аччыгыйа
Арай таас иһиттэр эрэ чап-чараастык «Ийэ» диэн үтүктэн чаҥкынаспыттара. Н. Заболоцкай. Талах иһит эргэр. - оту таһарга аналлаах талаҕынан улахан (харыс курдук) арыттаах гына угуллан оҥоһуллубут ньолбоҕор иилээх иһит. ☉ Приспособление в виде корзины, плетенное с широкими промежутками из тальника, употреблявшееся для доставки сена в коровник
Миигиттэн соһуллар талах иһиттэ ылан бар. Оччоҕо биэстэ кырынаргын биирдэ аҕалыаҥ [оту]. М. Доҕордуурап
Талах иһитинэн оту аҕаларынааҕар, сүөһү сааҕын ыраах түннүк анныгар күрдьэҕинэн таһара …… ордук сыралаах буолла. М. Доҕордуурап. Тимир иһит - тимиртэн, ылтаһынтан оҥоһуллубут иһиттэр (хол., тимир буочука, бааҥка, миискэ уо. д. а.). ☉ Общее название железной, жестяной посуды, емкостей (бочки, банки, миски и т. п.)
Тиэрмэс диэн киһи сүгэн кэбиһэр, улахан тимир иһитигэр тобус-толору итии миини сүгэн баран инники кирбиигэ кэлэн истэҕинэ, эмискэччи ньиэмэс снайпера ытыалаабыта. Т. Сметанин. Туой (буор) иһит - туойтан оҥоһуллубут иһит. ☉ Глиняный сосуд
Дүөдэ сыырын буора ыраас, туох да булкааһа суох туой буор: билигин да ылан, эллээн туой иһит оҥор. Далан
Нуучча иһитэ-хомуоһа дэлэйиэн иннинэ өбүгэлэрбит биир суол киэҥник туттар иһиттэринэн туой иһит буолара. Багдарыын Сүлбэ. Туос иһит - туостан тигиллэн оҥоһуллубут иһит. ☉ Берестяная посуда. Онуоха Эллэй тэйиччи соҕус баран саҥа балаҕан туттан туспа ыал буолар
Хатыҥ туоһунан туос иһити ойоҕун үөрэтэн тиктэрэр. Н. Неустроев
Хаҥас ороҥҥо мас кытыйалар, мас чааскылар, туос иһиттэр, тимир тэриэлкэлэр дьүүлэ-дьаабыта суох кыстанан сыталлар. Күндэ
Мин эдэр эрдэхпинэ лэппэй, сабарай, чабычах, саар ыаҕас, холлоҕос диэн туос иһиттэр бааллара. М. Доҕордуурап. Туус иһитэ - туус уурарга аналлаах кыра иһит (аһыырга остуолга аҕалан ууруллар). ☉ Солонка
Чороон иһит көр чороон. Оторой чопчу оһуордаах, Ой силик курдуулаах, Отут томторҕолоох, Уоһах арыы оҕунуохтаах Уйгу чороон иһити Тула чохчолоон кэбиспиттэр. С. Зверев
Үйүктүнүн бүрүммүт, Үгүйүк чороон иһитин Ньолхооруччу оҕунуохтаан, Тооромостуур арыылаан, Тоһуйа тутан кэбиспит. С. Зверев. Чэрэниилэ (хоруопчука) иһитэ - чэрэниилэ кутуллар кыра иһитэ (бөрүөлээх уруучуканан сурунарга аналлаах). ☉ Чернильница
Ол киһи харандаас төбөтүнэн киһини үөрэхтэн матарар буолан баран, туох да куһаҕаны оҥорботох киһи курдук хантаарыҥныыр буоллаҕа! Муннугар хатаабыт ачыкыҥ мүччү ыстанан чэрэниилэ иһитигэр үлтү түспэт эбээт! Амма Аччыгыйа
Миэхэ дьиэбэр манна баар: Пушкиным кинигэтэ, Чэйдиир чааскы, сылабаар, Чэрэниилэм иһитэ. П. Тулааһынап. Энньэ иһит эргэр. - кыыстара эргэ тахсарыгар энньэ быһыытынан бэриллэр аһыыр иһит, кыра туттар маллары-саллары уктар иһит. ☉ Домашняя утварь, предназначенная в приданое дочери. Тэҥн. дьиэ иһитэ
тюрк. эдиш, эдич, едис