саллырҕаччы диэн курдук
Кини мүнүүтэ да буолбатаҕа, атаҕын саллыр-саллыр соһон, аргыый аҕай төннөн кэлбитэ. В. Гаврильева

даҕ., поэт. Тугунан эмэ аллар, аллар быйаҥнаах, уйгулаах. ☉ Обильный, изобилующий чем-л.
Саалыыр сылгым Саары быһарынан Саллырҕаччы кэһэн туоруур Саамал кымыс садырыыннаах Самаан сайын ийэкэбититтэн Саҥарсыаҕыҥ! Саха нар. ыр. II

дьүһ. туохт. Атахтаргын саллырҕаччы сыһан түргэнтүргэнник хаамп. ☉ Идти быстрым шагом, шлёпая ногами в широкой мягкой обуви
Кэлииккэни балай эмэ тоҥсуйан дардырҕаппытын кэннэ атаһа-доҕоро Атаакап саллырҕайданан таҕыста. П. Аввакумов

аат. Сылгы самыытын тириитин, түү өттүн (сүлбэтин) сүлэн, ис эрэ өттүн хаалларан хоруотаан, уратытык таҥастаммыта (мааныга кэтэр этэрбэс буолара). ☉ Кожа из нижнего слоя шкуры с крупа лошади, выделанная особым способом и чернёная (раньше из неё шили парадные торбаса)
Тураах мин оҕом саары чаккылаах диэбитигэр дылы (өс ном.). Хатыҥ туоһугар үүнэр ыт мунна диэнинэн сахалар саарыны кырааскалыыллар. Суорун Омоллоон
Саары килэрийэн көстөр буоллун диэн куурусса сымыытын үрүҥүнэн эмиэ ньалҕаарыччы сотуллар. АЕЕ ӨҮОБ
Ат хоҥхочоҕун тириититтэн тикпит саары диэн этэрбэс ууну иҥэриэхтээҕэр, түөрт-биэс күнү мэлдьи ууну да кэһэн сырыттаххына, атаххын быыкааннык да сиигирдиэ суоҕа. УАЯ А
♦ Саары баттаһар — саппай уобус диэн курдук (көр саппай). Саарыгын астар — туохха эмэ инникитин умнубат курдук улахан кэһэлтэтэ ыл. ☉ Получить горький урок, «обжечься»
Чэ, эдэр хаартыһыт эриллэн иһиэҥ, кэнники биирдэ-иккитэ саарыгын астардаххына өйдөөхтүк-төйдөөхтүк оонньуур буолуоҥ. Болот Боотур
◊ Саары быһарынан фольк. — сылгы өттүгүн аннынан кээмэйдээх, өттүгүн анныгар тиийэр. ☉ До основания таза лошади (мера глубины — напр., водоёма)
Саалыыр сылгым Саары быһарынан Саллырҕаччы кэһэн туоруур Саамал кымыс садырыыннаах Самаан сайын ийэкэбититтэн Саҥарсыаҕыҥ! Саха нар. ыр. II. Саары этэрбэс — саарыттан тигиллибит ууну иҥэрбэт (аһарбат) этэрбэс. ☉ Юфтевые чернёные водонепроницаемые торбаса
Маҥан былааттаах дьахтар миин хоргунунан саары этэрбэһи оҕунуохтуур. Н. Заболоцкай
ср. др.-тюрк. саҕры ‘кожа со спины животного’, тюрк. саҕра, саҕры, соору, сауру ‘круп лошади, кожа с крупа лошади’

саҥа алл. Сүөһүнү, сылгыны үүрэргэр түргэтэтэр хаһыы. ☉ Крик, понукающий скот (стадо скота), коня (табун лошадей) двигаться быстрее
Һай-һат! Саллырҕаччы сиэлэн иһиий! Уурастаамаар! Мин бэрт былдьаһааччы Буолбатахпын, ол да буоллар Кыһыыта бэрт, дьонтон хаалар. И. Гоголев
Таһырдьа ынахтар маҥыраһаллара, били соҕотох биэлээхтэрэ кистээн аймаһыйбыта, онуоха эбии һай-һат, һуу-һаа диэн саҥа айдаана [кыыс кулгааҕар] ынырыктык иһилиннэ. М. Доҕордуурап
Хара Кыыс [ынах аата] кэлээтин төрөөбүтэ, дьэ һай-һат буола түспүппүт. В. Иванов
♦ Һай-һат диэ — 1) элбэх сүөһүлэн, сүөһүнэн байан бар. ☉ Развести огромное количество скота, разбогатеть крупным рогатым скотом и лошадьми. Кэлин кинилэр һай-һат диэн кыаҕыран барбыттара; 2) үрдүк ситиһиилэн, балаһыанньаҥ тубус, өрө таҕыс. ☉ Добиваться больших успехов, достигнуть высот, находиться в лучшем положении
Халаммыт норуоттар ииммиттэрэ-сүппүттэрэ, олох сайдыыта ол континеннарга бытаарбыта, ол оннугар Европа норуоттара «һай-һат» диэбиттэрэ, тыыллан-сайдан тахсыбыттара. Далан
Улахан өйдөөх-санаалаах, киэҥ билиилээх дьон баар буоллахтарына эрэ төрөөбүт Сахабыт сирин «һай-һат» дэтиэхпит. В. Протодьяконов
Өрдөөҕүтэ манна эмиэ улахан күөл баарын Боппуоктар көһөрөн олус киэҥ, олус үүнүүлээх ходуһа таһаарбыттар, онтон ыла «һайһат» диэн байан барбыттар. «ХС»

даҕ.
1. Кэтит иэннээх, ыраахха диэри тэнийэн, тайаан сытар, нэлэмэн. ☉ Обширный, просторный, широкий
Киэҥ халлаан. — Тайҕа муҥура суох киэҥ, биһигини ким таба хаамыай? Амма Аччыгыйа
О, эбэм …… чуумпуга көстөр киэҥ нэлэмэн кэтит ньуура дьиктитин, кэрэтин эбитин! Суорун Омоллоон
Маһа-ото суох киэҥ нэлэмэн истиэпкэ күүстээх тыал түһэн, хаары ытыйан туох да көстүбэт. НТГ СУоС
△ Туоратынан кэтит, кыараҕаһа суох. ☉ Широкий, не узкий (о дороге, улице)
Киэҥ суол. — Киэҥ уулусса устун өрө сырсан, ытыалыы-ытыалыы саа уотунан сырдаан олорор сиргэ чугаһаан кэллилэр. Эрилик Эристиин
2. Ыга туппат, холку, улахан (таҥнар таҥас, атах таҥаһын туһунан). ☉ Свободный, просторный, (об одежде, обуви)
Киэҥ ырбаахы. Бу бинсээк саннынан киэҥ. — Сыгынньах атаҕар киэҥ баҕайы эргэ бачыыҥканы анньыммыт Даайа саллырҕаччы сүүрэн кэллэ. Софр. Данилов
Бурхалей ыга тутан сордообут бэргэһэтин киэҥ бэргэһэҕэ атастаһан кэбиһиэн санаата. Эрилик Эристиин
Уһун, киэҥ хара халтаҥ сонун түүрэ тардыммытын тохтоон көннөрүннэ. П. Филиппов
3. көсп. Элбэх дьону хабар, маассабай; сир аайы тарҕаммыт. ☉ Охватывающий многих, массовый; распространенный повсеместно, среди многих
Нэһилиэнньэ киэҥ араҥата. — [Вера:] Сарсын киэҥ актыыбы кытта бырабылыанньа мунньаҕын ыҥырарга дьаһал биэрдэ. С. Ефремов
[Тааттатааҕы тыйаатыр] норуокка сөҥөн сыппыт …… талааннары таба тайанан …… киэҥ маассаҕа таһаарбыта. АҮ
[Амма Аччыгыйын] поэмата уонна хоһоонноро нууччалыы тылбаастара ааҕааччы киэҥ эйгэтигэр тиийэ иликтэр. «ХС»
△ Элбэх, күүстээх, күүрээннээх, далааһыннаах (хол., үлэ, куоталаһыы). ☉ Широкий, с размахом (о работе)
Оо, дьэ, холкуос үлэтэ киэҥ үлэ буолар. Күндэ
Биригээдэлэр икки ардыларыгар куоталаһыы улам киэҥ далааһыны ылан истэ. М. Доҕордуурап
Оройуон бөһүөлэктэригэр, нэһилиэктэригэр киэҥ далааһыннаах тутуу ыытыллар. ПДН ККС
4. көсп. Араас эгэлгэлээх; татыма, тутаҕа суох, муҥура суох. ☉ Разнообразный, неограниченный, обширный (о знаниях)
Таабырын таайтарыытын да, таайыытын даҕаны тиэмэтэ бэрт киэҥ. Саха фольк. Оҕонньоттор ууну сомоҕолуур Уһун, киэҥ кэпсээннээхтэр. С. Данилов
Төһөнөн киэҥ, дириҥ билиилэнэр даҕаны, наукаҕа соччонон элбэҕи ситиһиэхтээх. Н. Лугинов
5. көсп. Үтүө майгылаах, үтүө санаалаах, дьэллэм. ☉ Великодушный, щедрый
Хата, баар курдуга — Орто аан дойдуга Улахан дууһалаах, киэҥ киһи олорбут махтала. Күннүк Уурастыырап
[Мойот убайа] хайдахтаах киэҥ дууһалаах киһиний?! Т. Сметанин
△ Холку, намыын, ыгыма суох. ☉ Спокойный, сдержанный, терпеливый
Салайар киһи киэҥ, холку буолуохтаах. Оттон эн ыгылыйбыккын. М. Доҕордуурап
6. көсп. Холку, намыын, дуорайан иһиллэр (куолас туһунан). ☉ Открытый, громкий, раскатистый (о голосе)
[Дьиэрэҥ] Айматар-долгутар киэҥ куоластаах. П. Ойуунускай
Анна Егорова киэҥ, холку куолаһынан доллоһутан, синньигэстик эйээрдэр Лев Поповтуун …… толорууларын биэрэллэр. Софр. Данилов. Билигин даҕаны кини кулгааҕар …… Ньургун Боотур көҥүл, киэҥ куолаһынан ыллаан доллоһутара баарга дылы. Г. Угаров
♦ Киэҥ көҕүстээх көр көҕүс II
[Настааччыйа] киэҥ көҕүстээх, уһун санаалаах этэ. Күннүк Уурастыырап
Дьэ көрүҥ, талбыт киһигит төһө көрсүө, төһө киэҥ көҕүстээх эбитий. Суорун Омоллоон
Сороҕор мөдөөт, сиэрэ суох холку, киэҥ көҕүстээх дьон охсуһууга ордук чорбойооччулар. С. Никифоров
<Киэҥ> көхсө кыараата көр көҕүс II. Киһи буолан баран, Ким киэҥ көхсө кыараабатай?!! Ыксыыр күннээх буоллаххына, ыҥыран көрөөхтөөр... П. Ойуунускай
Биһиги киэҥ көҕүс кыараабыт дьоно турабыт. Эрилик Эристиин
Тугу да булан эппэккэ, өйө-санаата тууйуллан, киэҥ көхсө кыараан хараҕыттан уу халыс гынан тахсыбытын билиминэ хаалла. С. Никифоров
Киэҥ хоннохтоох көр хоннох. Доҕотторо кинини «ыраас суоллаах, киэҥ хоннохтоох» дииллэрэ. С. Никифоров
Н.Г. Золотарев-Якутскай — киэҥ хоннохтоох суруйааччы. Д. Васильева
◊ Киэҥ аһаҕас дорҕоон тыл. үөр. — киэҥник атан этиллэр аһаҕас дорҕоон (хол., а, э, о, ө). ☉ Широкий гласный звук (напр., а, э, о, ө) Ордук кичэйэн илин уонна кэлин, киэҥ уонна кыараҕас аһаҕас дорҕооннору үөрэнээччилэр билэллэрин ситиһиэххэ. ПНЕ СТ
Киэҥ аһаҕас дорҕооннору этэргэ айах киэҥник атар. ПНЕ СТ
тюрк. киҥ, кэҥ