салтай диэнтэн көстө түһүү. Этэрбэһин төбөтө салтас гына түстэ

равн.-кратн. от салтай= двигаться, ходить медленно, мерно покачивая большой головой.

салтай диэнтэн хамс
көстүү. Салгын сии-сиибин [сүүрэн] Салтарый да салтарый! Р. Баҕатаайыскай

дьүһ. туохт. Улахан уонна олус салтайбыт быһыылаах буол. ☉ Быть большим и широким в верхней (или передней) части
Бэрт симии эттээх-сииннээх уонна баппаҕайдар диэх курдук салталлыбыт атахтардаах. ЫДЫа

салтай диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Урут бу суолунан уол хаста да сатыы салтаҥнаабыта да, …… айылҕата маннык кэрэтин өйдөөн көрбөтө. Н. Якутскай

сыһ. Салтаҕар гына, салтаҕар буола; салтайан көстөр курдук. ☉ Так, чтобы расширялось в верхней (или передней) части; выделяясь такой формой. У лахан баҕайы төбөлөөх саппыкыны салтаччы анньыммыт
□ Гоша оһо суох бачыыҥката дьүһүнэ көстүбэт гына салтаччы бадараан буолбут. Г. Колесов

даҕ. Салтайбыт быһыылаах, төбө өттүнэн саллаччы кэтит. ☉ Расширенный, слишком широкий в верхней (или передней) части. Салтаҕар төбөлөөх бачыыҥка. Салтаҕар муруннаах
□ Үрдүк хобулуктаах муодунай түүппүлэтиттэн бастыы салтаҕар саппыкытыгар …… тиийэ сүүс араас күндү-көйгө, үтүө-мааны таҥастаахтар. Н. Заболоцкай
ср. бур. һалтагар ‘коротконогий’

аат.
1. Туох эмэ алдьаммытын (көтүллүбүтүн, хайдыбытын, тостубутун, сиҥнибитин эҥин) чөлүгэр түһэрии, өрөмүөннээһин; оҥорон туһаҕа таһаарыы. ☉ Ремонт, починка
Быйыл эн [оһох] да абыраххыттан ордубат дьон буоллубут. Амма Аччыгыйа
Саатар күрүө эҥин абыраҕар сылдьыаҥ этэ. А. Федоров. Сарсыныгар ийэтэ кичэллээхтик абырахтаабыт ырбаахытын, илбирийбитэ эмиэ абырах күүһүнэн эрэ тулуһа сылдьар ыстаанын кэппитэ. Уустаах Избеков
2. Туох эмэ алдьаммытын сабар, самыыр самалык, киллэһик. ☉ Заплата, заплатка
Хотун икки сиринэн сибиниэс абырахтаах, лааҕа бараммыт тимир тэриэлкэни биэрдэ. Суорун Омоллоон
Бачыыҥката буоллаҕына эргэрэн, олус өр кэтиллэн, төбөтө салтайан уонна хас эмэ абырах, киллэһик оҥоһуллан, ханнык да холуоһаҕа — саҥаҕа да, эргэҕэ да наадыйбат таҥас буолбут этэ. Н. Заболоцкай. Үрдүк күүлэлээх ампаар айаҕар ситэ түспэтэх кур түүтэ онон-манан сыһыартаабыт абырах курдук күкээрийэн көстүбүт хара ыт түүрүллэн сытар. А. Федоров
♦ Төбө (бас) абыраҕа кэпс. — арыгыга баттаппыт киһи «эмтэнээри» иһэр арыгыта. ☉ Вино, оставленное для похмелья
Бары кыһалҕаттан быыһаабыт доҕоругар Кэйэр Ыстапааҥҥа «төбө абыраҕа» диэн ааттаан бүтүн иһити туруорбута. Н. Босиков
Ээ, төбө абыраҕа барахсан ханна тиэрпэтэҕэ, тугу оҥорботоҕо баарай. И. Егоров
Бары мустан аһаатылар. Бас абыраҕа ааттааннар, Бар дуома арыгылаатылар. П. Ершов (тылб.)

I
туохт.
1. Куһаҕан сыттанан буорту буол, үрэлин. ☉ Гнить, портиться
Бу куһу аны булуустуохха наада. Тута сытыйан хаалар. Далан
Чохулар, ардах чиэрбэлэрэ, улиткалар уонна да атын хамныыр-харамайдар өлөн сиргэ сытыйаллар. СТЫМ
2. көсп. Үрэлин-сатарый, самнан бар. ☉ Разложиться, деморализоваться, загнивать
Капиталистическай систиэмэ акылаата күн-түүн сытыйан, эмэҕирэн, сиҥнэн түһэн иһэр. С. Данилов
Үлэ манна барыта сытыйбыт, Үрэллии-сатайыы иитэ суох тахсыбыт. С. Васильев
Буржуазия кылааһа иһиттэн сытыйан эрэрин поэт эрдэ бэлиэтии көрбүтэ. СЛ-8
3. көсп., кэпс. Тыынар тыыннаах тулуйбат үлүгэрдээх усулуобуйатыгар, эрэйгэ, муҥҥа тутуллан өлөр уһукка тиий. ☉ Содержаться в гибельных для живого существа условиях, сгнить, пропасть
Эн биһикки курдуктар, ытыллыбатахпытына, сыылкаҕа сытыйарбыт чуолкай. Болот Боотур
♦ Биир сымыыт ханна сытыйбатаҕай! көр биир
Мин баҕарабын адьырҕалары көрсүөхпүн, Биир сымыыт ханна сытыйбатаҕай?! С. Данилов
«Биир сымыыт ханна сытыйбатаҕай» диэн саха киһитэ мүччүргэннээх күнүгэр туттар өһүн хоһоонун өйдөөн ылла. Н. Заболоцкай
Сытыйа бай — сыта бай диэн курдук (көр бай I). Уол ол харчытынан кулуннаах биэни, үс ынаҕы, биир атыыр кунаны атыыласпыт. Дьэ, онтон ыла сытыйа байан барбыт. И. Гоголев
[Кытаховтар саамай силистэрэ] үргүбэтэх бултаах үрэх баһа дойдуга сылгынан, ынаҕынан сытыйа байан олорор. «ХС»
ср. тув. чыды ‘тухни, воняй’, ДТС йыды ‘пахнуть, испускать запах’
II
туохт. Ууга, ардахха, сииккэ илий, уу буол. ☉ Промокнуть (насквозь), намокнуть
Кинилэр начаас үлүгэр баттахтыын, таҥастыын ибили сытыйан хааллылар. Суорун Омоллоон
Таһыттан Өлөксөөс кыыс киирэн кэлэр, ардахха баттатан, таҥаһа-саба дэлби сытыйбыт. А. Бэрияк
Таҥаһым ибили сытыйан, мууһунан хаарыйталыыр. М. Доҕордуурап
Витя ийэтэ тикпит маа бэйэлээх этэрбэһэ сытыйан, төбөтө салтайан таҕыста, ыараан хаалла. Н. Заболоцкай
III
эб. Дьүһүннүүр сыһыат туохтуурдары кытта саҥарааччы кыыһыран, сэнээн, аанньа ахсарбат сыһыанын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -а выражает пренебрежение, презрение, злобу говорящего
Хара сордоох, аппайа сытыйбыт, абыранныҥ дуо, көр ити? Амма Аччыгыйа
Саргы хотууска дьэ хомотто даҕаны! Сарахачыйа сытыйан, барыта киниттэн. Н. Лугинов
Оҥойо сытыйбыт кыараҕас түннүктэринэн күн уота тыккыраан киирэн дьиэ иһин үдүк-бадык сырдатар. Ф. Постников

I
туохт.
1. Анаан быһыллыбыт таҥас (тирии, туос, о. д. а.) лоскуйдарын иннэлээх сабынан, кылынан холботолоон, таҥнар таҥаста, туох эмэ оҥоһукта оҥор, иистэн. ☉ Шить, сшивать. Ырбаахыта тик. Илиинэн тик
□ Дьахталлар …… имитиллибит таба тириититтэн кырыйан ичигэс таҥаһы тигэллэр. Н. Якутскай
Маҥан Малаанньыйа уот иннигэр олорон тымтай тигэр. Күндэ
Витя ийэтэ тикпит маа бэйэлээх этэрбэһэ сытыйан, төбөтө салтайан таҕыста. Н. Заболоцкай
2. эмт. Хайдыбыт, тэллибит дириҥ бааһы остун диэн кытыытын силбэһиннэри анал иннэлээх сабынан холбооттоо. ☉ Наложить шов. Куйахата хайдыбытын тиктилэр
□ Миигин …… Сирэйбин саабыланан кэрпиттэрэ, Эн курдук быраас дьахталлар аһынан, Тэллибит иэдэспин тикпиттэрэ. Дьуон Дьаҥылы
Кыысчаан бааһын тикпит эмээхситтэр кыа-хаан буолбут илиилэрин суунаары, күөл диэки …… үнүөхтэспиттэрэ. С. Курилов (тылб.)
3. кэпс. Тугу эмэ туохха эмэ иҥиннэрэн туттар. ☉ Прикрепить, прибить, привязать что-л. к чему-л.
Чап-чараас хаптаһыны тигэн, ыаһаан оҥороллоро. Н. Габышев
Бүтэйи тимир тоһоҕонон тииттэн тииккэ тигэн оҥорор буолбуппут онус сылыгар барда. ОМГ ЭСС
[Бүтэй] остуолбатын …… уобаллаан атахтыыллар, сиэрдийэтин тимир тоһоҕонон тигэллэр эбит. АГГ СТК
тюрк. тик, тегү, тикмек
II
туохт.
1. Киһи эбэтэр сүөһү тириитин иннэҕинэн дьөлө анньан, тэһэ кэйэн сүлүһүнү киллэр (хол., тигээйи). ☉ Жалить, ужалить (напр., о пчеле, об осе)
Көрбүт да, көтөн кэлэн саалаах уолу илиигэ тикпит. Суорун Омоллоон
[Киһи] кинини тигээри саба түһэр тигээйилэри үүрэ сатыырдыы сапсыммахтыыр. И. Гоголев
Били диигинэс үөннэрэ эккирэппиттэрэ. Хаста да сүнньүгэ, көхсүгэ тикпиттэрэ. И. Федосеев
2. көсп. Кими эмэ биллибэтинэн, кэнниттэн саҥара, эбэтэр түһэрэн биэрэ сырыт. ☉ Колоть, задевать, уязвлять словом кого-л. исподтишка
Ааҕааччы. Мин сэрэхпин! Сир үрдүгэр Бааллар күннээх Моцардар, Сыылла сылдьан кистээн тигэр Сальерилар эмиэ бааллар. И. Гоголев
Ол дьахтар иһэ истээх. Ити таһа маанытын …… көрүмэ, туох баары барытын оҥоро, тигэ сылдьар буолуохтаах. М. Попов
Биһиги кийииппит кырдьыгы сирэйгэ этэрин сөбүлүүр. Киһини кэнниттэн саҥара, биллибэтинэн тигэ сылдьыах кэриэтэ ол ордук. Ч. Айтматов (тылб.)
др.-тюрк., тюрк. тик