сабылын диэнтэн атаах. Самнарыылаах үйэ Сабыллаахтаан хаалла, Сайаҕастай олох Сандаараахтаан кэллэ. А. Софронов

прил. 1. сууһарыылаах, самнарыылаах; сокрушительный удар сууһарыылаах охсуу; 2. (о чувстве, переживании) дириҥ, киһи дириҥ ис дууһатын хамсатар.

туохт.
1. Кылгас суон маһынан кими-тугу эмэ кырбаа. ☉ Бить тонким стволом дерева, палкой
Бүөтүрүмээски хас биирдии тылын ыарахан сүллүгэһинэн баалкылаан эрэрдии ыардык ньиккиритэн этитэлээтэ. М. Доҕордуурап
Кыыс куруҥаайыларын тала сылдьан, элэтин-былатын барытын киллэрэн, мастаан баалкылаабытынан барда. Айталын
2. көсп., кэпс. Үлтү кириитикэлээн киһи аатыттан аһар. ☉ Раскритиковать кого-л. в пух и прах. Эдэр ааптар талааннаах айымньытын баһыылаах, самнарыылаах тылларынан баалкылаатылар

туохт.
1. Көлөттөн, тырааныспартан түһэн атаххынан бар, хаамп. ☉ Слезая с лошади, транспорта, идти пешком
Дьэ, баабыскаа, Харыйалаахтан иһэн массыынабыт алдьанан, сатыылаан тоҥуу бөҕөнү тоҥон иһэбит. «ХС»
[Аттар] сэниэлэрэ эстэн үгүстүк турунан кэбиһэллэрэ. Оччоҕо дьоннор сыарҕаларыттан түһэн, аттарын үүннэриттэн ылан сатыылыыллара. А. Кривошапкин (тылб.)
2. Кыайан көппөт буол (кыната тостубут көтөрү этиллэр). ☉ Терять возможность летать (сломав крыло, крылья)
Сааһыттартан сатыылаан соҕотоҕун хаалбыт чөркөйү тутан, дьонум күө-дьаа буолбуттара. Далан
Сатыылаабыт анды күөл ортотугар буруйан киирдэ. Н. Заболоцкай
3. Көтө сылдьан аллара халаатаа, намтаа. ☉ Снижаться в полёте, спускаться, опускаться низко
Ураанай кус, көлүччэ диэки эргийэ көтөн, таҥнары сатыылаан ааһар. Суорун Омоллоон
Үөһэ көрбүтүм — үрэх силээнин таҥнаран, сүүрбэччэ үөрдээх моонньоҕоттор аллара диэки сатыылаан эрэллэр эбит. И. Сосин
Хотуттан кыра тыаллаах буолан, буруо таҥнары сатыылаата. А. Фёдоров
Өстөөх саҥаттан саҥа сөмөлүөттэрэ, таҥнары сатыылааннар, өлөрүүлээх-алдьатыылаах ындыыларын биһиги сэриилэрбит үрдүлэригэр саккыратан, байыастарбыт ыраас хааннарын тоҕоллор. ССС
4. үрд. Ханна эмэ кэлэн тохтоо, түһүүлээ, саба көт; түс, буол (үксүгэр айылҕа көстүүлэрин туһунан). ☉ Спускаться на землю, нисходить, разразиться (большей частью о явлениях природы)
Үс сүүс сылы мэлдьи Үктэбиллээх үйэ үлтүрүйдэ, Саас тухары сатыылаабыт Самнарыылаах дьаһал сарбылынна. А. Софронов
Аҕыс уон айыыһыт сатыылаан ааһар Аан дайдытыгар арҕаҕырбыт курдук санаабытым. Суорун Омоллоон
Аптаах мастар хоҥкуллан, Аар холорук сатыылыыр. Күннүк Уурастыырап
Эһиилгитигэр сут-кураан ордук суостаахтык сатыылаабыта. В. Протодьяконов

сир II диэн курдук
Урууп дьиэтэ …… таас аттаҕаһыннардаах түннүктэрдээх, сиргэ-буорга киирбиккэ дылы эргэ ампаар дьиэ элээмэтэ. Күндэ
Тураахтар …… сиртэн-буортан тугу эрэ ытыра-ытыра, төттөрү-таары көтөн хааҕырҕаһан эрэллэр. Бэс Дьарааһын
Сорохтор торбостуу сосуһан, Сири-буору сухалыыллар. С. Васильев
♦ Сир-буор (сири-буору) анны- нан — сир аннынан диэн курдук (көр сир II). [Түптүр Хара:] Истэҕин дуо, эн оҕоҥ чааһынан бэрт куһаҕан кэпсээн сир-буор аннынан сыыллан эрэр ээ… Суорун Омоллоон
Кулуба уола тоҕо бу тулаайах эмээхсиҥҥэ иитиллэрин туһунан сири-буору аннынан дьикти сэһэн баар. И. Гоголев
Зиночка Лизочкаҕа …… Сири-буору аннынан Сибис гынар. П. Тобуруокап. Сир-буор сирэйдээ кэпс. — улаханнык кыбыһыннар, саатырт. ☉ Сильно опозорить, осрамить
Барбат буоллаххына, туттаран, кэлгиттэрэн да илдьэн сибииккэҕэ быраҕан, сир-буор сирэйдиэм диир. ОИП Х
Саллааттары мэнээк сир-буор сирэйдиигин, түүрдэрэҕин, түүрэйдиигин. И. Никифоров
Дьиэлэригэр кэлээт киһитин дэлби мөҕөн сир-буор сирэйдээбитэ. «ХС». Сиргэ-буорга тэбис — 1) киртит, хараарт. ☉ Опозорить кого-что-л., запятнать чем-л.
Таптал тыйыс андаҕарын Сиргэбуорга тэпсимэҥ. С. Данилов
Ыларов бу суругун оройуон салайар үлэһиттэрин, биһиги балыыһабыт кэлэктиибин холуннарар, кинилэр үтүө ааттарын сиргэ-буорга тэпсэр сыалынан бооччойбут. Р. Баҕатаайыскай
Кини, ыраас кыыс чиэһин, уодаһыннаах санаалаахтар харысхала суох сиргэ-буорга тэпсибиттэрэ. «ХС»; 2) аҥаардастыы, самнарыылаахтык баттаа-үктээ, атаҕастаа. ☉ Всячески унижать, втаптывать в грязь кого-л.
Дьорҕоотоп кэнники да санаатын ыһыктыбатах. Төһө да сиргэ-буорга тэпсилиннэр. Далан
Сэриимсийбит самурайы Сиргэ-буорга тэпсиэхпит. А. Абаҕыыныскай
Ити аата киһиэхэ холообокко, мэлдьи сиргэ-буорга тэпсэ сылдьар чиччик эбит. «ХС»
Сиргэбуорга хаал — сиргэ хаал диэн курдук (көр сир II). «Ити көрдөһүү бэрт сиргэ-буорга хаалыа суоҕа», — Турахин, тыла булдьуйдар даҕаны, аргыһыгар элбэҕи кэпсээн барда. Эрилик Эристиин
Кини бэйэтэ: «Арыгылыырбын кэргэним, оҕолорум тустарыгар быраҕыам», — диирин итэҕэйбэккэ сиргэбуорга хаалларар табыллыа дуо? М. Попов. Сири-буору кымыстаа (кымаахтаа) — саатан, кыбыстан кэлиэхбарыах сиргин булума, кулук-халык тутун. ☉ Чувствовать себя неловко, неуверенно (от застенчивости, от стыда). «Сэгэрим!» — диэтэхпинэ кыбыстан Сири-буору кымыстыырыҥ… С. Данилов
Тураахап кэргэнигэр туох диэн хардарыан булбат, …… саатыттан сири-буору кымыстыыр. В. Ойуурускай
Били мааҕыын кырбаары өрөһөлөммүт уолаттар сирэй-сирэйдэрин көрсөн, сири-буору кымыстаабыттар. И. Бочкарёв. Сирибуору харбат кэпс. — кыай-хот, баһый. ☉ Победить кого-л., взять верх над кем-л. (букв. заставить хватать землю)
Өй-санаа өттүнэн кими баҕарар эргитиэн, сири-буору харбатыан сөп. Оннук оҕуруктаах өйдөөх. Н. Лугинов
[Манчаары] былырыын Нөмүгү ыһыаҕар Хачыкаат Уйбааҥҥа сири харбаппыт диэх курдук этэн эрэллэрэ. В. Протодьяконов. Сиртэн-буортан тэйбит курдук — үчүгэй дьүһүннээх, нарын-намчы, ыраастык, чэбэрдик тутта сылдьар (үксүн кыыс оҕо туһунан). ☉ Красивый, опрятно, чисто одетый, с хорошими манерами, с красивой походкой (обычно о девушке)
Ол ыал Маайыс диэн үчүгэй дьүһүннээх, сиртэн-буортан тэйбит курдук ыраас, чэбэр, эргэ барар сааһын сиппит кыыстаахтара. Болот Боотур
Сиртэнбуортан тэйбит курдук ып-ыраас, кырасыабай диэн бэйэлээх эдэркээн уол тиэрэ быластаан сытара. В. Яковлев
Ира уон үс-түөрт саастаах, синньигэс, көнө уҥуохтаах, сиртэн-буортан тэйбит курдук тутта-хапта сылдьар кыысчаан. Н. Заболоцкай