прил. 1. (действующий самостоятельно) бэйэтиттэн оҥорор, бэйэтиттэн айар; 2. самодеятельнай; самодеятельный драматический кружок самодеятельнай драматическай куруһуок.

приобретать силу, выносливость (путём тренировок); тренироваться; бэйэтэ эрчиллэр он тренируется самостоятельно.

возвр. от кыай = 1) сдерживаться, воздерживаться, пересиливать себя; тылгын кыан = воздержаться от лишних слов; ср. кыатан =; 2) становиться на ноги; подниматься, ходить самостоятельно; оҕо бэйэтин кыанар буолбут ребёнок начал ходить; 3) перен. быть состоятельным, богатым; кыанар кэргэн состоятельная семья.

ж. 1. (независимость) бэйэни бас билинии; тутулуга суох буолуу; самостоятельность государства государство тутулуга суоҕа; 2. самостоятельность, бэйэ өйүнэн оҥоруу, бэйэ өйүттэн таһаарыы; самостоятельность суждений бэйэ өйүнэн тойоннооһун; 3. (привычка действовать самостоятельно) самостоятельность, бэйэ оҥорор буолуута; приучать ребёнка к самостоятельности оҕону бэйэтэ оҥорор буоларыгар үөрэт.

туохт., кэпс. Кырдьан биитэр ыалдьан мөлтөө; кыаммат буол. ☉ Ослабевать из-за болезни или с возрастом; становиться немощным, неспособным делать что-л. самостоятельно. Ыарыыта бэргээн, бодоорон барбыта. Эн өтөрүнэн бодоорбот көрүҥнээххин
□ Ол кэмҥэ Бадыам оҕонньор кырдьан, бодоорон барбыт. Саха сэһ. I

мест. м.(сама ж., само с, сами мн.) 1. бэйэм, бэйэҥ, бэйэтэ; я сам сказал мин бэйэм эттим; он сам это сделал кини маны бэйэтэ оҥордо; вы сами знаете эн бэйэҥ билэҕин; он сам справится с работой кини үлэтин бэйэтэ кыайыаҕа; 2. в знач. сущ. м. разг. (хозяин) бэйэтэ; сам приказал бэйэтэ бирикээстээтэ; # само собой разумеется биллэн турар; сам по себе 1) (самостоятельный) бэйэтэ бэйэтигэр, туспа; 2) (взятый в отдельности) тус бэйэтэ.

аат.
1. Ис механизм көмөтүнэн бэйэтэ үлэлиир аппараат. ☉ Аппарат, самостоятельно выполняющий ряд заданных операций; автомат
Сүүрүҥдэ күөл саҕа Сүүрдэр сүнньүн курдук Сүдү сүлүүстэрдээх эбиттэр, Аптамаат күүһүнэн Аһыллар ааннардаах эбиттэр. «ХС»
2. Бэйэтэ иитиллэн элбэхтик эстэр бүлүмүөт-бэстилиэт. ☉ Автоматическое стрелковое ружье
Саллаат аптамаатынан, буусканан кэпсэтэр. Софр. Данилов

туохт. Бэйэҥ туох эмэ наадаҕын толорун, сатаан кыанан сырыт, олор (кимтэн да көрдөспөккө, кими да көмөлөһүннэрбэккэ). ☉ Удовлетворять свою потребность в чём-л. самостоятельно (не обращаясь к кому-л., не прибегая к чьей-л. помощи)
Билигин дьиэм иһигэр, олбуорбар син ону-маны оҥосторчуччунар оҕонньорбун. «Чолбон»
Чуччунан хайдах эмэ олоробут. А. Чехов (тылб.)

туохт. Аҥаардас эмиий үүтүнэн сылдьыбакка, сиртэн булан аһыыр курдук арыый улаат (ньирэйи уонна кыыл да оҕотун этиллэр). ☉ Достигать такого возраста, когда, не ограничиваясь молоком матери, начинают самостоятельно добывать себе корм (о телятах и детенышах нек-рых др. животных в первое лето)
Кыһын эрдэ төрөөбүт ньирэй эрдэ бороохтуйар, сайыҥҥы мэччирэҥ кэмигэр күүскэ улаатар уонна төлөһүйэр. ЧАВ ҮүҮС
Эрдэ төрөөбүт бороохтуйбут тугуттаах тыһылары үөр иннигэр сылдьар бостуук көрөр. ССП ЫН
Бороохтуйан эрэр кыыл оҕолорун үчүгэйдик көрбөт-харайбат буоллахха …… кырса оҕотун түүтэ хойутаан көбөрүн кыылы иитээччи барыта билэр. ИПС ЭКИи

I
туохт., поэт. Олус чэпчэкитик сиргэ барбах атаҕыҥ төбөтүнэн эрэ таарыйан үктэнэрдии хаамп. ☉ Ходить легкой походкой, едва касаясь земли
Уол бачыыҥкаларын төбөтүнэн дугуйан хаамар. Н. Габышев
Санаабар эйигин сынньатан тыаһа суох дугуйа хаамабын. «Чолбон»
Таня саһыгыраччы күлэ-күлэ, хааман дугуйда. «ХС»
II
даҕ., фольк. Туспа үөскээбит, ойдом оҥоһуулаах; туспа, ойдом. ☉ Существующий самостоятельно в ряду других подобных предметов, не соединенный, не сливающийся с другими в нечто целое, отдельный
[Этиҥ] итир былыт илдьиттээх, дугуй былыт олбохтоох. Өксөкүлээх Өлөксөй
Дугуй буорбуттан туоруур күнүм буолла. Д. Говоров
Үрүҥ Айыы Тойон саппахтаах айыы дугуй халлаан дойдулаах. ТТИГ КХКК