туохт. Кубаалданан оҕус, кубаалданан балталаа. ☉ Бить, вбивать кувалдой
Тоойуом, кубаалдалыыр наадата суох, миэхэ адьас сабыссаҥа саппаастаах эбиппин. «ХС»

аат. Календарнай сыл иккис ыйа (саха былыргы халандаарынан онус ый). ☉ Февраль (согласно традиционному календарю якутов, десятый месяц года)
Олунньу саҥатынааҕы күн тиит төбөтүгэр түһэн, аан туман ортотугар киирэн, мунан эрэр курдук. М. Доҕордуурап
1881 сыллааҕы олунньу ыйга университет олоҕор улахан долгуйуулаах хамсааһын буолбута. П. Филиппов
♦ Олунньуга оттоох — кыс ортотугар эрэ диэри тиийэр от саппаастаах (сатаан кэмчилээбэт хаһаасчыта суох киһи туһунан). ☉ Иметь запас сена до февраля (о человеке, не умеющем правильно распределять свои запасы).
ср. др.-тюрк. онунч, тат. унынчы ‘десятый’

аат.
1. Таһырдьа эбэтэр дьиэ иһигэр сөтүөлүүргэ, харбыырга ананан оһуобай хааччахха кутуллубут уу. ☉ Бассейн (искусственный водоем для плавания)
Макекка көстөрүнэн, үс тыһыынча киһи биирдэ олорон көрөр трибуналаах спортивнай комплекс, сахалыы ыһыаҕы атаарар түһүлгэ, – сайыҥҥы кинотеатр, сөтүөлүүр бассыайын оҥоһуллуохтаахтар. «ХС»
Сотору кэминэн Култуура дыбарыаһа, сөтүөлүүр бассыайын, успуорт дыбарыаһа тутуллаллара хайаан да наада. «ХС»
Манна сөтүөлүүр бассыайыннаах оскуола, маҕаһыыннар уо. д. а. бырайыактаннылар. «Кыым»
2. Ханнык эмэ күөл, өрүс туох баар салаалара, тардыылара бүтүннүү түмүллэр сирдэрэ. ☉ Бассейн (совокупность притоков реки, озера)
Уйгуурдар судаарыстыбалара эстибитин кэннэ Селенга уонна Орхон өрүстэр бассыайыннарын түүр атын биистэрэ уонна монгуол биистэрэ ылаллар. «ХС»
Амазонка – Соҕуруу Америка эрэ буолбакка, ону ааһан сир шарын бүтүннүүтүн да саамай киэҥ бассыайыннаах уонна саамай элбэх уулаах өрүһэ. КВА МГ
Саха сирин хаартатыгар Өлүөнэ өрүс уутун бассыайына тараадыйан, элбэх салааланан көстөр. Б. Лунин (тылб.)
3. Хайа боруодаларын дьапталҕалара тайаан сытар сирдэрэ. ☉ Бассейн (область залегания горных пород)
Нерюнгри чохтоох бассыайынын чинчийиллибит саппааһа түөрт сүүс биэс уон мөлүйүөн тонна. БИ СТ
Хаҥалас чохтоох миэстэтэ – биһиги дойдубутугар саамай өлгөм саппаастаах бассыайыннартан биирдэстэрэ. «Кыым»
Великобритания былыргы хайаларын тэллэҕэр үчүгэйдик куоксаланар чохтоох хас да бассыайын сытар. МНА ФГ

туохт.
1. Уокка сиэнилин; уокка сиэниллэн суох буол. ☉ Сгорать; быть уничтоженным огнём
Ол улахан дьиэ умайбыта. Н. Габышев
Туос умайбыт сыта хайа да киһи муннугар ураты минньигэстик сайа охсон киирэр. С. Маисов
Сүүрбэччэ сыл устата сыымайдаммыт суруктар умайдахтара... Т. Находкина
2. Сырдыгы биэр, сырдат. ☉ Излучать свет, гореть (об источнике света)
Таҥара дьиэтин чүмэчилэрэ чипчилиҥнэһэ умайаллар. М. Доҕордуурап
Ононманан ыйаммыт лаампалар борук-сорук умайдылар. А. Никифорова
3. Оттулун (оһоҕу этэргэ). ☉ Быть растопленным, топиться (о печи)
Били нуучча тойон Туллайдаах дьыалаларын уоран ылан, умайа турар оһоххо анньан кэбиспит. Н. Павлов
Көмүлүөк оһох күлүбүрэччи умайдаҕына, соҕотохсуйбут, сылайбыт-элэйбит айанньыты көнньүөрдэр. «ХС»
[Түүлгэ] оһох үчүгэйдик, суостаахтык умайара — имэҥнээх, уохтаах тапталы түстүүр. БРИ ТТ
4. көсп. Күлүмүрдүү сандаар, чаҕылыйа тык (хол., күн уотун этэргэ). ☉ Ярко светиться, сиять (напр., о солнце)
Дьүкээбил уота араас өҥнөөх сарбынньах уотунан умайар. Суорун Омоллоон
Иһэр суолбут устунан Ирим-дьирим кутуллан, Күммүт уота умайар. П. Тобуруокап
Кыһыҥҥы түүн. Дьыбардаах тымныы... Сулустар умайаллар. Баал Хабырыыс
5. көсп. Уоттаах курдук буол, кылабачый (хараҕы этэргэ). ☉ Сверкать, блестеть, гореть (о глазах)
Ойоору гыммыт бэдэр хараҕын курдук суостаах харахтар дьирибинэһэ умайан ылбыттара. И. Гоголев
Арай эрилкэй чох хара харахтара өһөстүк, сытыытык умайаллар. Н. Габышев
Дьикти уоттарынан умайбыт харахтар Александры көрөллөр. М. Доҕордуурап
6. көсп. Кураантан иинэн, кууран хат, күн уотугар кубарыйа сиэнилин (үүнүү туһунан). ☉ Сгорать на солнце, быть уничтоженным засухой (об урожае). Бурдук умайда
□ Индияҕа ыам ыйыгар ханна нүөлсүтүү суох сиригэр үүнээйи умайар. МНА ФГ
7. көсп. Итийэн көөймөһүн эбэтэр сытый (от, бурдук туһунан). ☉ Преть или гнить, прогреваясь изнутри (о сене, пшенице). Кэбиһиилээх от умайбыт
□ Саһыл Уйалаахха куппут маҥхааһайдаах бурдукпут умайан эрэр. В. Яковлев
Кыладыапсык Охонооһой бурдуга биирдэ да сытыйбыта, умайбыта, сыыстааҕа иһиллибэт этэ. ХБИДК
8. көсп. Итий, кытар (сирэй, иэдэс туһунан). ☉ Краснеть от прилива крови, гореть (о лице)
Хаһан этэй, Ханна этэй Умайар кыһыл иэдэһин Уоспунан алҕас таарыйбытым? С. Васильев
Наташалаах Николай сирэйдэрэ умайар, олус аччыктаабыттар уонна олус сэргэхсийбиттэр. Л. Толстой (тылб.)
9. көсп. Уот салыырын курдук күүскэ, күлүмэхтик, итийэн-кутуйан ыарый. ☉ Быть в воспалённом состоянии, гореть (об органах человека)
«Илиим уотунан умайар... Өлөөрү гынным», — диэхтиидиэхтии ытыыра. Н. Якутскай
Кинээс көхсүн иһэ итии болгуолуу сирэлийэн умайарга дылы буолла. М. Доҕордуурап
Лаврентий Николаевич иһэ аһыйталыыр, умайар. Н. Габышев
10. көсп. Умайар уот курдук кытара кыыс (кыһыл өҥнөөх туох эмэ, хол., былаах туһунан). ☉ Иметь огненный, ярко-красный цвет, алеть, пламенеть (напр., о флаге)
Умайар кыһыл хаалтыстаах Пионердар иһэллэр. С. Данилов
Кыһыл былаах үрдүк мачтаҕа тэтэрэ умайбытынан барда. Дьүөгэ Ааныстыырап
Кэлэр кэрэ ыччатым Кэлэр суолугар Кремль кириэппэс Умайар уот сулуһа Күнүн аайы Түөскэр тыктын! С. Зверев
11. көсп. Туох баар күүскүн-кыаххын биэрэн, улаханнык ылларан, үлүһүйэн туран тугу эмэ гын, оҥор. ☉ Отдаваться полностью какому-л. делу, отдавать все силы на что-л., гореть (напр., на работе)
Үлэтигэр наар умайа сылдьар, аны күһүн-саас кыратык иллэҥсийдэр эрэ булт диэбитинэн сылдьар. Е. Неймохов
Ол иһин үөрэххэ тууһуран, Утатан, умайан турбутум, Билиигэ, сайдыыга дьулуһан, Биир бигэ тосхолу булбутум. Күннүк Уурастыырап
[Эн бэлэхтээбит] Уруучукаҕын туттарбын эрэ …… Аптаах курдук уларыйабын, Айар уотунан умайабын. Ф. Софронов
12. көсп. Олус өрүкүйэн, эмискэ улаханнык түргэниик саҥар, айдаара түс. ☉ Заговорить возбуждённо, взволнованно, быстро и громко
Оҕолор чуор куоластара умайа түстэ. Амма Аччыгыйа
«Ол эйиэхэ [кулубаҕа] бу күөлү ким анаан айбытай? Уопсастыба күөлэ, уопсастыба үлэлээн ылбыт балыга», — диэн Петрушкин саҥата умайа түстэ. М. Доҕордуурап
«Уйбаан, «биһиги, ыччаттар» дии-дии хабарҕаҥ муҥунан куолулуургун сөҕөбүн», — аны Таня умайан туран кэллэ. Э. Соколов
13. көсп., поэт. Күүскэ тэп, мөҕүс (сүрэх туһунан). ☉ Биться, стучать (о сердце)
Күүрэн, тэбэн бардамнаан, Сүрэх, уоттуу умайыый. Күннүк Уурастыырап
Туойан иһэммин ах гына Тохтоон, сүтэн хааллахпына, Оччоҕо этиҥ: сүрэҕэ Дьэ умайан бүттэҕэ. С. Данилов
Эн [сүрэҕим] миэхэ доҕорум буолларгын Умайыый, оргуйууй күн ахсын. И. Гоголев
14. көсп., кэпс. Сотору-сотору тыаһаа (төлөпүөн тыаһын туһунан). ☉ Звенеть беспрерывно (о телефонном звонке)
Уйбааннаах дьиэлэригэр түүннэри-күннэри төлөпүөн умайан олорор. А-ИНА ДьБО
15. көсп., кэпс. Сүлүһүннээх эттиктэн (үксүгэр арыгыттан) этиҥ-хааныҥ сүһүр. ☉ Отравиться чем-л., сгореть (напр., от алкоголя)
[Испирдиэн] Элбэхтик истэҕинэ ииримтийэр, Соппуойдаатаҕына умайар. А. Софронов
Эйиэхэ [арыгыга] умайбыт дьон хаанныын Хараара өлөллөр мэлдьитин. И. Гоголев
Оок-сиэ, бу тугуй? Арааһа, били арыгыттан умайаллара диэн бу буоллаҕа дуу? Э. Соколов
Итирдэр утахтары олус элбэхтик иһэн, умайан өлөллөр. «Кыым»
16. көсп., кэпс. Кими эмэ аһара күүскэ таптаа. ☉ Испытывать какое-л. сильное чувство к кому-л., пылать (напр., любовью)
Кирилл икки сыл устата аҥаардас таптал уотугар умайбыта. Н. Габышев
Эйигин биир кыыс таптаан умайара эрэ хаалбыт. М. Попов
Биһиги эһэҕинээн икки өттүттэн сөбүлэһэн ыал буолбуппут да, олус таптал уотунан умайбыппытын өйдөөбөппүн. Т. Находкина
17. көсп., калька. Мөлтөө-ахсаа, сымсаан биэр, кыайыыга дьулуургун сүтэр (хол., спорка). ☉ Перегорать, ослабевать, утрачивать способность вести борьбу за победу (напр., в спорте)
Кэмниэ-кэнэҕэс Пашаевтыын тустарыгар Саша «умайбакка» тиийбититтэн …… биһиги олус үөрбүппүт. ПП ОА
Уолаттары кытта аҕыйах көрдөөх тылынан бырахсан кэпсэтэбит, билигин өйү-санааны буолаары турар хабараан хапсыһыыларга түмэр эрдэ — «умайан» хаалыахтарын сөп. ПП ОА
♦ Бытыга умайбыт көр бытык
Уурай диибин! Эбэтэр хайыы-үйэ бытыгыҥ умайда дуу? «ХС». Умайар уот тыллаах — сытыы тыллаах-өстөөх, хотоойу саҥалаах-иҥэлээх. ☉ Острый на язык, языкастый, с бойкой речью
Ийэтигэр олох майгыннаабат, умайар уот тыллаах, олус чобуо кыысчаан. И. Гоголев
Уотунан умайар көр уот II. «Ынаҕы хостоһоҕун дуу?!» — диэн Лука саҥата уотунан умайбыта. Д. Таас
Саҥараниҥэрэн, уотунан умайан, ордоотоон киирбитэ буруйдана кэлэ сытар киһи истиэҕэр, кырдьык, дьулаана сүрдээх этэ. Н. Заболоцкай
Хаана умайар көр хаан I. Үөһээ да дойдуга аанньал эрэ барыта уоран ааҕа-ааҕа сүрэхтэрэ тэбэн, хааннара умайан үөһэ тыыналлар үһү диэн сурах-садьык тарҕаммыта бэрт өр буолла... П. Ойуунускай. Этэ умайар — ыалдьан тэмпэрэтиирэтэ үрдүүр, этэ-сиинэ итийэр. ☉ соотв. у него тело горит
Арай иһэ курдьугунуур этэ, киэһээҥҥинэн сараччы үллэн барбыта, төбөтө ыалдьыбыта, этэ умайбыта. И. Гоголев
Түүн аны кыайан утуйбата. Суорҕанын сабыннаҕына итииргиир, этэ умайар. Н. Лугинов
Мичил ыалдьан уһуктубута, этэ уоттуу умайар, тамаҕа кууран хаалбыт. И. Федосеев
◊ Умайар гаас — сир анныттан ылыллар оттук, уматык, айылҕа гааһа. ☉ Природный газ
Бүлүү төрдүгэр Таас Тумуска уонна Соһо Хайаҕа [сирдэр ааттара] бараммат саппаастаах умайар гаас көһүннэ. И. Данилов
Умайар гаас дэлэйдик үөскээн сытар сирдэрэ бааллар. СПН СЧГ. Умайбат дьааһык көр дьааһык I. Сааны аналлаах умайбат дьааһыкка уган харайаллар

I
1. туохт.
1. Хараххын ким, туох эмэ диэки туһаай. ☉ Направлять взгляд на кого-что-л., смотреть, видеть
Көмүс бэрбээкэйи Иннинэн көрөн, сүүрдэн иһэн, Икки эрбэҕин тыаһа …… Өрө ньиргийэ түстэҕэ... П. Ойуунускай
Дьоно эмиэ тугу эрэ кэпсэтэн ботугураһаллар. Сотору-сотору оҕонньор диэки көрөллөр. Н. Якутскай
Нина өйдөөбөккө мин диэки дьэҥкэччи көрбүтэ. Далан
2. Хараҕыҥ далыгар киллэр. ☉ Держать в поле зрения кого-что-л.
Пограничниктар көрбөт сирдэринэн эргийэн тиийдэхпинэ табыллар... Н. Якутскай
Кини [Миша] иһэрин көрдөллөр эрэ кыргыттар туох эрэ уһулуччу сабыытыйа буолан эрэрин курдук, эмискэ күйгүөрэ түһэллэр. Н. Лугинов
Дьон барыта көрөр сиригэр дьиэ ортотугар турбахтаата. Т. Сметанин
3. Саппыт хараххын ас. ☉ Открывать глаза
Уолчаан уһуктан чэмэличчи көрөн кэлэр. Н. Якутскай
4. Ким тугу гынарын болҕомтолоохтук кэтээ. ☉ Внимательно следить за действиями кого-л.
Соппуруон баай сүөһүлэрин атын сиргэ үүрэн илтэҕинэ, кинини батыһаарыҥ, ханна киирэн хаайарын көрөөрүҥ. Н. Якутскай
Биһигини ойууртан көрө сыппыттар. С. Ефремов
5. Бэйэҥ тутан-хабан эбэтэр болҕомтолоохтук одуулаһан үчүгэйдик билсис. ☉ Подробно ознакомиться с чем-л., просматривать, наблюдать
Бу дьыаланы улахан тойон бэйэтэ көрдөҕүнэ быһаарыыһы. Болот Боотур
Кинигэни көрөрүн олус таптыыр. Киэһэ аайы мин соҕотох илбиркэй кинигэбин хайдах эмэ мүччү туттаран көрө охсор дьулуурдаах. Амма Аччыгыйа
Ходулов-Отелло нарын, кэрэ Дездемонатын хаарыан тыынын быспытын саалаттан көрөн олорбут дьон тоҕо эрэ кинини буруйдаан, абааһы көрөн тыл-өс бырахпаттар. Эрчимэн
6. Иҥэн-тоҥон дьүүллээ, ырыт. ☉ Вникнув, хорошо разобраться в том или ином вопросе, обсудить его
Бүгүн мунньахха икки боппуруоһу көрөллөр. — Атаҕастаатаҕына-баттаатаҕына суут-сокуон көрөрүгэр ордук буолуо диэн, эргэ тахсыбыт аатыран олордоҕо дии. П. Ойуунускай
[Коля:] Араас эн киһи тылын истибэккин да, биһиги эйигин мунньахха көрүөхпүт. С. Ефремов
7. Кими эмэ кытта көрүс. ☉ Встречаться, встретиться с кем-л., увидеть кого-л.
Эйигин көрөрбүттэн үөрэбин. — Дьонум миигин көрүөхтэрин Баҕараллара үчүгэй. И. Гоголев
[Маня:] Куоракка сүрдээх симик уол курдук этэ. Аны мин курдук киһини көрүөн баҕарбат буолта буолуо... Оттон мин... С. Ефремов
8. Ыалдьааччыны чинчий, ыарыытын, туругун бэрэбиэркэлээ. ☉ Обследовать больного
Быраас миигин көрөн баран, эмп бөҕөнү анаата. — Катерина Павловна бу кэмҥэ наар балыыһаҕа эрэ дьуһуурустубалыахтаах да буоллар, бүгүн ыалдьыбыт бырааһы солбуйан, поликлиникаҕа ыарыһахтары көрдө. Н. Лугинов
9. Ким, туох эмэ туһугар кыһалын, кыһан; кими, тугу эмэ харай, көр-иһит. ☉ Заботиться о ком-чем-л., ухаживать, присматривать за кем-чем-л.; проверять кого-что-л.
Бэрээдэги көр. — [Дьаарбаҥ Дьааҥса:] Бу киһи ойоҕун көрбөт. Биэ кэннигэр баран эрэр, өрүһүй диэбиппин истибэт, аҥайан баран турар. Ойоҕо баран быһа тэптэрэн кэбистэ. Эрилик Эристиин
△ Бэрэбиэркэлээ, бэрий, үт, иит, туруор (булт тэрилин, хол., илими, туһаҕы, сохсону). ☉ Проверять и настораживать промысловые орудия, снасти (напр., сети, петли, плашки)
Мичил илими көрөргө, бэрийэргэ, үтэргэ бэркэ үөрэммитэ. И. Федосеев
Чугастааҕы булт тэриллэрин барытын бэйэтэ сылдьан көрөр буолан абыраабыта. «ХС»
10. Бэйэҥ эккинэн-хааҥҥынан бил (хол., эрэйи, муҥу). ☉ Испытывать, переживать, терпеть горе, неприятности и т. п. Кинилэр биэс түүннээх күнү быһа түҥ хара тыаны, маары, иһириги кэтэн, эрэй-буруй бөҕөнү көрөн баран, дьон баар сирин булбуттара. Суорун Омоллоон
Төһө муҥу көрбүккүн Эн сүрэҕиҥ эрэ билэр, Киһини да төрөттөргүн Киһи диэбэт этилэр. И. Гоголев
Мин эдэр сааспар үгүс кыһалҕаны көрбүтүм, эйиигин, таптыыр оҕобун, киһи буолаарай диэн, элбэхтик эрэйдэммитим. Дьүөгэ Ааныстыырап
11. Кимҥэ-туохха эмэ бэйэҥ сыһыаҥҥын биллэр; кими-тугу эмэ сыаналаа. ☉ Так или иначе относиться к кому-чему-л.; судить о чем-л., оценивать кого-что-л.
Сирэйдэриттэн-харахтарыттан көрдөҕүнэ, кини туһунан кэпсэтэр быһыылаахтар. Н. Якутскай
Хайҕыы иһиттэ, сөпсүү көрдө Хасыйаан уолаттарын, Ийэ сир өстөөҕүн өһөртөөн Эрдээхтик кыргыспыттарын. Эллэй
Уолаттар, тутталларыттан-хапталларыттан көрдөххө, манна бэйэ дьоно быһыылаахтар. Н. Лугинов
Ол түгэҥҥэ эн остуолгун Оҕоҥ курдук көрөҕүн, Сүтэрбиккин булбут курдук Сүрдээхтик долгуйаҕын. С. Данилов
12. Көстөн кэл, сардаҥаҕын ыс (күн туһунан). ☉ Засветить, засиять (о солнце)
— Муус-муус, бэрт да буолларгын, күн-күн уота тоҕо өтөрү көрөр? Саха фольк. [Сыкына:] Доҕоруом, күн көрдө ээ. [Күннэй:] Көрдө дуо? Оччоҕо... Миигин олорт... Суорун Омоллоон
Ойуур үүнээйилэрин сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри күн чаҕылыччы көрөр уонна куйааһынан сырайар сирдэригэр булбаккын. КВА Б
13. көсп. Хайа эмэ диэки туһаайан, хайыһан тур, хайа эмэ диэки туһаай, хайыс. ☉ Быть обращенным на когочто-л.
Уот арыый сэллиирин кытта ньиэмэстэр тааҥкалара биһигини көрбүтүнэн ньирилэһэн киирбиттэрэ. «ХС»
Дьиэлэр хайа арҕаһыгар тиийэн көбүскөнө кэрискэнэн субуспуттар онтон дархаһыйбыт быһыынан өрүс уҥуор көрөн тураллар. М. Горькай (тылб.)
14. көсп. Сырдаан көһүн; кылбайан, чаҕылыйан көһүн. ☉ Испускать сияние; светиться, блистать
Сулустар чоҕулуччу көрбүттэр. — Хайа сирэйигэр онон-манан ньургуһуннар арылыччы көрөн тураллара. М. Ефимов
Чалбах уулара түүнүн мууһунан килэччи көрөр буоллулар. КН ПБ
2. -ан сыһыат туохтууру кытта ситимнэстэҕинэ, көмө туохтуур суолтатыгар туттуллар уонна хайааһыҥҥа холонууну, сорунууну, боруобалааһыны көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан выступает в роли вспомогательного глагола со значением «пробовать, пытаться, сметь»
Амсайан көр. — Кини биһиэхэ куһаҕан санаанан кэлэр буоллаҕына, көмүскэнэн көрүөхпүт. Саха фольк. Баран көрүүһүкпүн. А. Софронов
Былыр …… ынах сүөһү хотонтон тахсан хонууга барарыгар, үөрэрэ-көтөрө баар буолара, ону күпсүйэн көрүүм да, умнан кэбиспит киһи буолуом ээ. Эрилик Эристиин
♦ Абааһы көр көр абааһы
[Марфа Николаевна:] Атын киһи олоҕор булкуһарбын букатын абааһы көрөбүн. С. Ефремов
Итирик киһи айдаарарын, мээнэ балкыйарын истиэхпин абааһы көрөн тахсан барбытым. Н. Якутскай. Айыы хараҕынан көрөр кэпс. — кимиэхэ эмэ ордук үчүгэйдик сыһыаннаһар (мөхпөт-эппэт, атаҕастаабат, кыыһырбат). ☉ Относиться по-доброму, доброжелательно к кому-л.
Кырдьык, департамеҥҥа оторой-моторой чунуобунньуктар Павел Константиновиһы сулууспалыыр отделениетын начаалынньыга айыы хараҕынан көрөр буолбут дэһэллэрэ. Н. Чернышевскай (тылб.). Атыннык көрөн таҕыста — күүтүллүбүтүнээҕэр атын буолан таҕыста. ☉ Получилось иначе, чем ожидалось
Оҕотугар маҥнай утаа туох наадата барыта — сырдык хос, сөрүсөп орон, суунар бааннай, көлөөскө баар буоларыгар төһө эрэнэрэй. Ол барыта атыннык көрөн таҕыста. Е. Ильина (тылб.). Атын хараххынан көр калька — уруккугуттан атыннык көр, атыннык сыаналаа. ☉ Смотреть другими глазами
Мин учууталым тылларыттан уһуктубут курдук тулабын атын харахпынан көрбүтүм уонна олоххо үгүс элбэх үчүгэй, үтүө баарын билэн, кинилэргэ тардыһарга быһаарыммытым. Н. Лугинов
Биһиги олоххо бэрт үгүһү атын харахпытынан көрөн, саҥалыы сыаналыыр, ырыҥалыыр буоллубут. «ХС». Батары (дьөлө) көр — кытаанахтык, тонолуппакка көр. ☉ Сверлить взглядом; смотреть пристально
Хатааһын чолбонун курдук хараҕын уота айыы бухатыырын икки чараас саннын икки ардынан дьөлө көрөн олордо. Ньургун Боотур
Дьэ ол дьахтар, уун-утары көрсө түһээт, Дьигис гыммыта, имэ кытарбыта. Аны кини, этэрбэр хардарымына, Саҥата суох батары көрөн турбута. С. Данилов. Баттыы көр кэпс. — 1) чиҥэтэн, саппаастаахтык, дьиппинитэн холоо (тугу эмэни мээрэйдииргэ, сыаналыырга). ☉ Намеренно занижать действительные размеры чего-л.
Оппут баттыы көрөн холооһуҥҥа биэс сыарҕа буолсу. ГНС СТСДТ; 2) бэйэҕэр тиэрпэккэ сэнии, атаҕастыы көр. ☉ Относиться к кому-л. высокомерно, без должного уважения, смотреть на кого-л. свысока. Илдьирийбит сонноох уолу баттыы көрөн, хаһыытаан ордоотоото. Дэҥи (эндиэни, энчини) көрбөт көр дэҥ. Илэ хараҕынан көрбүт — бэйэтэ сирэй көрбүт. ☉ Видеть своими собственными глазами, быть очевидцем
Биирдэ [абааһыны] илэ харахпынан көрбүтүм. Н. Неустроев
Мин Дьокуускайга кэлэн иккис орто оскуола онус кылааһыгар үөрэнэ киириэхпэр диэри биир да суруйааччыны илэ харахпынан көрбөтөҕүм. И. Гоголев. Иннигин тымтыктанан көр — иннигэр туох буоларын билгэлээн бил (үксүгэр буолбат ф-ҕа, мэлдьэхтээх этиилэргэ тут-лар). ☉ Прозревать свою будущность, предугадывать предстоящие события (обычно употр. в отриц. оборотах)
[Көстөкүүн:] Дэҥ-оһол тахсарын туох билиэй. Бу курдук буолуллуо диэн киһи иннин тымтыктанан көрүө дуо? Эрилик Эристиин. Киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт <киһитэ> буол — буорайан, быстан, ким да кыһаммат, аахайбат, ахсарбат киһитэ буол. ☉ Постареть, одряхлеть или обнищать настолько, что никто за человека не считает (букв. человек не замечает, собака не облаивает)
Ол курдук сытан, киһи көрбөт, ыт үрбэт буолан, окко-маска иҥнибэт, дьүдьэйии бөҕөнү дьүдьэйэн баран …… өлбүтэ үһү. Саха фольк. Лааппыбын сапталлар эрэ, айахпын аппытынан барыам, ыт үрбэт, киһи кэпсэппэт киһитэ буолуом. «ХС». Киһи <сирэйин-хараҕын> таба көрбөт — туохтан эмэ олус кыбыстар, саатар, дьулайар. ☉ Стыдиться, стесняться, побаиваться (из-за содеянного; ср. прятать глаза). — Мэхээчэ сордоох, дьон сирэйин-хараҕын таба көрбөт буолабуола, бу курдук этэн барда: «Дьэ, табаарыстар! Киһини кулаакка таһаарар бэрт дөбөҥ, бэрт чэпчэки, оттон кулаактан төлөрүтэр бэрт кытаанах буолар...» П. Ойуунускай
Ньукуукка тугу да хардарбатаҕа. Биир да киһи сирэйин-хараҕын таба көрбөтөҕө кыыһы кытта кистээн көрсүһэрин дьон билбититтэн кыбыстан. Н. Босиков
Киһи сүрэҕин-быарын көрбүтүнэн киирэр көр сүрэх-быар. Тэлгэнэ сытар оппут минньигэс сыта киһи сүрэҕин-быарын көрбүтүнэн киирэр. Н. Якутскай. Киһи таба көрөрө кэпс. — атыттартан ордуктара, киһи болҕомтотун тардара. ☉ Выделяющийся из общей массы; то, что обращает на себя внимание
Татьяна чочумча буолаат, кытарымтыйан көстөр, килбэҥнэс кылааннаах мантону таһаарда. — Киһи таба көрөр таҥаһа диэн субу баар. «ХС». Көрбүтүм эрэ — баар-суох соҕотох киһим. ☉ Мой единственный (обычно о ребенке)
[Марфа Николаевна кыыһыгар:] Мин эйигин ыытан баран, хайдах олоруохпунуй? Көрбүтүм эрэ эн буолбаккын дуо? С. Ефремов
Киһи буолан, орто дойдуга көрбүппүт эрэ Манечкабыт. С. Ефремов. Тэҥн. тула көрөр киһибит. Көрбүт хараҕын симмэтэ (көрбүт харах биир, көрбүт харах бу) — букатын утуйбата. ☉ Не сомкнуть глаз, совершенно не уснуть, не спится
[Дьэкиим:] Биэбэйиэм, бөлүүн эмээхсиним бэрт күүскэ ыарыйда, көрбүт хараҕым бу. Кыыспынаан түүнү быһа мөхсөн таҕыстыбыт. А. Софронов
Түүн устатыгар көрбүт хараҕын симмэтэ. Н. Түгүнүүрэп
Ити түүн көрбүт харах биир. Аллараа дойдуга олоҥхо бухатыырдара охсуһалларын курдук, биир кэм тыас-уус ньиргийэн олорор. В. Иванов. <Көрөн баран> чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр (икки ардыгар) — олус түргэнник. ☉ В мгновение ока
Дьэ онтон орто аан ийэ дойдуга, көрөн баран чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр, истэн баран эҕирийиэх бэтэрээ өттүгэр, холбороҥ маҕан хочо оттоку туой киинигэр алтан ньээкэтигэр кэлэн «тиҥ» гына түстэ. Ньургун Боотур. Көрөн төрөө кэпс. — кимиэхэ эмэ үүт үкчү маарыннаа. ☉ Быть похожим на кого-л. точь-в-точь, как две капли воды
Тукаам, Ньукуу, ии, дьэ диэ, киһи да көрөн төрүүр эбит! А. Сыромятникова. Көрөн туруо суоҕа кэпс. — 1) кыһаллыбакка, тугу да гыммакка буолуо суоҕа (көмөлөспүтүнэн, үлэлэспитинэн барыаҕа). ☉ Он не будет стоять в стороне, бездействовать, сидеть сложа руки (обязательно придет на помощь)
Манна көрөн турар киһи суох буолар, ол кэлэктиип бииргэ сомоҕолоһуутугар көмөлөөх. П. Аввакумов; 2) толлуо, куттаныа суоҕа. ☉ Он не будет робеть перед кем-чем-л., он не испугается (обязательно совершит задуманное)
Уута тымныы диэн көрөн туруом суоҕа. «ХС». Көрөөр да истээр (истээр да көрөөр) — туох да саарбаҕа суох, хайаан да, булгуччу (туолуо, буолуо). ☉ соотв. как пить дать. Көрөөр да истээр, өйүүн бу үлэни бүтэриэм. Көрөр былаһын тухары — киһи хараҕа төһө ыларынан. ☉ Насколько глаз хватит, насколько возможно окинуть взором. Көрөр былаһын тухары дьон, көлө эймэҥнэс. А. Федоров. Көрөртөн да сүөргү, этэртэн да эриэккэс фольк. — олус дьикти, ураты; киһи сөҕүөн курдук. ☉ Из ряда вон выходящий, диковинный, необычайный, необыкновенный; дивный
Ойуулууртан да ураты, Этэртэн да эриэккэс, Көрөртөн да сүөргү, Күндү тааһым барахсан Күлүбүрээбит бэйэтэ Күнтэн көспүт сардаҥалаах эбит. С. Зверев. Көрөртөн көрө үчүгэй — олус кыраһыабай, киһи ымсыыра, сөҕө көрөр. ☉ Необычайно красивый, распрекрасный, невиданной красоты
Бу оҕо көрөртөн көрө үчүгэй дьүһүннээх, бэрт диэн эргэнэх күүстээх-уохтаах оҕо буола улаатан истэ. «Чолбон»
Көрүөх бэтэрээ өттүнэ — <көрөн баран> чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр (икки ардыгар) диэн курдук. Тус бэйэҕэ да хочуолунай оҥорторор буоллар, ордук ыраас, итии, барыыстаах буолуо этэ, ону трест үлэһиттэригэр эт да, көрүөх бэтэрээ өттүнэ оҥорон биэриэхтэрэ буоллаҕа дии. В. Протодьяконов. Көрүөхтэн кэрэ (дьикти) — наһаа үчүгэй, киһи ымсыырыах, сөҕүөх курдук. ☉ Очень хороший, превосходный, дивный; глаз не оторвать
Нууччалыы соҕус хааннаах, көрүөхтэн кэрэ …… саха дьахтара ас астыы сылдьара. Болот Боотур
Киниэхэ бары барыта сонун, көрүөхтэн дьикти, истиэхтэн эриэккэс этэ. И. Федосеев. Сибэккилэр көрүөхтэн кэрэ дьүһүннээхтэр, минньигэс сыттаахтар. И. Данилов. Көрүү көрөр эргэр. — ойуун, удаҕан туһунан: кыыран көннөрү киһи билбэтин билэр, быһаарар (хол., ыарыһах туохтан ыалдьыбытын). ☉ О шаманах: иметь видение, предвидеть, провидеть (напр., определить, от чего заболел человек)
Соҕуруу бырааскай омук олохтооҕо Омоҕой Баай диэн олохтоох дьонун-сэргэтин кытта өстөһөн-саастаһан, кыһаллан, ойууна көрүү көрбүтүнэн күрээн, Лена өрүскэ арҕаа үрэхтэр тардыылара балыйан Бүлүү өрүһүгэр түһэн хаалар. Саха фольк. Биһиги удаҕаннаах этибит. Кини көрүү көрдө. Н. Габышев. Көрүүтүн көр кэпс. — кырбаан, охсон, таһыйан кэһэт, ойоҕоһун кумалаан биэр. ☉ соотв. намять бока кому-л.; намять холку кому-л. «Оччоҕо мин өлүмүнэ ордон кэллэрбин эрэ көрүүгүн көрүөм
Ону өйдүө эрэ, эмээхсиэн!» — диэн баран тохтоомуна, аарыктаах халҕаннарын аһа баттаан, тахса ойдо. Ньургун Боотур
Кумаардаан (кымаардаан) <да> көрбөт көр кумаардаа. — Ийэбин ыыт, — дии-дии, Сэмэнчик икки сутуругунан Сылластыгас көхсүн кырбаан тиҥийэр. Сылластыгас уол охсорун кумаардаан да көрбөт. Н. Якутскай. Оттон бинтиэпкэ эбэтэр бүлүмүөт буулдьатыттан кумаардаан да көрбөккүн, таптаҕына биирдэ охтуоҥ буолуо. Саллааттар с.
1967. Курдаттыы (курдат) көр — ким эмэ тугу саныырын, тугу оҥороору гынарын өтө бил. ☉ Отлично знать чьи-л. намерения, помыслы, видеть кого-л. насквозь
[Казаков:] Мин эйигин курдаттыы көрөн турабын. Мин туспунан эн санааҥ атын. С. Ефремов
Биһиги сылтан сыл аайы бу курдук тэрээһиннээхтик инники сайдар, үүнэр суолбутун курдат көрөн үлэлиэхтээхпит. М. Доҕордуурап
Күн сирин (сырдыгын, күнү) көр көр күн. Мин бу Кыталыктаах илин саппыйатыгар күнү көрбүтүм. А. Сыромятникова
Ньукуукка күнү көрбүт, тапталы билбит сирэ — бу аҕатын Киргиэлэй өтөҕө этэ. Н. Босиков. К. Туйаарыскай бастакы кинигэтэ «Мутукча» диэн ааттанан 1952 сыллаахха күн сирин көрбүтэ
ВДЕ ССО. Өрөбөлүүссүйэ иннинэ бастакы хоһооннор уонна поэмалар, кэпсээннэр уонна драмалар күн сирин көрбүттэрэ. «ХС»
Күҥҥэ көрбүтүм көр күн. — Оо, күҥҥэ көрбүтүм! Эн сүрэххэр билигин бэрт кыракый даҕаны таптал кыыма кыламныыр буоллаҕына, ону мин хайаан да күөдьүтүөм! Тапталым туһугар, дьолум туһугар кыайарбын-кыайбаппын барытын оҥоруом! Г. Угаров. [Балта:] Эдьиийим Мэҥун, Күҥҥэ көрбүтүм! Хайдах мүччү туттуҥ! Миигин соһуттуҥ!
эвен. фольк. <Кырыы хараҕынан> кынчайан көрбөтө фольк. — кыратык да болҕомтотун уурбата, кыһаллан көрбөтө. ☉ Совершенно не обращать внимания на кого-л., игнорировать кого-л., пренебрегать кем-л., даже не взглянуть
Дьиэ иһигэр көтөн түстүлэр да, ыалдьыт дьон быһыытынан уҥа диэки олордулар да, дьиэлээх киһи кинилэргэ ыт да киирдэҕэ диэбэтэ, кырыы хараҕынан кынчайан көрбөтө. Ньургун Боотур
Остолобуойга аһыы кэлбит дьон кинилэр диэки кынчайан да көрбөккө киирэ тураллар, аһаан бүппүттэр тахсан бара тураллар. Эрилик Эристиин. Мэндээриччи көр — киэҥник, мээнэнэн көр. ☉ Смотреть пустыми, бессмысленными глазами
Миша хойутуу кэллэ. Биллэн турар, байааттаҥнас. Олоҕо суоҕунан мэндээриччи көрөн кэбистэ. Н. Лугинов. Тэҥн. миин курдугунан көр. Оройунан (төбөтүнэн) көрбүт — 1) үүнэ-тэһиинэ суох мэник, дьээбэлээх мэник (оҕо туһунан). ☉ Необузданный, озорной, носящийся сломя голову, неудержимый баловень, отчаянный шалун (о детях)
— Бу уол оройунан көрөн, киһи хаһыытын истибэт буолбут ээ... «ХС»; 2) харса суох сырыылаах, кэлбит-барбыт, киирбит-тахсыбыт киһи. ☉ Шустрый, бедовый, боевой
Былыр мин, оройбунан көрө сылдьарым саҕана, арыгынан утахтанан, хаартынан харахтанан сииккэ сиэлбит, хаарга хаампыт бэйэм. Н. Туобулаахап
— Айанньыттары хамандыырга таһаарар үһүгүт, — диэн биир төбөтүнэн көрбүт уолан өрөҥкөстөөн киирбитэ. Н. Босиков. Өрө көр — 1) мэниктээ, улдьаар; солуута суох бэрдимсий. ☉ Баловаться, шалить, резвиться (букв. вверх смотреть)
Дьэ өрө көрбүт оҕолор үтэһэлэрэ туолар, тыыннара тахсар дуу, суох дуу, ама кинилэр бэйэлээхтэри туох кыайар үһү! Суорун Омоллоон; 2) утарылас, мөккүс. ☉ Оказывать сопротивление; пререкаться, спорить
Эн туоххар туолаҥҥын миигин өрө көрүөххүнүй? А. Федоров. Дьэргэни биһи өрө көрдөрүөхпүт суоҕа. «ХС». Өтө көр — туох буолуохтааҕын курдаттыы бил. ☉ Точно предугадать, что будет в будущем, предвидеть
Бэйэлэрэ эчэйбэтэхтэрэ гынан баран, сөмөлүөттэрэ көппөт гына алдьаммытын лүөччүк өтө көрбүтэ. Суорун Омоллоон
Михаил Андреевич Саха сирин сайдар кэскилин өтө көрөн, норуот хаһаайыстыбатын ханнык салаатыгар каадырдар наада буолалларын учуоттаан, олору эрдэттэн бэлэмниир үтүө дьулуһуулаах. И. Федосеев. Сирэйиттэн көрөн кэпс. — 1) киһититтэн көрөн (тугу эмэ гын, оҥор). ☉ В зависимости от отношения к человеку делать что-л. для него хуже или лучше
Съезд киһини сирэйиттэн көрбөккө, литературнай кириитикэни уонна бэйэни кириитикэлээһини киэҥник тэнитэргэ эбээһинэстээбитэ. ССЛИО; 2) түгэниттэн, быһыытыттан-майгытыттан көрөн, сыаналаан (тугу эмэ гын). ☉ На месте, на ходу, смотря по обстоятельствам, ориентируясь по обстановке (делать что-л.). Сирэйиттэн көрөн дакылааккын көннөрөөр. Сөбүн көр (көрдөр) — кэһэт, тутан биэр. ☉ Проучить кого-л. как следует, дать хорошую взбучку кому-л.
Татыйаана эмээхсин, бардырҕаан сөппүн көрөн олорор. Эрилик Эристиин. Хааным буһан, көхсүм көөнньөн, Хаһыытыыбын ардыгар: «Уурайа тарт! Сөпкүн көрүөм, Олус илиим кыһыйар!» П. Тобуруокап. Тобулу көр — тонолуппакка биир сири көр, одуулаа. ☉ Сверлить глазами; пронзить взглядом; не спускать глаз с когочего-л.
Ойуунун тобулу көрөн олорор. П. Ойуунускай. Тула көрөр киһибит — саамай эрэнэр киһибит (быыһаатаҕына кини быыһыа, абыраатаҕына кини абырыа диэн). ☉ Единственный человек, на которого можно положиться, единственная надежда (букв. человек, на которого со всех сторон смотрим)
Оҕолор бары тула көрөр киһибит ийэбит эрэ этэ. Н. Босиков
Түһээн да баттаппат (көрбөт) көр баттат. Кини мин манна эрэйгэ-муҥҥа сылдьарбын түһээн да көрбөтө буолуо. С. Ефремов
Сэмэн миигин дьон тугунан-эмэнэн сирэллэрэ буолуо диэн түһээн да көрбөт этэ. Н. Апросимов
Катюша түһээн да көрбөтөх ураты баайа-дуола. А. Сыромятникова. Тэбэн көрбөккө барда кэпс. — тута өллө (кыылы саанан ытан өлөрүү туһунан). ☉ Быть убитым наповал. Саа тыаһаата. Бөрө тэбэн көрбөккө барда. Тэбэн көрбөккө утуй — өлбүттүү кытаанахтык утуй. ☉ Спать мертвым сном, заснуть как убитый
Уһун күҥҥэ тэбэн көрбөккө …… утуйдубут. И. Никифоров
Түөртүүргэ диэри тэбэн көрбөккө утуйуохпар дылы, олоруо баара дуо, онно кураанах этэ. «ХС»
Тэһэ көр — 1) өтө көр диэн курдук. Билиҥҥи киномеханиккыт букатын тугу да билбэт. Наадата суохтары таһар. Маратик, эһиги санааҕытын тэһэ көрөн, көрдөрүө этэ, — диэтэ Миша. А. Сыромятникова; 2) сып-сытыытык көр, чоҕулуччу көр. ☉ Бросать острый, пронзительный взгляд
Одуулаһан тэһэ көрөн сытта. Болот Боотур
Уот диэки көр көр уот. Оччоҕо киэһэ, баҕар, Уоппут диэки көрүөхпүт: Байанайга махтана көбдьүөрэ күөстэниэхпит. С. Данилов
Аҕата Быттыыр оҕонньор быстар дьадаҥы киһи, уолаттара тураннар, киһи-хара, булчут буоланнар, саҥардыы уот диэки көрөн, ситэн-хотон байан эрдэҕинэ, бу былаас буолбут. Н. Босиков. Утары көр — этиһэн мөккүс, утарылас. ☉ Выражать несогласие с чьими-л. взглядами, мнением, отстаивая свои; возражать, противодействовать кому-л.; спорить, пререкаться
Кими да саллар сааһыгар уу хараҕынан утары көрбүтэ суоҕа, кимниин да мөккүспэтэ, кимниин да этиспэтэ. Далан. Үөс курдугунан көрдө — кырыктаахтык, өһүөннээхтик тобулу көрдө. ☉ Бросать сердитый, злой, негодующий взгляд
Чугаһаабыттарын кэннэ көрбүтүм: биирдэстэрэ хара бытыктаах үөс курдугунан көрбүт киһи, доҕоро — эдэр ньыламан маҥан оҕо киһи эбит. Н. Неустроев
Үрүҥүнэн-харанан көрдө көр үрүҥ-хара. Үрүҥүнэн-харанан көрдө, Иҥиир ситиитин таттаран, Иһин түгэҕиттэн эҥсэлийдэ. П. Ойуунускай
Айаҕынан хаана барда, үрүҥүнэн-харанан көрөөт, нукус гына түстэ. И. Данилов. <Үрүҥ> хараҕын өрө көрбөт — 1) баттабылга, үтүргэҥҥэ, атаҕастабылга сылдьар. ☉ Пребывать в унижении, притеснении; не видеть света белого (от гнета, притеснения)
Саллар саастарыгар харахтарын өрө көрбөккө …… үөн-көйүүр курдук санана сылдьыбыт уһун сордоохторго бу бэйэни киһи курдук сананыы улахан уларыйыы. ФЕВ УТУ; 2) биир кэм үлэҕэ баттата сылдьар; быыс булбат, солото суох сылдьар. ☉ соотв. вертеться как белка в колесе
Сайынын от үлэтин үлүскэниттэн үрүҥ хараххын өрө көрбөккүн. П. Филиппов
Тооромой тойон туттан, Тылын истэр уруккуттан. Үрүҥ хараҕын өрө көрбөт, Үлэттэн сиһэ көммөт. П. Дмитриев. Үрүҥ хараҕын өрө көрдө — туох эмэ ыарахан түбэлтэттэн төлө көтөн дьэ көҥүл тыынна, көҥүл барда. ☉ Он наконец-то свободно вздохнул (напр., освободившись от гнета, забот и т. п.)
Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ Өлүүлээх батталы Үрэйбитин эрэ кэннэ Кыра-хара дьон, Кыһалҕаттан тахсан, Үрүҥ харахпытын Өрө көрбүппүт. Саха нар. ыр. III. Хара буорунан көр — кыра да үүнээйитэ, кырыһа да суох буол (сир, буор, почва туһунан). ☉ Не иметь никакой растительности, ни одного зеленого ростка, дерна; становиться лысой (о почве, земле; букв. смотреть черной землей)
Арай тыа саҕатын диэки өттө, ыһыллыбыт сиэмэни «таһы мэлдьэһэн», хара буорунан көрөн турар. Амма Аччыгыйа
Муора кытылын хааһын хаарын тыал хастаан чараас, сорох сиринэн хара буорунан көрөн сытар буолан, хаамалларыгар чэпчэки этэ. Н. Якутскай
Хараҕын кырыытынан көрдө (кылап гынна) көр харах. Оргууй аҕай эргийэн хараҕым кырыытынан көрбүтүм, таайбытым курдук, эһэ эбит. Т. Сметанин
Киһи бэрдэ остуолбаҕа сыһыарыллыбыт биллэрии кумааҕыта турарын хараҕын кырыытынан кылап гынан ылбыта — «Бухта Тикси» диэн сурук көстө түспүтэ. Н. Заболоцкай. Хараххын муҥунан (тиэрэ) көр — улаханнык, киэҥник көр (дьиктиргээн, соһуйан, куттанан). ☉ Выпучить, выкатить глаза (от крайнего изумления, удивления, ужаса)
Ородобуойтан Ньаҕыйаан хараҕын тиэрэ көрөн кэллэ. Болот Боотур
Уйбаан илиитин ууммутунан, хараҕын муҥунан көрбүтүнэн, айаҕын аппытынан сүүрэн кэллэ. «Чолбон»
Соһуйан …… Данилов Супруговы хараҕын муҥунан көрдө. В. Панова (тылб.). Хатыылаахтык көр — буруйдуурдуу, кырыктаахтык көр. ☉ Бросать колючий, злобный взгляд
Маастар Басов ыалдьытын Хатыылаахтык көрбүтэ, Ханнык киһи сылдьарын Хайыай, кини билбэтэ. А. Абаҕыыныскай
тюрк. көр
II
1. аат.
1. Киһиэхэ дуоһуйууну, үөрүүнү, астыныыны аҕалар араас оонньуу, көрдөрүү, саататыы. ☉ Увеселение, забава, развлечение, зрелище, которое доставляет удовольствие
Елка тула оонньуу, көр бөҕө буолар. Суорун Омоллоон
Омурҕаҥҥа күлэ-үөрэ Отуу уота күлүмүрдүүр, Отуу көрө көртөн кэрэ, Отуу чэйэ чэйтэн күндү. И. Гоголев
2. Киһини күллэрэр түбэлтэлэр. ☉ Смешные, курьезные случаи, происшествия, эпизоды
Биир киһи туох эрэ көрү кэпсиир быһыылаах, күлэн күйгүөрэ түһэллэр. Амма Аччыгыйа
Чэ, оҕолоор, кэнники олохтоон кэпсэтиэхпит. Суукка араас көрдөр бааллар. Болот Боотур
2. даҕ. суолт.
1. Күллэриилээх, дьиибэлээх. ☉ Веселый, забавный
Кеша этиэ: Уой, Ниночка, эн кырасаабыссаҕын, куттанным, бэринэбин, — уонна икки илиитин өрө уунуо... Кини көр киһи! Н. Габышев
2. көсп. Кыраһыабай, чаҕылхай. ☉ Красивый, яркий
Көр тыа. ПЭК СЯЯ
Көр чолбон. ПЭК СЯЯ
Көр маҕан ат. ПЭК СЯЯ
Көбүөрү тэлгэппит курдук Көҕөрөн көстөр Көр хонууларбыт. А. Софронов
Таптыыбын тигинии ньиргийбит Кыраайбын — кыһыл көр туонаны. Күннүк Уурастыырап
♦ Көөчөөн көрө — көр көөчөөн. Көрү көҕүлүттэн тут — дуоһуйа оонньоо, баҕаҥ ханыар диэри көрүлээ. ☉ Вдоволь, в свое удовольствие повеселиться, поиграть, развлечься
Чоҥкучах алаастарга кыстаабыт оҕолор биир сайылыкка мусталлар, сайыҥҥы чэбдик киэһэлэргэ көрү көҕүлүттэн туталлар. Далан
Маннык үтүө кэмҥэ таһырдьа көччүйүөн, көрүлүөн баҕалаах үгүс. Ордук оҕо аймах көрү көҕүлүттэн тутан эрэр. «Кыым». Күн көрүн эккирэт — бириэмэни туһата суох атаар, кыһалҕата суох сырыт, көччүй. ☉ Тратить время бессмысленно, в пустых утехах
Кулаковскай «Итирик бурсуй ырыата», «Куорат кыыһа», «Куорат кыргыттара» диэн хоһооннорго кини ханнык да дьыаланан дьарыктаммат …… күн эрэ көрүн эккирэтэр баайдары, куорат мещанскай ыччатын сиилээн-хоһулаан көрдөрбүтэ. ССЛИО
◊ Көр оҥостон — дьиибэлээн, күлэ сылдьаары. ☉ Забавляясь, подшучивая, ради забавы
Кинини доҕотторо улаханын иһин, көр оҥостон, «Тайах» диэн хос ааттыыллара. А. Сыромятникова
Оттон кыра оҕолор ону көр оҥостон көрөн турбуттар. «ББ»
ср. тюрк. көрк ‘красота’