санаарҕаа диэнтэн дьаһ
туһ. Баттыыр балыыр санаа бар, Ынчыктыыр ыар санаа ыһылын, Санаарҕатар саппах санаа сайҕан. А. Софронов

прил. 1. (о цвете) сиэрэй, бороҥ; 2. (пасмурный) былыттаах, саппах; серый день былыттаах күн; 3. перен. (посредственный) барбах, мөлтөх; 4. в знач. сущ. м. (заяц) куобах.

ж. I. былыта суоҕа; 2. перен. саппаҕа суоҕа, ырааһа.

прил. 1. былыта суох; безоблачное нёбо былыта суох халлаан; 2. перен. саппаҕа суох, ыраас; безоблачное счастье саппаҕа суох олох.

I
көр саппах
Кырдьык да үтүө сарсыарда Кылбаарыйа талбаарбыт. Халлаан саҕаҕар ханна да Хараарбат сарпах былыт. Болот Боотур
II
көр сарпа
Сааскы тахсар саһарҕа Сандаарыйда бу сиргэ, Сарпах кыымнаах күн уота Алаас күөлгэ сыдьаайда. С. Зверев
Чолбон сарпаҕа ойуулаах таҥастаах Чолбон тойон кыыһа, үргэл уота ойуулаах таҥастаах Үргэл тойон кыыһа, …… чоҥкунас чуорааннаах, Көҥдөй от дүҥүрдээх, Күөх от былаайахтаах сиргэ кэлэн түһэллэр. Суорун Омоллоон

I
туохт.
1. Күлүмнүү тык, чаҕылый (үксүгэр күн туһунан). ☉ Ярко сиять, сверкать, излучать яркий свет (обычно о солнце)
Булчут кутаата, үйэттэн үйэлэргэ үгүс өбүгэлэрбитин өлөртөн өрүһүйбүтүҥ, өһүмэ, умуллума, күүдэпчилэн, күндээр, хараҥалыын хатыс! Далан
Барыларын [көтөрдөрү, тыаны, хорууну] саататарга соруйан ылынан турардыы саппаҕа суох халлааннааҕы күн тыган күндээрэр. Эрилик Эристиин
Былыта суох халлаан, күн киирэн эрэр сардаҥатыгар ордук күндээрдэ. Д. Токоосоп
2. Олус сырдаан көһүн (үксүн хос, дьиэ, о. д. а. иһин туһунан). ☉ Быть залитым ярким светом, ярко освещаться (напр., о внутреннем пространстве дома, комнате)
Хаспах иһигэр ханан даҕаны сырдык киирбэтэр да, ол күөл уутуттан сыдьаай күндээрэр. Н. Якутскай
Түннүк куруһуба сабыынан күндээрбитэ. В. Протодьяконов
Хонуу үрдэ күнүскүлүү күндээрэ сырдаата. Биһиги сиргэ хаптайабыт. С. Никифоров
II
даҕ. Күлүмүрдэс, олус сырдык. ☉ Блестящий, сверкающий, сияющий
1967 сыллаах дьылга бу Саха сиригэр буор сыбахтаах, муус түннүктээх балаҕан дьиэни биири даҕаны көрүөхпүт суоҕа: күндээр таас түннүктээх, кырааскалаах муосталаах нуучча дьиэтэ туругуруоҕа. П. Ойуунускай
Лена күндээр үөһүгэр Үөр хоптолор тыҥкыныыллар, Тугу эрэ хаһан эрэ Сүтэрэн аһыйаллар. И. Гоголев
Бу сир хара мас тыалаах, алаадьы алаастаах, күндээр уулаах үрэхтээх, собо балыктаах күөллээх. П. Аввакумов

туохт.
1. Саппахтан, чараас былыт, туман бүрүйэн күлүгүр, балаадый (күнү, халлааны этэргэ). ☉ Заволакиваться лёгкими облаками, туманом и т. п., тускнеть (о солнце, небе)
Өндөл дьүрүс халлаан Өһөхтүйэ өлбөөдүйдэ, Сандал маҥан халлаан Саппаҕыра сабыһынна. С. Тимофеев
Сарсыардаттан да былыттаах, саппаҕырбыт күн саҕаланан, мин «Көмүс гектар» үлэ-сынньалаҥ лааҕырыгар саараҥныы-саараҥныы баран истим. «ББ»
△ Сырдык дьүһүҥҥүн сүтэрэн, хараар, хараҥатый, күлүгүр. ☉ Теряя ясность, яркость, становиться тёмным, тусклым (о теле и предметах). [Сабыйа Баай хотун] Хоҥорой дуопсун тумулугар Самаан сайын дайдытын Сайаҕас салгыныгар Саппаҕырбыт этин Сайа оҕустаран Салгылаан баран, …… Аал уотугар, Алаһа дьиэтигэр Айхаллаан киирбит эбит… П. Ойуунускай
Сандаарар сайылык Саппаҕыра нуурайда. С. Васильев
2. Сабыстыбыт, балаҕырбыт дьүһүннэн (хол., утуктаан, санааҕа ылларан). ☉ Становиться хмурым, сумрачным, мрачнеть, «раскисать» (напр., от усталости или неприятных переживаний)
[Катя] соторутааҕыта ытаан саппаҕырбыт сирэйигэр хайыы-үйэ үөрүү эрэ күлүмэ өрөгөйдөөбүтэ. Н. Лугинов
Биһиги манна чугас уруулаах этибит, олус ымсыы, кэччэгэй, саппаҕырбыт харахтаах, ааттыын Сабыстай диэн киһи. Н. Заболоцкай
Уол эмээхсин арбысарбы буолбутуттан, сирэйэ-хараҕа саппаҕырбытыттан дьиксинэ санаабыта. Э. Соколов
«Тоҕо саппаҕырдыҥ, иирсэн кэллиҥ дуу, тугуй?» — диэн ийэтэ ыйытта. Кэпсээннэр
3. көсп. Кэхтэн-самнан өлбөөр, өлбөөдүй. ☉ Омрачаться чем-л., блёкнуть, меркнуть (напр., о мыслях, счастье)
Мөлтүүр-ахсыыр кэмҥэ саныыр санаа саппаҕырар, өйдүүр өй күлүктүйэр буолар да эбит. Н. Абыйчанин
Саас тухары саппаҕырбат саргы-өрөгөй сандаарыйдын! С. Васильев
Дьоллоох буолуҥ, тапталгыт хаһан даҕаны саппаҕырбатын. В. Протодьяконов
Умсугуйдум кини саппаҕырбат сарсыҥҥы сардаҥалаах күнүгэр, кини киэҥ кэскилигэр, уһун олоҕор. Г. Нынныров

туохт.
1. Тугу эмэ ууга, убаҕаска уган хамсатан эбэтэр ону иһигэр кутан, кирин эбэтэр туох эмэ тобоҕун суурайан ыыт, ыраастаа. ☉ Полоскать, выполаскивать что-л. Чаанньыгы сайҕаа. Таҥаһы сайҕаа
□ Мин тиэтэл үлүгэринэн чааскылары сайҕаан халыгыраппахтаабытым. П. Аввакумов
Сууллубут таҥаһы баалынайга көтөҕөн, үрэххэ сайгыы киирдилэр. Н. Габышев
Аналлаах таҥаһы устуохха, дьэ ол эрэ кэнниттэн биристээҥкини дезинфекциялыыр суурадаһыҥҥа сайҕыахха наада. ССЫа
2. Уугунан сууй, уһааран аас (өрүһү, сүүрүгү этэргэ). ☉ Уносить, смывать что-л. (течением, волной)
Туох баар куһаҕаммыт күөлбүтүгэр таҥнары устан киирэр. Ону туох да сайҕаабат. М. Доҕордуурап
Миэхэ биир тэҥ күндү барыта Сааскы уу сайҕаабыт күөлүнүүн, Булт кэмин кэнниттэн кыһыта Хойутаан кэлбит кус үөрүнүүн. М. Хара
Муораттан тахсар долгуннар биэрэктэр туруору эниэлэрин көөрөтөллөр, биитэр бытархай таастаах кумах пляжтары сайгыыллар. САИ ССРС ФГ
3. көсп. Тугунан эмэ көччүтэн, саҥаны санатан чэбдигирт, ырааһырт (хол., киһи санаатын). ☉ Очищать, освежать, оздоровлять чем-л. возвышенным, благородным (напр., умонастроение, сознание)
Киэҥ өрүс далааннаах сүүрүгэ араас бөҕү-сыыһы уһаарарын курдук, олох көмөлүйэр күүстээх сүүрүгэ урукку быдьар-быртах быһыылары эмиэ уһааран сайҕаабытынан барбыт. А. Бэрияк
Ырыа хомойбут, саппаҕырбыт кэмҥэ санааны сайгыыр, дууһаны чэпчэтэр сүдү күүстээх. «Кыым». Сайаҕас, дьэллэм салгыным Саппаҕы-сиппэҕи сайҕаата
Күрүлэс-көлкү тыалым Күдэни-туманы күрэттэ. «Чолбон»
4. көсп. Тугунан эмэ аймаан, суурайан суох гын, сүтэр, бараа. ☉ Расстраивать, разрушать (напр., чью-л. жизнь, благополучие), губить (напр., ум, энергию), рассеивать (напр., печаль), растрачивать (напр., деньги)
[Кырасыабай кыыһы] Саалаах саха Саргытын салайбыт, Салаҥ үбү сайҕаабыт Саарба кыыл оҕотугар Сабаҕалаан саҥарыахпын …… Санаатыгар тутууһу. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Манчаары:] Саргылаах олоххун, Санаарҕаама, сайҕыам суоҕа, Кэскиллээх кэмэлдьигин, Кэрэнимэ, кэҕиннэриэм суоҕа. А. Софронов
Уолчааныам! Мин махтанабын Санаам ыарын сайҕаабыккар, Манньытаҥҥын, кыыһырдаҥҥын Аҕа дьолун амсаппыккар. С. Данилов
Сорохтор ити аһы [арыгыны] олус батыһаллар, өйдөрүн-санааларын барытын онон сайгыыллар. Н. Якутскай
5. көсп. Мээнэ сүүрдэн, элбэх көлөнү ырыар, күүһүн өһүл. ☉ Безрассудной ездой и плохим уходом измотать много лошадей (или др. упряжных животных)
[Кууһума] миинэр, көлүнэр ата уон хоммокко ыран охтоору сылдьар буолар, ат бөҕөнү сайҕаабыт, ырыарбыт. Н. Түгүнүүрэп
ср. др.-тюрк. сайха ‘разливать, наливать’, кирг. чайка ‘качать, колебать; полоскать’, тув. чайҕа ‘полощи во рту’, тат. чайкау ‘полоскать’

1. сыһ. Көлөтө, тырааныспара суох, атаххынан (сырыт). ☉ На своих ногах, пешком (идти)
   Катерина Павловна дьиэтигэр сатыы төнүннэ. Н. Лугинов
   Суос-соҕотоҕун үс көс сири сатыы хааман Лоҥкууда үрэххэ тиийэн кэллэ. М. Доҕордуурап
   Биир күһүн үлэни-хамнаһы булбакка, Тайҕаҕа быстаран сатыы хаалбытым. А. Бэрияк
2. даҕ. суолт.
3. Көлөтө, тырааныспара суох атаҕынан сылдьар. ☉ Идущий пешком, пеший. Сатыы киһи
   □ Сатыы киһиэхэ суол уһуур, ордук бытааннык иэҕэҥнээтэххэ. Н. Заболоцкай
   Сэрии сэбин сүкпүт сатыы этэрээттэр көмөҕө кэлэллэр. Эрилик Эристиин
4. Кыайан көппөт, көтө илик (ситэ илик буолан эбэтэр сааран баран — көтөр туһунан). ☉ Не способный, ещё не умеющий летать (птенец или птица после линьки). Сатыы кустар. Сатыы хаастарга түбэстим
   □ [Арай] «аллаах тыынан сүүрдэн дьылыһытан киирэн, сатыы андылары ытыалаан биһиргэт», — диэн саныы-саныы, Ананий …… аа-дьуо хааман истэ. М. Доҕордуурап
5. Сатыы киһи хаамыытын түргэнинэн мээрэйдэнэр. ☉ Измеряемый скоростью пешехода (о якутских мерах пути). Сатыы көс. Сатыы күннүк
   □ [Бухатыыр ата] үс күннүк сиртэн күр мууһунан уһуутаата, сатыы күннүк сиртэн хара буорунан иһэх тэптэрдэ, ириэнэх маһы иэн иҥиирин курдук ибили тэптэрдэ. Саха фольк.
6. Намыһах, намтаан көстөр, үрдүгэ суох. ☉ Невысокий, низкий, низко нависающий над чем-л. (напр., об облаках). Сатыы ыарҕа. Сатыы былыт. Сатыы халлаан
   □ Саа тыаһа санаарҕаабыт курдук сатыы ойуур үрдүнэн сатарыйа турда. Суорун Омоллоон
   Сарсыарда күн бүтэйиттэн киэһэ сатыы туман түһүөр диэри үлэлиирэ. Күннүк Уурастыырап
   Сатыы маҥан халлааҥҥа Саппах лоскуй былыттар Сөмөлүөт обургу салгынынан Сатаҕай сарапаан таҥаһыныы Сахсыллаахтыы хааллылар. С. Васильев
7. аат суолт. Көлөтө, тырааныспара суох сылдьар киһи. ☉ Идущий пешком, пеший, пешеход
   Сатыыны биэс эрэй тоһуйар, аттаахтан биир эрэй куотар (өс ном.). Киэһэ чэй саҕана аттаахтар, сатыылар алаас түөрт өттүттэн кииртэлээн истилэр. Болот Боотур
   Сатыыны олордор, Быстыбыты салгыыр, Хомойбуту үөрдэр Киһи буолаар дуу. И. Эртюков
   ◊ Сатыы сэрии байыан. — сэрии сатыы сылдьан сэриилэһэр бииһэ. ☉ Род войск, действующих в пешем строю, пехота
   Сатыы сэриигэ кэлбитим хас да хонно. Т. Сметанин
   ср. др.-тюрк. йадаҕ, тув. чадаҕ ‘пеший; пешком’

I
туохт. Сири хаһан ууну атын сиргэ ыыт, көһөр. ☉ Рыть канавы, траншеи для спуска воды из водоёмов
Онно былыр улуу күөл баарын нэһилиэк дьоно бүтүннүү мустан хороннор ааттаах ходуһаны таһаарбыттар. Амма Аччыгыйа
Чооруона тиэргэнин чалбаҕын хорон куурда оҕуста. У. Нуолур
[Сибэниэ чилиэннэрэ] кыһын ходуһаларыгар хаар типтэрэллэр, …… саас уу халыталлар уонна хороллор, массыына сылдьар сирин ыраастыыллар, отторун күрүөтүн курулууллар. «ХС»
II
даҕ. Түргэнник бүтүмтүө, баранымтыа (үксүгэр аһы этиллэр). ☉ Быстро расходующийся (о пище, продуктах). Паачыкалаах чэй ордук хор, бараммыта эрэ баар буолар
□ Хор ас. ЯРС
ср. др.-тюрк. хор ‘убыток’
III
саҥа алл.
1. Сөҕүүнү дьиктиргээһини көрдөрөр. ☉ Выражает изумление, удивление говорящего (смотрящего)
Хор, ол курдук Өлүөнэ өрүһүм күн ортотун саҕана оттуун-мастыын күлэр, оонньуур! Суорун Омоллоон
Хор, куһаҕан, сут дьыл моҕотой киһиттэн куттаммат дииллэрэ кырдьык эбит буоллаҕа. И. Гоголев
«Хор, бу булчут киһи быһыыта», — дии-дии Николай Гаврильевич киһитин куһун ылан ыараҥнатта. П. Филиппов
2. Саҥарааччы үөрбүтүн көрдөрөр. ☉ Выражает радость говорящего
[Ыстапаан этин таһа сылдьан:] «Хор, бургунаспыттан алта буут тахсыыһык ээ, ама наадабын толунаа инибин», — диэн үөрэ санаата. А. Софронов
Хор, быраастар барахсаттар эмтииллэрэ үчүгэйэ бэрт буолан киһи оҥорон эрэллэр. М. Доҕордуурап
Хор, син элбэх чубукуну бултаатым. В. Тарабукин
3. Саҥарааччы уордайыытын, кыыһырыытын көрдөрөр. ☉ Выражает возмущение, гнев говорящего
«Хор, Бахсы тойон, кинээс, собус-соруйан баттаанүктээн туран, саас үйэ тухары олорон иитиллибит дойдубун күүһүнэн талаан, уоран хомуһун ходуйан бу кыһалҕалаах дьылга сукка ыытаары гынна, көмүскээ харыһый, көр-иһит!» — диидии талаҕынан туора-маары таһыйар. Саха фольк. Хор, үнүрүүн эһиги дьэҥдьиир оҥороргутугар биһиги уолбутун туоһунан киллэрбит этигит дии, ону бэйэтэ баҕатынан киирбитин курдук санаан, биир киэһэ киирэн наһаа саҥарда. М. Попов
IV
сыһыан тыл
1. Этэр санааны түмүктүүр дэгэттээх бэлиэтээһини, чиҥэтиини эбэтэр түмэн, түмүктээн этиини күүһүрдэн көрдөрөр. ☉ Указывает на степень достоверности сообщения, высказывания (вот ведь; вот, как видишь)
Хор, ити санаабын сайгыччы саҥаран, санаам саппаҕа сайҕанна. А. Софронов
Хор, уруккуну ытыктыыр, итэҕэли тутуһар, аныгылыы иитиигэ буорту буола илик кыыс эбит. Суорун Омоллоон
Хор, субу көтөр оннук өйдөөх буолар эбит. Н. Якутскай
Дьиҥнээх баттыгас хор, ол баар эбит. М. Доҕордуурап
2. Дууһа араас долгуйуутун (дьиктиргээһини үөрүүнү, сөбүлээһини, сөҕүүнү, курутуйууну, муҥатыйыыны, куттаныыны, киһиргээһини, астыныыны уо. д. а.) күүһүрдэри көрдөрөр. ☉ Выражает усиление различных модально-эмоциональных состояний говорящего (удивление, радость, одобрение, изумление, досада, сетование, испуг, хвастовство, удовлетворение и т. п.)
Хор, бу онтуката, ардахтаах дьыл буолан, син тахса сатаабыт эбит дии. Суорун Омоллоон
Хор, түҥэтиэх киһи кэллэ эбээт. П. Ойуунускай
Хор, билии итинник күүстээх! И. Данилов
Хор, син элбэх чубукуну бултаатым! Н. Тарабукин (тылб.)