сущ
(мн. ч. нет)
саппахтаах, ардахтаах, тымныы кэм

көр сайа
Саппахтаах сатыы салгыны сайыччы охсон сэргэхситэр сиэрим кэллэ, сэгэрдээр! А. Софронов

Пекарский:
сабыдал (сабыдай ) двойной: сабыдал араҕас халлаан двойное (хос диир кэриэтэ ) желтое небо.
Обр. I, 8. 12. 52 ; Сабыдал-маҥан хайа название горы ib. 392 ; Кэҕэ кыыл саппахтаах сабыдал араҕас Ион. имя коня

аат. Тугу эмэ бигэтик кыайан быһаарбакка мунаарыы, саарбахтааһын. ☉ Сомнение, неуверенность, нерешительность, колебание
Бастакы тапталбыт ырыата, О, син биир сүрэххэ хаалааччы, Саппахтаах саарабыл кэмигэр Эн үҥэр таҥараҥ буолааччы. С. Данилов
◊ Саарабыла суох — мунааҕа, саарбаҕа суох, чахчылаах. ☉ Несомненный; несомненно, безусловно. Саарабыла суох кырдьык
□ Вася Губин маамата баара, уолун көһүтэн сылдьара, саарабыла суох буолла. Амма Аччыгыйа

даҕ. Ханан эмэ болчуохтаах, бөлчөҕөрдөөх (хол., үүнээйи). ☉ Имеющий наплыв, нарост (напр., о растении)
Оттон көрбөккүн дуо, ол өкөгөр, урдаах кырдьаҕас тиити, хайдахтаах күөҕүнэн суугунаабытый? Н. Лугинов
Кыыс Хотун илиитин уунан, үс бууттаах хааһах саҕа урдаах тииттэн лабааны тоһутан ылла. А. Сыромятникова. Урдаах тиити кэрдимэ — буурҕа-силлиэ түһүө, саппахтаах күн сабардыа. Эвен фольк.

даҕ.
1. Былыттаах, бүдүө-бадыа (халлаан, күн). ☉ Сумрачный, неясный, ненастный (о небе, погоде)
[Доҕорум] кэри-куру көрүҥэ …… түүппэх былыттаах халлаан курдуга. Н. Абыйчанин
Бороҥ былыттар усталлар, Быыстала суох элэҥнииллэр. Түүппэх баҕайы. Сөп-сөрүүн. «ХС»
2. көсп. Саппахтаах, курус (санаа). ☉ Грустный, печальный (о мысли)
[Бу түгэн] туох баар олорон ааспыт олоҕун, ыар-баттык буолар ааспыт хаардарын, өйгөр-санааҕар түмүллүбүт түүппэх санаалары ньылбы охсон, ханна эрэ ырыых-ыраах ый-күн ыпсыһыытыгар үтэйэн кэбиһэр. В. Миронов

I
туохт., поэт. Олус чэпчэкитик сиргэ барбах атаҕыҥ төбөтүнэн эрэ таарыйан үктэнэрдии хаамп. ☉ Ходить легкой походкой, едва касаясь земли
Уол бачыыҥкаларын төбөтүнэн дугуйан хаамар. Н. Габышев
Санаабар эйигин сынньатан тыаһа суох дугуйа хаамабын. «Чолбон»
Таня саһыгыраччы күлэ-күлэ, хааман дугуйда. «ХС»
II
даҕ., фольк. Туспа үөскээбит, ойдом оҥоһуулаах; туспа, ойдом. ☉ Существующий самостоятельно в ряду других подобных предметов, не соединенный, не сливающийся с другими в нечто целое, отдельный
[Этиҥ] итир былыт илдьиттээх, дугуй былыт олбохтоох. Өксөкүлээх Өлөксөй
Дугуй буорбуттан туоруур күнүм буолла. Д. Говоров
Үрүҥ Айыы Тойон саппахтаах айыы дугуй халлаан дойдулаах. ТТИГ КХКК

1. аат.
2. Улахан аймалҕан, араллаан (туохтан эмэ содулланан тахсар). ☉ Волнение, беспорядки (как результат каких-л. громких событий)
   Сэрии ыар дьайаанын ынырыгын билбит, Суоһар муҥҥа бохсуллан, Сору көрбүт куорат турар. Күннүк Уурастыырап
   О, күн айана Унньуктаах уһун, уһун, Ол устар былаһын Дуолан охсуһуу, Хабыр хапсыһыы Ахпат дьайаана. «ХС»
   Хабырыыс хотон тас аанынан үөмэн сыбдыйан киирэн тарбыйах уулуур хоруудата умса уурулла сытарын үрдүгэр олорунан кэбистэ уонна туох дьайаан буоларын иһиллээтэ. «Сахаада»
3. Туох эмэ үлүскэнэ, уххана (хол., суруйар дьарык). ☉ Азартное увлечение, воодушевленное занятие чем-л. (напр., творчеством)
   Эрэллээх эн доҕоруҥ Баҕар охтуо охсуһуу толоонугар, Баҕар умайыа айар дьайааныгар. Таллан Бүрэ
   Суруйар идэ дьайаана миигин Николай Егоровичтыын өссө биирдэ көрсүһүннэрэн турар. М. Тимофеев
   Өрүһүм эппэҥниир балкыыра Дьайҕардар саппахтаах санаабын. Бу манна туох алып дьайаана Баарын мин дьэ таайа сатыыбын. А. Михайлов
4. сыһ. суолт., поэт. Олус, сөҕүмэр, наһаа (быһаарар тылы күүһүрдэн биэрэр). ☉ Очень, слишком, чересчур (обозначает превосходную степень признака предмета)
   Чаллах тииккэ дьааһыйбытынааҕар Дьайаан улахан тыас тыаһаата да, Көстүбэт уолун тыла төрдүнэн Көтүрү ыстанан хаалла. С. Васильев

I
1.
салаа I диэнтэн хай. аата. Кини ньыгыл таас эркинин Тулхадыйбат тулааһынын Наполеон да уор киҥэ, Күтүр да уот салааһына Долгутан көрбөтөҕө. И. Чаҕылҕан
2. Ас эбэтэр туох эмэ кутуллубут иһитин иһигэр биһиллибит тобоҕо. ☉ Остатки пищи на стенках посуды, ёмкости. Күөс салааһына. Сүөгэй салааһына. Уһаат салааһына
□ Киэҥ иһит салааһыннаах (өс ном.)
Оҕолорум сордоохтор …… Минньигэс аһы билбэккэ, Тотор аһы булбакка, Кытыйа салааһыныгар кыһанан, Миин тобоҕор иҥсэрэн, Киһи тобоҕун кирэн [Муҥнаныахтара буоллаҕа]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Үтэһэ салааһыныттан тоҕус быраат Чорбойдор быстыбыттар. Амма Аччыгыйа
3. көсп. Киһи кырдьыбытын кэннэ туох эмэ урукку биллэр хаачыстыбатыттан хаалбыта. ☉ Проявление былых достоинств человека, которыми он отличался в молодые годы (о стариках)
Саҥа үчүгэй тылы булбат буолан, урукку салааһыммынан эрэ кэпсиир буолтум кэннэ суруйбуттара. Тоҥ Суорун
Мотуорум биир биинтэтэ быһа баран хаалла. Абыраа, былыргыта ааттаах уус киһи илииҥ салааһына баар буолуо. Эрчимэн
Кини хаһан эрэ дойдутугар балачча тэтиэнэх, быһый …… аатырара. Ол салааһына кэм да баар эбит. А. Данилов
II
аат., эргэр. Дьоҥҥо туохха эмэ суол ыйыы; салалта, сүбэ. ☉ Руководящее указание, наставление, совет
Дьэ, киһи буолар кэскилбин этэн кулу, саха буолар салааһыммын салайан кулу, өлбөт сүбэбин түстээн кулу. ПЭК ОНЛЯ I
Буулаҕа майгы булустун, Саппахтаах санааҥ сайҕаннын, Салааһыннаах санааҥ сайыннын. А. Софронов

I
1. аат.
1. эргэр., фольк. Улахан көтөр тарбаҕа (кытаахтыыр табаҕайа тыҥырахтары). ☉ Лапа крупной птицы (обычно орла). Буҕарҕана часкыйа сыппыт: «Алаатыка! Ким даҕаны аанньа көтөр суох дииллэрэ баар эбээт! Көрбөккүт дуо ол олорор арылы харах, атара кутурук, алтан сабарай хомпоруун хотойу?» Саха фольк.
2. Кэтит-киэҥ сабардааһыннаах туох эмэ. ☉ Что-л. необъятное, огромных размеров, просторы чего-л.
Уот сабарай ортотугар Умайбытынан [тааҥканан] утары киирэриҥ. Р. Баҕатаайыскай
Аар тайҕа кэтит сабарайа, киэҥ туундара улуу дуола саҥа тутуулар тыастарыттан уйгууран уһуктубуттара. Далан
[Мохсоҕол] эмискэ өрө күөрэйэн, халлаан сабарайын диэки кыырайда, онтон чардырҕаабытынан эмиэ аллара курулаата. Н. Габышев
Кини көрдөҕүнэ сөмөлүөт көппөккө хойуу былыттар сабарайдарын ортолорунан сыыллан иһэргэ дылыта. МИП БА
3. Мас лабаалара, сараадыйан тахсыбыт үөһээ өттө бүтүннүүтэ. ☉ Верхняя разветвлённая часть дерева, крона
Уолаттар эдэр маһы булан, лабаатын сабарайынан кэмнээн, силис өттүн эргиччи хаһаннар түөрэн ыллылар. У. Нуолур
Харыйа сабарайа пирамидалыы быһыылаах. КВА Б
Үгүс мастар аллараа лабаалара хатан турарын бэлиэтии көрүөххүтүн сөп. Кинилэр хойуу мас сабарайын курдат сырдык тиийбэтэҕиттэн өлбүттэр. СМН АҮө
△ Туох эмэ салбах курдук лаппа кэтириир сирэ. ☉ Наиболее широкая, в виде лопасти, часть ствола чего-л. (напр., рогов оленя, лося)
[Кыыл таба] улахан күүһэ «далайарыгар» баар буолар дииллэр, ол курдук муос кэлим сабарайа ааттанар. С. Тумат
4. көсп. Ким эмэ улахан кыахтаах илиитэ, кими-тугу эмэ илиитигэр ылан дьаһайыыта, баһылааһына. ☉ Длань, ладонь как символ мощи, властной силы. «Истэбин! — диэт уруккуттан куорат полициятыгар үлэлээбит “Копчик” диэн кистэлэҥ ааттаах агент тоҥхох гынар. — Эрэниҥ, мин сабарайбыттан ханна да куотуо суоҕа!» Н. Якутскай
2. даҕ. суолт.
1. Олус улахан, кэтит (киһи ытыһын, уллуҥаҕын уонна көтөр кынатын эбэтэр туох эмэ салбаҕы этэргэ). ☉ Широкий и больших размеров (о чём-л., имеющем форму лопасти — напр., о ладони)
Горькай ойон турда, кэтит сабарай ытыһынан түөһүн баттанна, дэлэгээттэргэ сүгүрүйтэлээн ылла. Амма Аччыгыйа
[Бухатыыр] Алын тирэҕэр Аҕыс кырыылаах Сабарай таас уллуҥахтаах. Күннүк Уурастыырап
[Бөртөлүөт] түөрт сабарай салбахтарынан көй салгыны ытыйан күөрчэхтэнэ талахаччыйар. П. Аввакумов
[Кыталыктар] сараппыт сабарай кынаттара, санаабар, киэҥ туундара туоллар таһаатын тилэри, саба кууспалыырга дылылара. С. Дадаскинов
△ Улахан, уһун, ыраахха диэри уһаан сабырыйбыт (үксүн мас лабаатын туһунан). ☉ Большой, разлапистый (напр., о ветвях дерева)
Тиэргэн кэтэҕинээҕи аарыма кырдьаҕас тииттэр …… сабарай лабаалара намылыһан, дьиппиэрэн тураллар. Айталын
Сабарай лабаалаах бөдөҥ-садаҥ тииттэр тыаһа-ууһа суох суодаһан тураллара. «ХС»
2. поэт. Баары барытын сабар, саба бүрүйэр (хол., түүнү, былыты этэргэ). ☉ Покрывающий, накрывающий собой всё сплошь, без остатка (напр., о ночи, облаках)
Сабарай былыт үөһүттэн Самыыр уһуннук да түстэ. Р. Баҕатаайыскай
[В. Маяковскай] Болгуо тимир бараатынан мотуруостары туруортуура, Хара сабарай түүнү сырдатара, «Хаҥас маршынан» хаамтарара. Эллэй
Торҕо толооннор иэннэрин баай-фашист Хара сабарай күлүгэ күөнтээтэ, Көҥүл уоттарын хараҥа ойуур, сис халыҥ күөнүгэр ол иһин кистээтэ. Эллэй
Бу хаһыырар хааннаах хараҥаны халбарыта туруох Бу күннээх чаҕыл-күлүм сырдык күүсуох — Барыта дьулусхан баал, барыта сабарай баал! И. Алексеев
3. Олус киэҥ, киэҥ-кэтит. ☉ Просторный, обширный (о помещении, местности и т. д.)
Үөһээ үс хартыгастаах Үөмэл маҥан халлаан Үрүт өттүгэр үөскээбит, Саппахтаах сатыы маҥан халлаан. Сабарай далбарыгар олохсуйбут …… Үрүмэччи маҥан аттаах Үрүҥ Уолан бухатыыр. П. Ойуунускай
Сабарай далбар дойдуга Саргы дьулаҕай олоххо Салаҥ унаар баайы Сааһыҥ-үйэҥ тухары Сатаан салҕаан самсаама. С. Зверев
Арыттаах алааһын саҕатыгар Кириллиннэр аҕыс кырыылаах сабарай сайылыктарын таһыгар дьон бөҕө тоҕуоруйбут. А. Сыромятникова
II
аат., эргэр. Билиҥҥи улахан таас кэриэтэ кымыс кутар эбэтэр эт да угуллар күтүр улахан туос чабычах. ☉ Берестяная плоская посуда большой ёмкости для хранения кумыса или разрубленного мяса
Сабарай чабычах курдук Таллан таас ытыһынан Чаччыгыныар кыыл курдук Дьахтары дабыс гынан Харбаан ылла. Д. Говоров
ср. тюрк. самар ‘таз, огромная чаша, в которую кладут мясо или наливают кумыс’