үөмэҥнээ диэнтэн холб. туһ. Сарбаҥнаспыт Сараһын кыргыттара састылар, Үөмэҥнэспит Өлүү уолаттара кирийдилэр. С. Васильев

тулахачый диэнтэн дьаһ
туһ. [Дьырыбына Дьырылыатта обургу] Сараһын кыыһын сарылаппытынан, …… Тулахачытан таһааран, Сэттэ бэчээтинэй сири Сиҥнэри быраҕан түһэрдэ. П. Ядрихинскай

көр чалахай
Сайдалыкы …… Хоҥорой дуорсун тумулугар Сараһын чалаҕынан Сабыллан турар [Соноҕоһу таһаарда]. П. Ойуунускай
◊ Чалах былыт түөлбэ. — чараастык хаттыгастаммыт былыт. ☉ Слоистые облака
Чалах былыт курдук Чаппараахтаан налыттым. П. Ойуунускай

даҕ. Түрбүөннээх, алдьархайдаах, эриирдээх-мускуурдаах (үксүгэр кубулуйбат эпитет састаабыгар тут-лар). ☉ Тревожный, бедственный (обычно употр. в составе постоянных эпитетов)
Салбанар эмэгэтим сайдаата, Сараһын кынатым сараадыйда. Адырҕаннаах аартыгы арыйар Аанай туомуйум буолла. П. Ойуунускай
Ааспыт араллааннаах арахсыбыт сахтар Адырҕаннаах анараа арҕастарын Алтан чуораан айахпынан Айдаарбахтаан ааһыам дуу? Далан

аат., эргэр. Аһы-үөлү тутар, күлүүс тылын илдьэ сылдьар киһи. ☉ Тот, кто ведает продовольственными запасами семьи, дома, ключник
Ыт былыр таҥара күлүүһүнньүгэ эбит. Аһы-үөлү тутар, күлүүс тылын илдьэ сылдьар эбит. Саха ост. I
Оо, бу сараһын тылын истиҥ эрэ! Аны миигин күлүүһүнньүк кыыс оҥостоору гынна дии! Амма Аччыгыйа
«Чэ, сөп! Бэйэлэрэ да этиһэн батымына сыталлар, оттон илдьэн дьууктаатахха да син», — диэн баран күлүүһүнньүк ааны аһан халыгыратта. Эрилик Эристиин

аат. Таһарга анаан тустуспа чөмөхтөргө, кэлимсилэргэ тоҥоруллубут сүөһү сааҕа. ☉ Глыба замерзшего скотского навоза, специально приготовленная для вывоза
Иванов дал кэнниттэн тахсар, тыаҕа балбаах тоҕор суолга атын баайда уонна ыалга сулбу хааман киирдэ. М. Доҕордуурап
Онтон олбу диэки сүүрэкэлии сылдьан, кыһын балбаах тоҕор сириттэн, мүлтүччү элэйэн хаалбыт саах күрдьэҕин элээмэтин булан ылбыт. Күннүк Уурастыырап
Саалар сытыы уоттара кылахачыстылар, окуопалар үрдүлэринэн буулдьалар чыбыгырастылар, тоҥ балбаахха түһүтэлээн табыгырастылар. Амма Аччыгыйа
◊ Саах балбаах саҕа көр саах
Түптүр үтүгэҥҥэ олохтоох Түүнүктээх ньүкэн-буурай улуустарым, Саах балбаах саҕа Сараһын эмэгэт дьайдарым! Бука барыгыт Быдан-быдан дьылларга Быралыйа бырастыыларын. П. Ойуунускай

1. даҕ., фольк. Сатыы сылдьар, элбэхтик хааман-сиимэн тахсар идэлээх (үксүгэр дьахтар туһунан). ☉ Пеший (обычно об энергичной женщине)
   Сайып куоҕай, Маҥан, сараһын сирэй, Сарыы таҥалай, Салбаныкы дуксуй, Сарапааннаах сатыылай, …… Уот Кутаалай, Оҕуруолаах чохчой Удаҕан кыыһа обургу. Күннүк Уурастыырап
2. аат суолт., үөхс. Үөдэн, сатана. ☉ Чёрт, сатана
   [Маарыйа удаҕан Сахсаанай ойууну саҕатыттан харбаан туран:] Бу сатыылай уола, букатын түөһэйбиккин. Бэйэҥ бэйэҕинэн Эбэҕин [күөлү] көһөттөрөөрү кэлбит сырайгыа-ан. Болот Боотур
   Мин эмиэ санааргыы олоробун, Сааһырбыт сатыылай быһыытынан; Ханналарый мин оҕолорум, Киэн туттар кэрэ оҥоһуктарым Уонна мин дьоллообут дьоннорум?! С. Данилов

туохт.
1. Тугу эмэ курдары эбэтэр быыһынан сырдаан көһүн. ☉ Просвечивать, виднеться сквозь что-л. Дьиэ үрдүк хаптаһынын быыһынан халлаан ыйдаҥаран көстөр. Эрилик Эристиин
Тыа быыһынан күөллэрэ ыйдаҥаран көстүбүтүгэр, сааларын иитээри тохтообуттар. Н. Борисов
Арай, хаҥас диэки, барыахтаах туһаайыыларыттан сүүрбэччэ миэтэрэ холобурдаах туора, туох эрэ ырааһыйа ыйдаҥаран көстөргө дылы. «Чолбон»
2. Курдаттыы көһүн. ☉ Просматриваться насквозь
Ураһалара аҥаардас биир хос эргэ тордоҕунан бүрүллүбүт, онон бары өттүнэн ыйдаҥаран турар. А. Софронов
Сандааран көстөр Сараһын тириитэ сарапааннаах, Ыйдаҥаран көстөр Ытык тириитэ ыстааннаах. П. Ойуунускай
Таһыттан бэрт кыра да сырдыгынан ыйдаҥарбатах, кыараҕас, бүтэ кырыарбыт муус түннүктэр, ньуурдара туртарыһан көстөллөр. Эрилик Эристиин
3. көсп. Билин, биллэн кэл (туох эмэ сырдык чинчи, бэлиэ туһунан). ☉ Неявно проявляться, брезжить (о чём-л. светлом — напр., о чувстве)
Кини хара бараан сирэйигэр түспүт сырдык, ыраас мичээригэр дьоҥҥо ис сүрэхтэн үтүөнү баҕарыыта ыйдаҥаран көстөрүн Леля бэлиэтии көрдө. Айысхаана
Кини санаатыгар сопхуос …… барыстаахтык үлэлиирин ситиһэргэ биир ыллык суол ыйдаҥаран көстөргө дылы буолла. В. Протодьяконов
Дьон кэпсэтэрин кэтээн көрдөххө, уйгулаах олох кэлиэхтээҕэ ханан даҕаны ыйдаҥаран көстүбэт. «Кыым»

саҥа алл.
1. Сиргэниини, олус сирэн абааһы көрүүнү көрдөрөр (дорҕооннорун араастык уһатан, иккис, үһүс сүһүөҕү эбэн, дорҕооннорун уларытан, эҥээритэн-күүһүрдэн этиллиэн сөп). ☉ Выражает отвращение, брезгливость (произносится с различной степенью длительности, может иметь слоговые наращения, соединяться со служебными словами, обычно модальными част.)
Пахай, доҕор, сытыйбыт бадараан уута дии. Амма Аччыгыйа
Пахай, пахай, бадараан! Т. Сметанин
Эн оҕоҥ ынах ыабат — тэбиэ үһү, хотон ыраастаабат — пахай даа, иистэммэт — айа даа. М. Доҕордуурап
2. Аанньа ахтыбат, ахсарбат буолууну, сэнээһини көрдөрөр. ☉ Выражает пренебрежение, презрение
Пахай, бу дьон астара диэн! Кинилэр сылбархай чэйдэрин туох иһиэҕэй! Амма Аччыгыйа
«Пахай, икки атахтаах бэлэм ас буоллаҕа дии», – диир эһэ. Суорун Омоллоон
3. Кэлэйиини, абарыыны, олус хомойууну көрдөрөр. ☉ Выражает разочарование, досаду, раздражение
Пахай диибин даҕаны, баҕайы дьаабылаабытын! Оо, күүгэн айах, күөх албын эбиккин. Күн Дьирибинэ
«Пахыый, суруксута суох баҕайы эбиккин дии», — дии санаата Туораах. Күндэ
[Уолака:] Пахыый, сараһын баара, бэйэтин кыанан баран сытар буолбат дуо. Суорун Омоллоон
△ Сиилээһини, хомуруйууну көрдөрөр (үксүгэр оонньуур-элэктиир дэгэттээх). ☉ Выражает укор, осуждение (часто ирон.)
«Пахай, бачча кырдьан баран араас буолан» — Катя күлэн кэбиспитэ уонна Пуд Ильич күөйэ туппут илиититтэн мүччү көппүтэ. Далан
«Пахай!.. Бу курдук буоллаххына үҥкүүлээбэппин», — диэн Оксана уурайаары гыммыта. Суорун Омоллоон
4. Ханнык эмэ күүтүллүбэтэх түбэлтэттэн, ону эмискэ билэн, улаханнык соһуйууну көрдөрөр (үксүгэр дьиибэргээһин, хомойуу, аһыйыы, кэмсинии о. д. а. дэгэттээх). ☉ Выражает удивление от какой-л. неожиданности, необычного явления, ситуации (обычно с оттенком разочарования, сожаления и др.)
Пахай, бу мин арыым буолбатах. Амма Аччыгыйа
[Кэчиик:] Пахай, хайыы-үйэҕэ ыллаан, мөҕүллэн, дөксө таһыллан бүтэн турабын. Суорун Омоллоон
«Пахай!.. Хайа?.. Бу тиийэн кэллигит дуу?» — диэбитэ кини эмискэ. Н. Заболоцкай
ср. тув., алт. багай ‘плохо, плохой’, туркм. пахай ‘междометие, выражающее удивление и недовольство’, финск. паһа ‘плохой’

I
аат. Маһы, торфаны, таас чоҕу бүтэйдии күҥкүтэн ылыллар харатыҥы дьүһүннээх, сыттаах сымала курдук убаҕас (үксүн тэлиэгэ көлүөһэтин аалсар сирин оҕунуохтуурга туттуллар). ☉ Деготь
Кини [хатыҥ] силиһин, мутугун уонна туоһун бүтэйдии күҥкүтэн буһаран, уксуснай кислотаны итиэннэ дьүөкэти эмиэ ылаллар. Суорун Омоллоон
Куһаҕан син биир дьүөкэт кэриэтэ. Дьүөкэт сыстыбыт сиригэр, төһө да сууйбутуҥ иһин, бээтинэ хайаан да хаалааччы. Софр. Данилов
Бэс дьүөкэтин быттыйыыны, кыһыылаах ымынаҕы, тирии араас ыарыыларын эмтииргэ олус биһирээн тутталлар. МАА ССКОЭҮү
II
аат., эргэр. Суол ханан барарын көрдөрөр бэлиэ, эркээйи. ☉ Дорожный знак (палка), указывающий направление пути
Үөһээттэн-алларааттан Үс дьүөкэттээх Сүҥкэн айан суола Түмүллэн түһэн барар Үрэҕэ буолан биэрдэ. Күннүк Уурастыырап. [Оҕо:] «Ийээ, аҕабыт баһа манна дьүөкэт буолан турдун, сөп дуо?» - диир да биир титириги хастаан баран, аҕатын баһын ыйаан кэбиһэр. Саха ост I. Тэҥн. дьуолка I
III
аат., фольк. Куһаҕан тыын, абааһы. ☉ Злой дух, черт
«Соҕуруу халлаан илэ илиэһэйэ, көстүбэт дьүөкэтэ уот холорук олбохтонон түһэн, үгэххитигэр сөрүөстэн, икки имэҥнээх хараҕын уоттара - оҕоҕут нохтолоох тойон болуо сүрэҕин быатыттан харбаабыттар», - диэн [ойуун] көрүү көрүүлэннэ. П. Ойуунускай
[Кырасыабай кыыһы] Ыксаласпыт эрэ киһи Быттах санааттан быралыйан Ыраас санааны ылынар, Дьүһүнүн эрэ көрбүт киһи Дьүөкэт үөрэҕиттэн төлөрүйэн Дьүүллээх өйүн түмүнэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
«Сүр кутун сүүдүтэн, Ийэ кутун эрчитэн туран, Сараһыҥҥа киллэриҥ, Дьүөкэккэ холбооҥ, Абааһыга уһуйа охсуҥ эрэ Бэрт түргэнник …… Уруу-тарыы хойутаата!» - диэтэ [абааһы уола]. Ньургун Боотур