адаарыс гын диэнтэн дьаһ
туһ. Кинилэр диэки мунньах дьоно бүтүннүү адаарыс гыннарбытын [Арамааскы] кыра оҕо курдук туттан-хаптан сэһэргээбитэ. Амма Аччыгыйа
Хаһан наада буолуо да, кистэлэҥ тыҥырахтарын биирдэ адаарыс гыннарыахтара. А. Сыромятникова

адырыс гын диэнтэн дьаһ
туһ. Федя түргэн үлүгэрдик икки илиитинэн баттаҕын өрө анньынан адырыс гыннарбыта. М. Горькай (тылб.)

дьап гын диэнтэн дьаһ
туһ. Кинилэр кэннилэриттэн Николай ойон тиийбитин, түөскэ анньан кэбиһээт, ааны сабан дьап гыннардылар уонна хатаан халыгыраттылар. А. Сыромятникова
Ытаатын кытта түргэн туттуулаах Нестеренко иккис сэнэрээти уган дьап гыннарда. «ХС»

кип гын диэнтэн дьаһ
туһ. Аттаах киһи …… борооску сиһин мииннэри охсон кип гыннарда. Амма Аччыгыйа
[Сыпсынан] оҕонньор …… эмээхсини көхсүгэ быраҕан кип гыннарда. Айталын
Маша атын ойоҕоско тэбэн кип гыннарда. А. Сыромятникова

дьүһ. туохт. Тугу эмэ эмискэ үөһэ ас, көтөх. ☉ Неожиданно поднять, толкнуть, вскинуть что-л. вверх
Даайыс илиитин күөрэс гыннарарын кытта, уол сирэйигэр кытыан сып-сылаас туорахтара саба түһэр. А. Федоров. Эмискэ Илья саатын өрө күөрэс гыннарда да, утуу-субуу икки төгүл ытан субурутта. Н. Якутскай
Арбатскай …… үөрэн, илиитин күөрэс гыннарбыта. В. Яковлев

көр кылк гын. Табаарыстаргын кытта кыратык кыл гыннара түһэриҥ үчүгэй буолбат дуо? Чэпчиигин… санааҥ сырдыыр… Э. Соколов. «Чэ кыратык кыл гыннарыахха!» Агидель к. Далбаев силин быһа ыйыһынна, сылайбычча кыратык кыл гыннара түһүөн эмиэ баҕарда. «Кыым»

тыаһы үт. туохт. Убаҕаһы омурдан «кыл-кыл» гына тыаһатан ыйыһын эбэтэр кыараҕас моойдоох иһиттэн кут. ☉ Производить булькающие звуки, глотая какую-л. жидкость или выливая ее из сосуда с узким горлом. Өтөөкү Өлөксөй үрүүмкэлээх үрүҥ арыгыны кураанах иһиккэ сүөкүүрдүү, күөмэйин көҥкөтөн баран, кыллыгыр гыннараат, тэриэлкэҕэ халыйа сытар Биэттэ алаас эмис сылаас соботун искэҕин буруолаппытынан айаҕар угар. И. Бочкарев

туохт.
1.
лап гын диэнтэн дьаһ. туһ. Валентина Захаровна, сурунаалыгар тугу эрэ суруйан баран, сабан лап гыннарда, улаханнык кыра түөрт киһини олбу-солбу көрүтэлээтэ. П. Аввакумов. Давыдов Ар жаковы ытыһынан көхсүгэ лап гынн а р д а , бэйэтигэр эргитэ тарта. М. Ш олохов (тылб.)
2. кэпс. Хапсаҕайдык күүскэ хап, тут, харбаан ыл. ☉ Быстро и грубо схватить, поймать, цапнуть
Ат бөдөҥ, модьу тиис тэринэн хабан лап гыннарда. Бааска арыычча аҕай, илиитин сулбу тардан, куоттаран биэрдэ. Далан
«Кэрэмэс, куттаныма, лап гыннар. Туо, туо, ар-ар!» — Куутук ытын киксэрэн биэрдэ. Р. Кулаковскай

туохт.
1.
лас гын диэнтэн дьаһ. туһ. Сүөдэр суот икки туораҕын тардан лас гыннарда. Амма Аччыгыйа
Аҕам саатын сомуогун лас гыннарда. ИН КК
2. кэпс. Тугу эмэ кэбэҕэстик бул, оҥор. ☉ Приобрести или сделать что-л. быстро, проворно, без особого труда
Максимушка-а, сүүрбэччэлии сүүһү лас гыннардыбыт. Баара-суоҕа үс чаас устата. Ай да биһиги! Н. Габышев
Дьэ, бу ааттаах үчүгэй духуу үһү! …… Дьэ, мин кинини атыылаһан лас гыннаран ыллым ээ! И. Семёнов

лачыгыр гын диэнтэн дьаһ. туһ. Саатын сомуогун туруоран лачыгыр гыннарда

лип гын диэнтэн дьаһ
туһ. Ааны ыараханнык сабан баран, нэмийэн атаҕынан тэбэн лип гыннарда. Амма Аччыгыйа

лис гын диэнтэн дьаһ
туһ. Сүүнэ улахан сутуругун ыара ҥнатан баран, остуолга лис гыннара уурда. Н. Лугинов

туохт.
1. лып гын диэнтэн дьаһ. туһ. Дьиэлээх английскай сомуоктаах аанын сабан лып гыннарда
2. Тугу эмэ түргэнник хаба тардан тутан ыл. ☉ Ловко и быстро схватить, поймать что-л. Алексей киһитин субу быраҕыахтыы харса суох харбыалаабытынан барда, ол икки ардыгар болгарин күкээрийбит төбөтө хонноҕун аннын диэки элэгэлдьийэн эрэрин бэйэтэ да өйдөөбөтүнэн лып гыннарда. НЕ ТАО
Танкистар бинтиэпкэлэрин лып гыннара хаба н ы л лы ла р да, үөһ э д и эк и ы т ы алаан куһуйдулар. К. Симонов (тылб.)

лыс гын диэнтэн дьаһ
туһ. [Суруксут] тарбаҕын лыс гын наран баран сототунан оонньоон, курусуунанан дугуйан, хааман доҕуйан барда. Суорун Омоллоон
Бартыбыалын …… сомуогун лыс гыннара аһа баттаан, география учебнигын таһааран арыйан көрө олордо. Н. Габышев

лэглээрис гын диэнтэн дьаһ
туһ. Холуннара быһыттан, ыҥыырын сүүрүк охсон лэглээрис гыннарда. П. Ойуунускай

лэс гын диэнтэн дьаһ
туһ. Чууркаларын биирдии охсуунан лэс гыннартыыр.  Мэнигийээн, эмискэ сүгэнэн [абааһы кыыһын] баһын лэс гыннаран баран, …… үгэҕэр киирэн хаалбыт. Саха ост. II

сыһыан холб. Саҥарааччы тус бэйэтин сыһыанын этэригэр муҥутуур быһаарыыны биэрэрин көрдөрөргө туттуллар. ☉ Употребляется для подчёркивания предельной степени, меры высказываемой субъектом мысли (самое большее)
Кини наай гыннар ас астыа, ынах ыа. П. Ойуунускай
Наай гыннар, тириитин биир эрэ кыһын үтүлүк оҥостон кэтиэҕиҥ! «ХС»
Наай буоллар, үс илии кэриҥэ баар ини. «ХС»
△ Синигэр түһүү суолтата дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок напускного безразличия
Сиртэн, наай гыннар, уһаайба аҥаарын ылыахтара. П. Ойуунускай
Наай гыннар, ө лөрүөхтэрэ. Суорун Омоллоон
ср. хак., тув. най ‘очень’

дьүһ. туохт. Тылгынан түргэн баҕайытык салаан ыл. ☉ Лизнуть языком
[Чучунаа] иэдэспиттэн салаан ньалапыс гыннарда, уһуннук сыллаата. Н. Абыйчанин

дьүһ. туохт. Түргэнник салаан ыл (хол., инчэҕэй тылгынан). ☉ Лизнуть быстрым движением. Ыт өрө ыстанан, оҕо сирэйин тылынан салаан ньалыбыр гыннарда

туохт., сөбүлээб. Түргэн баҕайытык, толкуйдуу барбакка эрэ саҥаран кэбис (хол., төрүт тоҕооһо суох түгэҥҥэ). ☉ Ляпнуть что-л. не к месту, необдуманно
«Утуйан баран уһугуннум», — диэн [сымыйалаан] ньалыгыр гыннарбыппын кулгааҕым эрэ истэн хаалла. Р. Кулаковскай

дьүһ. туохт. Салбанан, сотон ылар курдук түргэн хамсаныыны оҥор (уһун инчэҕэй тылгынан). ☉ Слизнуть длинным мокрым языком
Уол өрө сыҥсыйан кэбиһэ-кэбиһэ одуулаһар, онтон лааскай тумсугар сотуллубут тары салаан «ньалып» гыннарар. Амма Аччыгыйа
Онуоха [тыла кымырдаҕаһынан бүрүллүбүтүгэр] ийэлэрэ [эһэ] «һэ-эх» диэн саҥа аллайаат, ньалып гыннаран кэбиспитэ. Р. Кулаковскай
Дьаҕыллаах хара ыт Милка иччитин муруннары-бытыктары биирдэ салаан ньалып гыннаран кэбистэ. Л. Толстой (тылб.)

дьүһ. туохт. Инчэҕэй сымнаҕас тылгынан эбэтэр тирээпкэнэн сотон ылар курдук түргэн хамсаныыны оҥор. ☉ Сделать быстрое слизывающее движение языком или мокрой тряпкой
[Чучунаа доҕорум] миигин ыга кууста, иэдэспиттэн салаан ньалыпыс гыннарда, уһуннук сыллаата. Н. Абыйчанин

ньик гын диэнтэн дьаһ
туһ. Хаартылыыр кистэлэҥин арыйбытын иһин, атахтаһа сытар уола имнэнэн, Быллайы буукка тэбэн ньик гыннарда. Д. Таас

дьүһ. туохт. Тугу эмэ амтаһыйан минньигэстик ыйыстан кэбис. ☉ Проглотить что-л. с удовольствием
Эрбэх саҕа дьэдьэннэри ытыспар хомуйабын. Ытыһым томточчу туоллаҕына, айахпар соҕотохто ньэм гыннаран кэбиһэбин. Н. Лугинов
[Куоска] кутуйах сүүрэн илибирээн эрдэҕинэ, ыраатыннарбакка харбаан ылара. Ол курдук оонньоомохтоон баран, ньэм гыннаран кэбиһэрэ. В. Яковлев

сабдык гын диэнтэн дьаһ
туһ. Дьөгүөр тыраахтарын мотуора эстэн тигинии түстэ. [Кэлэн дорооболоспут киһиэхэ] хоруйдаатаҕына да, саҥата иһиллиэ суоҕун иһин, илиитин сабдык гыннарда. «Кыым»

санньыс гын диэнтэн дьаһ
туһ. Мария Григорьевна саҥата суох бүтүннүү мыыла буолбут илиитин аллара санньыс гыннарда. БТТ

I
туохт.
1. Туох эмэ аһыллыбыты, арыллыбыты төттөрү оннугар түһэр. ☉ Закрывать (что-л. отворённое или раскрытое, напр., дверь или книгу)
Мааппа эмээхсин, оҕуруотун аанын сабан, сүүрэ былаастаан бэйбэрийэн кэллэ. Далан
Серёжа …… кинигэтин ааҕан бүтэн, тыастаахтык сабан тап гыннарда. Н. Лугинов
Кумааҕыларын суулаан оннугар ууран кэбистэ, хоппону [холбуйаны] сабан хаппахтаан кэбистэ. Күндэ
Харахпын сабабын — Долгуну истэбин, Харахпын аһабын — Доҕорбун көрөбүн. Т. Сметанин
2. Тугу эмэ бүөлээн, туох эмэ сүүрэрин, тахсарын тохтот. ☉ Закрывая, заслоняя чем-л., прекращать свободное течение, свободный выход чего-л., закрывать, перекрывать. Кырааны сап. Быһыты сап
□ Биирдэ кыһыҥҥы түптэлэс тымныыга оһохпун олус эрдэ сабаммын угаардаан, төбөбүн былаатынан бобо тардынан, …… оҕолорбор дьыктаан суруйтара олордум. Амма Аччыгыйа
△ Мэһэй оҥорон, суолунан эбэтэр ханна эмэ көҥүл сылдьары тохтот. ☉ Преграждать свободное движение или свободный доступ кого-л. куда-л. Суолу сап.
□ Отучча пограничнигынан заставам учаастагын барытын сабар баҕалааҕым. Н. Якутскай
3. Туох эмэ прибору, аппарааты үлэлээбэт балаһыанньатыгар төннөрөн тохтот. ☉ Выключать что-л. (напр., какой-л. прибор, аппарат). Араадьыйаны сап
□ Көрүдүөргэ, арыт күүлэҕэ Көрсө түһэбин ол ыалларым Лаампа аһар, сабар эйэҕэс Чаҕыл диэн уолчааннарын. М. Тимофеев
Балбаара тэлэбиисэри сапта. «ХС»
4. Кими-тугу эмэ туохтан эмэ харыстаан эбэтэр атын соруктаах тугунан эмэ бүрүй, үрдүгэр тугу эмэ уур. ☉ Покрывать, накрывать кого-что-л. чем-л. (напр., защищая от чего-л.)
Ииннэр түгэхтэрин, эркиннэрин, үрүттэрин хап-халыҥнык көмөрүнэн, туоһунан хайыҥнаабыттар, саппыттар. Күннүк Уурастыырап
Икки саллаат ыскаатар ылан остуолу сабаллар, бытыылкалаах арыгылары, үрүүмкэлэри туруортууллар. Амма Аччыгыйа
Чөҥөчөк үрдүгэр миинэбин ууран баран отунан-маһынан саптым. Т. Сметанин
△ Буолан, түһэн саба халый, куус (хол., итии, тымныы, чуумпуруу, туох эмэ санаа, билгэ туһунан). ☉ Охватить, объять, обнять кого-что-л. (напр., о тишине, о каком-л. чувстве)
Ибир салгын сөрүүн тыына Ходуһаны аргыый сабар. Отуу диэки хомус тыаһа Отчут уолу ыҥырар. Л. Попов
Күнүскү күүс үлэттэн Сынньана сыппыта, Минньигэс уу кыната Кинини саппыта. Эллэй
5. Туох эмэ сырдыгын хаххалаа, күлүктээ. ☉ Заслонить, закрыть собой или чем-л. свет, источник света (напр., солнце, небо или окно)
Дьөгүөрдээн …… халтаһалара силбэһэ иһэннэр, икки хараҕын саппыттар. Амма Аччыгыйа
Арай улахан хара былыт кэлэн күнү сабан кэбиспитэ. Суорун Омоллоон
Халлааны хараҥа сабар, Хаары буурҕа ытыйар. Күннүк Уурастыырап
△ Тугу эмэ киһи хараҕыттан хаххалаа, көстөрүн бүөлээ. ☉ Покрывая, заслоняя собой, делать что-л. невидимым, скрытым от взора
Түүн аайы туманнар-сииктэр Түһэннэр хонууну-толоону сабаллар. С. Васильев
Олус сарбыйан [ырбаахыта] агдатын эрэ сабар. Т. Сметанин
Сүүспүн сабар Сүүмэх көҕүл бараммыт. Баал Хабырыыс
6. Тугу эмэ үрдүттэн тугунан эмэ көмөн көстүбэт, биллибэт гын, көм. ☉ Ложась на что-л., делать его неразличимым сверху, покрывать, заметать (напр., о снеге). Хаар түһэн сири-буору сапта
□ [Баһылай:] Хайа, оккун үчүгэйдик харбаатыҥ, сыарҕаҥ суолун хаарынан саптыҥ дуо? А. Софронов
Холорук хоболоох хонуктар аастылар, Хочолор сааһынан тыыннылар. Ытык дьон ииннэрин күөх оттор саптылар, Ынчыктаах баастарбыт остулар. Эллэй
Көтөҕө саппыт ыллыгынан, Кытыан угун быыстарынан Хааман иһэр хара улар, Хонолдьуйар, тоҥхолдьуйар. М. Тимофеев
△ Туох эмэ тимирэн көстүбэт буолуор диэри туол, кутулун. ☉ Набираясь во что-л., покрывать собой что-л. (напр., о какой-л. жидкости, о чём-л. сыпучем). Отонум иһитим түгэҕин саба илик
□ Уу тыы түгэҕин сабан барда. Н. Заболоцкай
Балыгы көстүрүүҥкэҕэ, сабар эрэ гына тымныы ууну кутан, бэйэ сөбүлүүрүнэн тууһаан баран буһарыллар. Дьиэ к.
7. Ханнык эмэ тэрилтэ үлэтин тохтот эбэтэр букатын уурат. ☉ Прерывать или прекращать работу какого-л. учреждения, предприятия, закрывать. Маҕаһыыны сап. Кулуубу сап. Тутуу учаастагын сап
□ Биһиги нэһилиэкпит дьоно маҥнайгы таҥара дьиэтин сабарга уураах таһаардылар. А. Бэрияк
△ Тугу эмэ түмсэн эбэтэр бэчээтинэн кыттан дьүүллэһиини тохтот, бүппүтүн биллэр. ☉ Объявлять о прекращении или завершении какого-л. мероприятия. Мунньаҕы сап. Миитини сап
△ Туох эмэ ахсаан докумуона толоруллуутун түмүктээ. ☉ Подытоживать или прекращать ведение какого-л. расчётного документа
Бүгүн биригээдэлэр таабылларын сабар, ыйдааҕы отчуоттарын оҥорор күннэрэ. П. Егоров
«Антип, нэрээттэ сап», — дии-дии батыһа сылдьан кутугунаталлар. А. Данилов
8. Тугу эмэ дьоҥҥо-норуокка иһитиннэримэ, таһаарыма; кистээ. ☉ Сохранять что-л. в тайне, не предавать огласке, утаивать от общества, скрывать. Киһи буруйун сап
□ Ыраахтааҕы былааһа Шевченко айымньыларын норуоттан кистии, саба сатыыра, кини кинигэлэрин бэчээттээһини боборо. Софр. Данилов
[Үчүгээйэп] холкуос үбүн-аһын бэйэтин киэнин курдук туттар. Түөкүттэри, арастырааччыктары сабар. С. Ефремов
9. Туох эмэ ороскуотун, ночоотун бүөлээ, толуй. ☉ Возмещать (убытки), покрывать (расходы, убытки)
Икки ынаҕы тутуннум, онтукам массыына сыанатын аҥаарын эрэ сапта. Далан
Ынах сүөһүгэ ночоотурууну сылгы үөскээһинэ сабыа дуо? «ХС»
10. көсп. Тугу эмэ баһыйан баттаа, тууй, сүтэр. ☉ Брать верх над чем-л., не давать проявиться чему-л. (напр., правде, справедливости)
Төһө да кинилэр дэлбэрийбиттэрин иһин, үтүөнү, кырдьыгы сабыахтара суоҕа. Н. Неустроев
Аһыылаах өйүгэр туох киирбэтэй: Киирэр дьоллоох сырдык санаа, Сырдыгы сабар хараҥа, дьүлэй, Дууһаны тууйар ыар санаа. С. Данилов
Хааннаах кыргыс уурайан, Кыайыы дьоло саптын Өлүү-сүтүү ынырыга Бүрүйэн ааспытын. И. Чаҕылҕан
11. хаарты. Хаарты оонньуутугар: хаартыны улахан харахтааҕынан оҕус. ☉ Бить, крыть, покрывать карту в карточных играх. Мин уон хараҕынан сабабын
△ Хаарты ууран сүүйэн, төһөнү эрэ охсон ыл. ☉ В карточной игре на одну ставку выиграть какую-л. сумму
Хаартыһыт киһи бэйэтэ биир хаартыга мөһөөҕүнэн харчыны сабар, …… дьиэтигэр буоллаҕына оҕолоро кус сыгынньах буолаллар. Эрилик Эристиин
12. Тыһыгын сиэмэлээ, буоһат, бат (хол., оҕуһу, кыылы этэргэ). ☉ Оплодотворять, покрывать самку (о животных)
Атыыр [саһыл] төһө тыһыны сабара хаһаайыстыбаҕа биирдии атыырга хастыы тыһы тиксэринэн быһаарыллар. БЗИ СА
♦ Ааннарын саппат (саппат буолла) көр аан I
Урут Бодойбо көмүстээх бириискэлэригэр үлэлии сылдьыбыт дьон, …… «Холбоһук», «Экономия» лааппыларын ааннарын саппат буолбуттара. Н. Якутскай
[Соловьёвтар] аһыыларын үллэстээри [дьон] күнү быһа ааннарын саппатылар. ССС. Буруотун сап — тугунан эмэ ыалы быс, ыал аатыттан аһар. ☉ Губить, приводить к гибели людей, опустошать жилище (напр., о голоде, эпидемии)
Бугул да оту Муостаахпар тиэйбэт, Буруобун сабар Буоллуҥ дии, нохоо! Эллэй
Сут дьыллар сорох-сороҕу буруоларын саптахтара. Айталын
Былыргыны былыт саппыта көр былыргы. [Марк:] Былыргыны былыт саппыта. Уонна ол кыыс мин сурукпар хоруйдаан дьоллообутун өйдөөбөтүм. Пьесалар-1978. Сыл (сыллар, күн-дьыл көмнөҕө, хаара) сабар — (туох эмэ буолбутуттан ыла) элбэх сыл ааста, оччотооҕу умнуллан барда. ☉ (С тех пор) много воды утекло и (многое) забыто
Үгүс сыллар аастылар Көччөх буолан көппүттэн, Сыллар да саппатылар Ийэ дойдум күндүтүн. С. Данилов
Сыл саппыт саастарын Саныаҕыҥ, атастаар, Тапталга даҕаны Туораммат көҥүс баар. Баал Хабырыыс
др.-тюрк. йап, тюрк. йап, чып, ябу, жап
II
аат.
1. Таҥаһы тигэргэ, баайыы баайарга уо. д. а. туттуллар, үүнээйи утаһыннарыттан, түүттэн, иҥииртэн уонна да атынтан хатыллар синньигэс ситим курдук оҥоһук. ☉ Нитка (для шитья, вязания и т. п.)
Сатаммыт сап саҕаттан салҕанар (өс хоһ.). Хас да мотуок сабы буллулар. Амма Аччыгыйа
Кубарыйбыт уҥуох сирэйдээх, харбыччы хаппыт кыракый эмээхсин сыгынньах ньилбэгэр иҥиир сап хатан будьуктаһар. Болот Боотур
Таня оһуорун анньан, солко сабын субуйа олордо. М. Доҕордуурап
2. көсп., поэт. Күн, сырдык тыгар сардаҥата. ☉ Лучи солнца, света
Онно көмүс сүүмэхтэртэн Хатар сабын күнүм ыһар. С. Данилов
Саас чаҕылын саптара Ыйаммыттар диэбитим — Ооҕуй көмүс илимин Алҕаһаабыт эбиппин. П. Тобуруокап
Үрүҥ көмүс сүүмэх сап Уҥа түннүгүнэн сыыйыллар. Баал Хабырыыс
3. көсп., поэт. Туох эмэ (хол., санаа) ситимэ, ситимнэнэн тахсан иһиитэ. ☉ Логический ход, продолжение, нить (напр., мыслей). Сэргэлээҕи туман сабар, Сири кыйа аргыый уста. Быстан хаалла санаам саба, Утуйуохха уолдьаста… Л. Попов
Сиэнньэ, ытын саҥатын кэтэһэ, санаатын сабын сыыйа истэ. В. Миронов
Тыйыс бу тыллар ыгыллыбыт санаа сабын ыйылыннары тардан, ордук кытаатыннаран, дьиппиэрдэн биэрэллэр. С. Федотов
♦ Киэҥ көхсө сүүтүктээҕэр кыарыыр, уһун санаата саптааҕар син- ньиир — уһун санаата татыарыйда диэн курдук (көр санаа II)
Ол билигин Аҥаардас харахтаах Адьарай биистэрэ атаҕастааннар, Киэҥ көхсүбүт сүүтүктээҕэр кыараан, Уһун санаабыт саптааҕар синньээн олоробут. Ньургун Боотур
тат. жеп, бур. һаб
III
Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, са-, саа-, сал-, сан-, сар- диэн саҕаланар олохторго сыстар: сап-саһархай, сап-салҕалас, сап-сандаархай, сапсардырҕас. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на са-, саа-, сал-, сан-, сар-: сап-саһархай ‘жёлтый-прежёлтый’, сап-салҕалас ‘сильно трясущийся’, сап-сандаархай ‘очень яркий, лучезарный’, сап-сардырҕас ‘сильно искрящийся, вспыхивающий лучами’
Аанча кыҥаан көрдө да, табыа суох, сүрэҕэ биир кэм бип-битигирэс, илиитэ сап-салҕалас. Болот Боотур
Кини бөрөттөн куттаммыта ааһа илигэ дуу эбэтэр олус үөрбүтүттэн эбитэ дуу, таныыта сап-сартаҥнас. Т. Сметанин
Алаас аҥаар өттө олоччу — таҥара кийиитэ сибэкки, аҥаара — сап-саһархай алтан от. В. Гаврильева
Чагда остолобуойугар тиийдэххинэ, киһи тыынын хаайар сахсырҕа, сап-сааҕынас, супсуугунас. В. Ойуурускай
монг. цав, кирг. сап

биирдэм тыас туохт. Киһи уостарын хамсатан тугу эмэ уобар эбэтэр туох эмэ халыҥ таҥаһынан тугу эмэ кыратык охсор тыаһыныы тыаһаа, оннук иһилин. ☉ Произвести шум, похожий на шлепок губами или звук удара чем-л. мягким (напр., шапкой, рукавицами) по чему-л., шлёпнуть
Никифоров ньохчоллубут кыра, хатыҥыр оҕонньору, эһэ курдук саба кууһан ылан, сап гына уураата. Болот Боотур
Доҕорун киэпкэтинэн сап гына санныга охсон баран: «Иэс баайдым», — диэт, сүүрэ турда. Н. Заболоцкай
монг. шав

сап гын диэнтэн дьаһ
туһ. [Хапытыан] арыгытын муос төбөтүгэр кутан баран бэйэтэ сап гыннарда. А. Сыромятникова
Сарыы үтүлүгүнэн Санныга сап гыннарда, Баабый илиитинэн Баһыттан умса баттыалаабыта буолла. С. Васильев

тыаһы үт. т. Имигэс, өҕүллүмтүө тугунан эмэ салгыны охсон, тыаһы таһаар. ☉ Производить свистящий звук, рассекая воздух чем-л. гибким (напр., хлыстом)
[Сайыына] ынахтарын Даркы анныттан булан дьиэлэрин диэки салайан баран, талах кымньыынан салгыны «суус» гыннара охсон кэбиһэ-кэбиһэ …… баран испитэ. Г. Угаров

дьүһ. туохт. Сынньылхай, сымнаҕас аһы, убаҕаһы биирдэ ыйыстан кэбис. ☉ Мгновенно, одним движением проглотить какую-л. мягкую скользкую пищу или небольшую порцию жидкости. Салыбырыы сылдьар сиикэй быары сылыбыр гыннарда
□ Сүөгэй үүттээх хойуу чэйи пиалаҕа түгэҕин эрэ сабар курдук кутан аҕалаллар — түргэнник сойдун диэн быһыылаах, ону биирдэ сылыбыр гыннарбытын кэннэ эмиэ аҕалан биэрэллэр. С. Руфов

1. туохт. Иһэн кэбис (аҕыйах соҕус арыгы туһунан). ☉ Выпить залпом небольшое количество вина, водки, опрокинуть (напр., стопочку)
   [Сымала:] Мэ, оччоҕо маны сып гыннаран кэбис. Суорун Омоллоон
   Оҕонньор үһүс үрүүмкэни сып гыннаран кэбиспитин бэйэтэ да өйдөөбөтө. Болот Боотур
2. Тугу эмэ биллибэтинэн-көстүбэтинэн уоран ыл. ☉ Стащить, украсть, своровать что-л. Сиидэркэ оҕус баһын таһырдьа көтөҕөн мадьалытан таһааран күрдьүккэ бырахта
   Хата ону ким эрэ сып гыннаран ыла охсон, ытыран баран көтөн эрэрин көрөн хааламмын, …… дүлүҥ хоонньугар кистээбитин нэһииччэ булбутум. И. Федосеев

туохт. Өйдөөбөккө эмискэ чэпчэкитик саҥаран кэбис, «чап гыннар». ☉ Беспечно, бездумно выпалить что-л. «Ытыска уурбут курдук!» — Акыым Атласов сэлибир гыннарбытын иһиттэ. А. Сыромятникова
«Ханна эрэ күрээн хаалыахха да, бүттэҕэ ол», — диэн Чөчөс түргэн баҕайытык сэлибир гыннарбыта. И. Федосеев
Итийэн-кутуйан баран тугу эмэни сэлибир гыннаран кэбиһиэҥ, Сибииргэ түбэһиэҥ, оччоҕо тоҕоноххун ытыра сатыаҥ, хойутуоҥ. М. Шолохов (тылб.)

тыаһы үт. туохт. Иһэн кэбис, биирдэ ыйыстан кэбис. ☉ Выпить залпом, опрокинуть, проглотить разом
Чэ, сэп гыннаран кэбиһээхтээ. Амма Аччыгыйа
Уоппутун, байанайбытын аһатыахпыт. Онтон сэп гыннаран баран, дьэ үлэҕитигэр барыаххыт буоллаҕа. В. Яковлев
Эр дьон бастакы үрүүмкэлэрин остуолга олороот, аһыахтарын иннинэ сэп гыннаран кэбистилэр. «Чолбон»

такый диэнтэн көстө түһүү. Кини [Күндэ] бытархай таастары ытыһан туран, илиитин мөлтөхтүк такык гыннаран, быраҕаттыыр уонна уу талааннара кэҥии төгүрүйбэхтээн баран оргууй симэлийэн хаалалларын одуулаһар. Амма Аччыгыйа
Ынах кэлин атаҕын эрэ үөһэ такык гыннарда. Амма Аччыгыйа

таҥхат диэнтэн көстө түһүү. «Чэ, билсиһиибит чиҥиирин туһугар», — Мүчүк үрүүмкэтин охсуһуннарда уонна урут таҥхас гыннарда. Р. Баҕатаайыскай
Борис …… киһитэ арыгытын таҥхас гыннараат чачайан ылбытыгар, уоскуйарын кэтэһэн олоро түһэн баран, саҕалаата. «ХС»

тап гын диэнтэн дьаһ
туһ. Мила …… Серёжаны санныга охсон тап гыннараат, көрүдүөр устун араҕас халаатын тэллэҕэ тэлээрэ турда. Н. Лугинов
Ананий ньилбэгин тап гыннараат ойон турда. М. Доҕордуурап

туохт. Уоскун толлотон, иннин диэки үтэр курдук туттан ыл. ☉ Выпятить, оттопырить, надуть губы (напр., от обиды)
Ийэм өһүргэнэн уоһун толлос гыннара түспүт Маняны олох да көрбөккө саҥарда. Далан

туохт., кэпс. Ытан өлөрөн кэбис. ☉ Убить из огнестрельного оружия, застрелить
Бассабыыктары тутуталаан хочугураталлара буолуо, сорох-сорохторун тос гыннаран кэбистэхтэринэ көҥүллэрэ. И. Гоголев
«Тос гыннарыахха наада!» — диэн холуочук бандьыыттар айдаарсан бардылар. А. Сыромятникова

түрдэс гын диэнтэн курдук
Халыҥ уоһун түрдэс гыннараат, саҥаран чабыгыраабытынан барда. Амма Аччыгыйа
Балайда буолан баран, хааһын кыратык түрдэс гыннарбыта. Суорун Омоллоон
Суруксут чачаран көстөр хойуу баттаҕын өрүтэ аспахтаата, хааһын түрдэс гыннарда. Болот Боотур

туохт. Биир тыынынан иһэн кэбис (арыгыны). ☉ Выпивать одним глотком (спиртное)
Хаһаайын, үгэһинэн «аппетит киллэринэн», биир обургу үрүүмкэ ханньаагы тэп гыннарда. Р. Баҕатаайыскай
[Миша] ыстакаан аҥаара арыгытын түһэрэн тэп гыннаран кэбистэ. В. Ойуурускай

хаакыр гын диэнтэн дьаһ
туһ. Халҕаны хаакыр гыннара арыйан, Кураанап Маарыйалаахха киирэн кэллэ. Айталын

туохт. Түргэн үлүгэрдик тугу эрэ этэн кэбис. ☉ Внезапно проговорить, произнести что-л. «Хата, киинэ көрүөхтэрэ», — муннуктан Бүөккэ саҥата хабыгыр гыннарда. Далан
«Аһы хаалларбат дьоммут», — Лэгиэн хабыгыр гыннаран быһаара охсор. «ХС»
Бииктэрэбинэ куруубай соҕустук хабыгыр гыннарда. Күрүлгэн

ханньас гын диэнтэн дьаһ
туһ. [Дьиэлээх киһи] уоһун ханньас гыннаран, кэһиэхтээх куолаһынан киҥинэйдэ. Н. Габышев
Арыгыны биир тыынынан түһэрэн баран, аһыырҕатан, сирэйин ханньас гыннарда. Ф. Захаров

туохт., кэпс. Туох эмэ утаҕы (үксүгэр арыгыны) эмискэ биир тыынынан иһэн кэбис. ☉ Выпить залпом, осушить (обычно о спиртном)
Эбээн оҕонньор иһитин хантас гыннарда. «Чолбон»
Кээтии санаата дэлби тууйуллан уонна абарбычча дуу, эмискэ баҕайы үрүүмкэни хантас гыннарбыта. П. Аввакумов
Друскин кимиэхэ да кыһаллыбакка биир үрүүмкэни өссө хантас гыннаран кэбистэ. С. Курилов (тылб.)

хап гын диэнтэн дьаһ
туһ. Бөрө айаҕар хап гыннаран кэбиһэр. Саха ост. I

чаҕылыс гын диэнтэн дьаһ
туһ. Уол Микиитэлээх диэки көрүдьүөстүк көрөн чаҕылыс гыннарда. Амма Аччыгыйа

1. чал гын диэнтэн дьаһ. туһ. Андрейы сирэйгэ чал гыннарыан хаалбыт. П. Аввакумов
2. көсп. Толкуйдаабакка эрэ мээнэ саҥаран кэбис. ☉ Сказать, не подумав, ляпнуть
   Ваня, эйиэнэ куруутун төттөрү буолааччы, чал гыннаран баран толкуйдуугун. Далан

чалк гын диэнтэн дьаһ
туһ. Бааса нүрүс гына түһээт, сирэйгэ силлээн чалк гыннаран баран, күлэн алларастаата. Амма Аччыгыйа

туохт. Түргэнник саҥар, айахтат (үксүгэр солуута суохтук). ☉ Сказать, произнести что-л., не думая, ляпнуть
«Дыраабаларыҥ», — Миитэрэй Байбал Сэмэнэби үтүктэн чалыгыр гыннарда. Амма Аччыгыйа
Испитигэр үспүйүөн баар буоллаҕа эбэтэр хайа эрэ бөрө эмэһэтэ киһиргээн чалыгыр гыннардаҕа. Е. Неймохов
«Тася, ол эрэйдээҕи тоҕо ыҥырбатыҥ?» — диэн биир кыыс ыйытан чалыгыр гыннарбытын аахсыбатахха, биэчэр бэркэ ааспыта. Э. Соколов

чаҥ гын диэнтэн дьаһ
туһ. Уус өтүйэнэн кыстыгын охсон чаҥ гыннарда. ЯРС

чап гын диэнтэн дьаһ
туһ. Генерал Бурхалейы хараҕыттан уот сырдыргыы түһүөр дылы саабылатын өнчөҕүнэн хоҥуруутугар охсон чап гыннаран кэбистэ. Эрилик Эристиин
Кытаран тиэстэ курдук сымнаабыт тимири оҕонньор өтүйэтинэн охсон чап гыннарар. В. Миронов
Бойко бартыбыалын күлүүһүн хатаан чап гыннарда. К. Симонов (тылб.)
♦ Чап гыннар — 1) эмискэ түргэнник саҥара оҕус. ☉ Быстро сказать, произнести что-л. (кстати, к месту)
«Оттон ол иһин сыыстым ээ!» — Тэрэнтэй чап гыннарда. Софр. Данилов
Дьулус: «Ханна бааргыный?» — диэн чап гыннарда. «ХС»; 2) күүтүллүбэтэҕи саҥара оҕус. ☉ Выпалить что-л. неожиданно, неуместно, брякнуть, ляпнуть
«Мин аҕабын көрдүҥ дуо?» — диэн ыйытан чап гыннарбыппын кулгааҕым эрэ истэн хаалла. ЖЕА ТС

час гын диэнтэн дьаһ
туһ. Афоня икки чох кыһыл уоттаах харахтар икки ардынан ытан час гыннарда. «ХС»

чолос гын диэнтэн дьаһ
туһ. Кутуйах охтон таралыс гынаат, ойон турда, төбөтүн чолос гыннарда! Т. Сметанин
Саабын чолос гыннараат, кыҥаабакка да кэриэтэ, чыыбыспын тардан кэбистим. «ХС»

чолох гын диэнтэн дьаһ
туһ. Өлөксөй соһуйбут курдук саатын өрө чолох гыннараат, ытан саайбыта. И. Федосеев

чоп гын диэнтэн дьаһ
туһ. Беренштамп Дьэбдьиэ илиитин көхсүн төҥкөс гынан уураан чоп гыннарда. Болот Боотур
Оксана дьүөгэтин иэдэһиттэн сыллаан чоп гыннаран баран, хостон тахсан барда. Г. Нельбисова. Кустук эмискэ үлүгэр Люданы сүүһүттэн уураан чоп гыннарбыта. ЛНН АДь

чочос гын диэнтэн дьаһ
туһ. «Сааһын?». «Үс», — кыыс быыкайкаан үс тарбаҕын чочос гыннарбыта. Далан
Биир омуннаах эдэр киһи эттээх биилкэтин өрө чочос гыннарар. П. Аввакумов
[Иван] тойон эрбэҕин чочос гыннаран баран, мин диэки хараҕынан имнэнэн кэбистэ. Н. Кондаков

туохт., кэпс. Тииһиҥ быыһынан силлээ. ☉ Сплюнуть сквозь зубы, цыркнуть
Баһылай тииһин быыһынан силлээн «чыырк» гыннарда. «ХС»
— Бөрөлөр эмиэ кэлэ сылдьыбыттар, — Хадаар абарбыттыы чыпчырынан ылла, тииһин быыһынан ыраах силлээн чыырк гыннарда. А. Кривошапкин (тылб.)
ср. др.-тюрк. чырт ‘звук плевка сквозь зубы’

эгдэс гын диэнтэн дьаһ
туһ. Ол икки ардыгар туох эрэ эгдэс гыннаран үөһэ баҕайы быраҕарга дылы гынна уонна эмиэ өйбүн сүтэрдим. Н. Кондаков
Эмискэ бытыылкатын эгдэс гыннаран өрө көтөҕөөт, эргичис гынан туран кэллэ. «ХС»

эрилис гын диэнтэн дьаһ
туһ. Оол собо оонньоон эрилис гыннарда. Н. Павлов

аадахый диэнтэн көстө түһүү (соччо тут-бат ф-ттан)
Тимир Чохчордоон обургу Атын үлүгэрдик Аадахыс гынан Аһара охсон биэрдэ. П. Ядрихинскай
Уот Уһутаакы хантан кээлтэ биллибэккэ, аадахыс гына түһэр. «ХС»

аадьай диэнтэн көстө түһүү. Илин диэки иэҕэс гынна, Арҕаа диэки аадьас гынна, Соҕуруу диэки суодьас гынна. П. Ойуунускай

аҕырый диэнтэн көстө түһүү. Хаар эмискэ-эмискэ хойдон, өрө-таҥнары ытыллымахтыыр, онтон эмиэ аҕырыс гынан, оргууй аҕай түһэн барар. П. Аввакумов
Саа тыаһа өссө хойунна. Эҕирийэн ылардыы, аҕырыс гына-гына күүһүрэн барда. А. Сыромятникова
— Хантан баран маннык киһиттэн сыбааркаһыт тахсыаҕай? — аҕырыс гыммыт чуумпу ортотугар Фурсиков саҥата доргуйда. В. Яковлев
Утуу-субуу дэлби ыстаныылар кэннилэриттэн, өстөөх атааката аҕырыс гынна. Г. Колесов

адаарый диэнтэн көстө түһүү. Куоластааһыҥҥа тиийбэккэ, бадаарыспыт хара тарбахтаах илиилэр адаарыс гынан кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
Ата бидилгэхтээн, бадарааны саҥа туораан эрдэҕинэ, эмискэ иннигэр-кэннигэр саалаах дьон адаарыс гына түстүлэр. А. Сыромятникова
Ким эрэ илиитэ адаарыс гынан ааста, саа уоһа күөрэс гынна. Суорун Омоллоон

дьүһ. туохт. Эмискэ түргэнник хамнан, ой, сүүр-көт (уһун, накыгырдыҥы атахтаах көнтөрүк киһи туһунан). ☉ Быстро двигаться, бежать вприпрыжку (прыгнуть, шагнуть — о человеке с долговязой фигурой и длинными полусогнутыми ногами)
Адакыс-адакыс ойон кэлэр. П. Ойуунускай. Тэҥн. адахыс гын

дьүһ. туохт. Эмискэ ойон тур, баар буол (үрдүк уҥуохтаах, уһун илиилээх-атахтаах көнтөрүк киһи туһунан). ☉ Вдруг возникать, бросаясь в глаза своей нескладной фигурой с длинными руками, ногами
Соҕотох харахтаах, былларыттыбытсылларыттыбыт сирэйдээх Уот Уһутаакы адаҥкыс гына түһэр. П. Ойуунускай

дьүһ. туохт. Эмискэ түргэнник хамнан, тура эккирээ, ой (уп-уһун илиилээх-атахтаах көнтөрүктүҥү киһи туһунан). ☉ Быстро двинуться (встать, прыгнуть, шагнуть — о человеке с долговязой фигурой и длинными неуклюжими ногами, руками)
Адьарай уола Адахыс гынан Аһаран баран, Куораан далай ытыһын Кум-хам тутта. П. Ойуунускай. Тэҥн. адакыс гын (ой)

адырый диэнтэн көстө түһүү. Арбайбыт баттаҕа адырыс гынна

адьырый диэнтэн көстө түһүү. Хахай кыыл улуу тумул тумсугар адьырыс гына ыстанан тахсыбыт да, өрө көрөн туран, ынырыктык ырдьыгынаан ыкпытынан барбыт. Амма Аччыгыйа

айҕаарый диэнтэн көстө түһүү. Биһиги күн ортото тиийдибит, өҥөс гына түһээт көрдөххө, дьэ сүдү дойду айҕаарыс гына түстэ. М. Чооруоһап

акый диэнтэн көстө түһүү. Оҕонньор таһырдьа акыс гынан хаалла

туохт. Эмискэ салгын охсорунуу биллэ түс (туох эмэ сыт туһунан). ☉ Вдруг обдать как дуновение ветра (о каком-л. запахе)
Уйгубыйаҥҥа тиийэн, Араҕас илгэ сыта ал гынан, Аарахтаах кымыһынан утахтанныбыт, Сөҥ сүөгэй төлкөлөннүбүт, Хойуу тунах олохтоннубут. Саха нар. ыр. III

аллай диэнтэн көстө түһүү. Алдьаммыкка дылы Амаан-дьамаан айаҕа Ахпа-дьахпа курдук Аллас гына түстэ. П. Ойуунускай

амай диэнтэн көстө түһүү. Атын үлүгэрдик Амах гына түстэ [түөһэйбит оҕонньор]. П. Ойуунускай
Арсах-арсах гын-на, Амах-амах гынна, Тыллаах-өстөөх Тыыннаах тылбаас буолла. П. Ойуунускай

туохт. Эмискэ арыллан, аһылла түс (киэҥ хайаҕас, дириҥ көҥүс туһунан). ☉ Внезапно раскрыться, обнажиться (о большой щели, глубокой пропасти)
Сүрдээх чугас, иннигэр Алдьархайдаах дойду аҥас гынна эмискэ. Күннүк Уурастыырап
[Куһу] Ыга тутар санаанан Ырбыы нөҥүө ыстан уол! «Албын» мууһум, күр гынан Аҥас гына түспэт дуо? Р. Баҕатаайыскай
Суох! Аат айаҕа Аҥас гына Аһылла түспэтэ, Атомнай да буомба Эстэн эҥсэлийбэтэ. П. Тобуруокап

туохт. Эмискэ саба биэрэн тунуй, тарҕан (сыт, салгын туһунан). ☉ Резко обдавать запахом, холодом
Халҕаммыт дьэ аһылынна, умайа турар лаампа уота олус сырдыктык күлүмнүү тыкта, сып-сылааһынан, аһыы көлөһүн уонна кырааска сытынан аҥкылыс гынна. Н. Габышев
Арай биир киэһэ Аҥааттар халҕан Арылла түһэн, Аргыардаах тымныы, Аҥкылыс гынна. Эллэй. [Уолаттар] күнү быһа сэлээркэҕэ, бэнсииҥҥэ миккиллэн-миккиллэн бараннар, биэрэстэлээх сиртэн аҥкылыһан кэлэллэр. И. Семенов

аҥый диэнтэн көстө түһүү. Күлүктэр, тыаһа суох сыылан, Күдэриктийэ бигииллэр
«Күнүскүнэн» аҥыл гынан, Итии салгын тыына билиннэ. Күннүк Уурастыырап
Аан аһылла биэрбитэ, күһүҥҥү сииктээх тымныы аҥыл гына түспүтэ. М. Горькай (тылб.)
ср. бур. ангил ‘распространяться (о благоухании)’

туохт. Эмискэ саба биэрэн тунуй, тарҕан (сыт, тымныы салгын туһунан)
Резко обдавать (о запахе), резко дуть (о холодном воздухе). Уу буолбатах эбит, Даша муннугар бэнсиин сыта аҥылыс гына түстэ. Амма Аччыгыйа
Нартаахап ойон тиийэн, күрүчүөгү үөһэ эһэн, халҕаны тиэрэ аста. Тыбыс-тымныы аҥылыс гынна. Софр. Данилов
Бу кэмҥэ кэргэнэ, уһун кубаҕай дьахтар, ынахтарын ыан, үүтүн умуһахха ууран киирдэ. Хотон сыта аҥылыс гынна. П. Аввакумов

туохт. Саба биэр (салгын туһунан). ☉ Обдавать, резко дуть (о воздухе)
Үөрэ сөхпүт санаабар Алаас тыала аҥыс гынар. С. Данилов
Ардах түһэн ааста, Аҥыс гынна сиккиэр, Алын былыт аста Арылынна бэлиэр. А. Бродников

аппай диэнтэн көстө түһүү. [Уот Уһутаакы] бэйэтиттэн бэйэтэ кэлэйэн, үс хос куйаҕын тимир тиһиликтэрин төлүтэ анньар
Куйаҕа сииктэринэн аппас гына түһэр. П. Ойуунускай
Үсүһүн төхтүрүйэн сүгүүтүгэр очуос хайаны лөглү үтүрүйэн хайа анньан, аппас гыннаран, иһиттэн киирэн, инитин булан ылар. Суорун Омоллоон

аппай диэнтэн көстө түһүү. Үс күннээх түүнү мэлдьи таһыйдаххына — Саар булгунньах саҕа Сараччы үллэн тахсан Айаҕын аппах гынан Аһан биэриэҕэ. П. Ойуунускай
Убайдара пинцетинэн үөнү-көйүүрү кэҕэ оҕотугар ылан биэрэн иһэрэ, анарааҥҥыта айаҕын аппах гыннара-гыннара, ыйыстан иһэрэ. И. Федосеев

арбай диэнтэн көстө түһүү. Ол гынан баран кини [Тимур] оннугар түннүккэ Коля Колокольчиков иирсибит баттахтаах төбөтө арбас гыммыта. А. Гайдар (тылб.)

туохт. Ыһылла сылдьар баттаххын эмискэ бурал гыннар. ☉ Резко взметнуть вверх взлохмаченными волосами
Аҕабыыт арбахыс гына ойон туран утары үөгүлээтэ. Амма Аччыгыйа

ардьай диэнтэн көстө түһүү. Абааһы уолугар маарынныыр киһи кыыһыран ардьас гына түстэ
□ Данила үөрэн ардьас гына түстэ, кумааҕы харчылары тэнитэн аахпыта: уон алта солкуобай баар эбит. БТТ

көр ардьас гын
Киһийдээн араҕас аһыытынан манньыаты ытырбахтаата уонна ардьах гынан мичээрдииргэ дылы гынна. И. Гоголев

арсай диэнтэн көстө түһүү. Адьарайым ааттааҕа Антах хайыһан Арсах гына түстэ, Сөпкө эттэ ээт диэн Сөбүлээтэ быһыылаах Тордохтоох ньуура Ньолох гына түстэ. П. Ойуунускай

туохт.
1. Тугу эмэни оҥор, ханнык эмэ дьарыктаах буол (туһалааҕыттан-туһата суоҕуттан, үлэ буоларыттан-буолбатыттан, тутулуга суох, муҥутуур киэҥ уонна уопсай суолталаах). ☉ Делать что-л., заниматься чем-л., поступать, действовать каким-л. образом, предпринимать что-л. (гл. с предельно широким и общим знач.)
Манна тугу гынаҕын? Уоппускаҕар тугу гынаҕын? Дьиэбэр ону-маны гыныам. Кини тугу гыныан булбат. - Бу сүөһүлэри хайдах гыныахха сөбүй?- Хайдах гыныахпытый, турдуннар ээ,- диир Уйбаан Тылбыыкап. Н. Якутскай
Хайдах эмэ гынан бэһис камера дьонун манна көһөрөн аҕалларгыт. Сибээстэһэргэ олус дөбөҥ буолуо этэ. Амма Аччыгыйа
[Көстөкүүн:] Билигин тула өттүбүтүгэр бандьыыт хаайан ыган киирэн истэҕинэ, тугу да гыммакка, субу курдук олорон хаалар сатаныа суоҕа. Күндэ
2. Аат тыллартан, даҕааһыннартан, сорох солбуйар ааттартан, ахсаан ааттартан, аат туохтуурдартан, сорох сыһыаттартан дьүһүннүүр, тыаһы үтүктэр тыллартан уонна нуучча тылыттан киирбит туохтуур олохторуттан араас суолталаах туохтуурдары үөскэтэр. ☉ Употребляется в функции служебного глагола, образующего составные глаголы широкого спектра значений от имен существительных, прилагательных, некоторых разрядов местоимений, числительных, причастий, звукоподражательных и образных слов и глагольных основ, заимствованных из русского языка
Хотон иһигэр тыас тыаһа лүһүгүр гынар. Н. Неустроев
Бары көмөлөөтөххүтүнэ, ынахтар сыл тахсар отторун өр гыммат инигит. Далан
Суоҕу булан, баар гынарга, Тиийбэт өттүн дэлэтэргэ, Суола суохха - суол солуурга Дьиҥнээх киһи дьулуһуохтаах. Күннүк Уурастыырап
Хабырыыс мөккүһүннэрбэт гына хотуулаахтык көрбөхтөөн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Киһитэ: «Бу маны ыстаан, сон гын», - диэн туох эрэ суппуун курдук халыҥ сон таҥаһын биэрэр. Күндэ
Табаарыһым эрээри, Мөккүрдээнэп, сыыһа гынаҕын. М. Доҕордуурап
Обсерватория олус кыахтаах, бөдөҥ гына былааннанарыттан киһи соһуйуон табыллыбат этэ. В. Яковлев
Ким эмэ эһиэхэ ити курдук гыныҥ диэн сүбэлээбитэ дуо? Д. Таас
Дулҕалаах кытаҕы киирэн мээрэйдээн, алта гына быһа аста. М. Доҕордуурап
Хараҥа буруйдаах, хааннаах фашистары хаһан да бырастыы гыныахпыт суоҕа. Т. Сметанин
Арай ханна эрэ аан аһылларга дылы гыммыта. Н. Заболоцкай
Киһи сөбүлээбэт буоллаҕына, кыраны да тэппи гыммат эбит. «ХС»
тюрк. кыл

түөлбэ.
1. сыһ. Түҥтаҥ. ☉ Беспорядочно, бестолково
Иипсап сылдьар. ПЭК СЯЯ
2. даҕ. суолт. Солуута суох, кыайан өйдөммөт, түҥ-таҥ. ☉ Беспорядочный, бестолковый, безалаберный
Иип-сап киһи. ПЭК СЯЯ

сыһ., кэпс. Дорҕооно суохтук, сибигинэйэн (дьоҥҥо иһитиннэрбэт курдук). ☉ Шёпотом (так, чтобы другие не слышали)
Сип-сап кэпсэтэллэр, ону иһиллии сатаата да, туох да туолкатын быһааран истибэтэ. Күндэ
Уун-утары көрсөн олорон, Уостаратиистэрэ чорбоҥноһон, Сип-сап мээнэ сэлэһии, Сымыйаны сибигинэһии. ДГИ СС
Биһигиттэн чугас бинэгирээт мастарын иһигэр «чууп» гына уураһар, «сип-сап сибигинэһэр», үөһэ-аллара тыынар сибики баара. М. Горькай (тылб.)

сыһ. Ыксыыр, тиэтэйэр курдук, тиэтэллик, түргэнник. ☉ Поспешно, торопливо, быстро
Кыргыттар …… иһити сып-сап хомуйан хосторугар элэс гыннылар. Н. Кондаков
Дьоно сып-сап хомунан тэп гынан хааллылар. А. Кривошапкин (тылб.)

аат. Иистэнэр таҥас, кэтэр таҥас, атах таҥаһын холбуу уопсай ааттара. ☉ Общее название пошивочного материала, одежды и обуви
[Испирдиэн:] Кинилэр [бандьыыттар] бу саханы бассабыыктартан абырыахпыт, араас таҥаһы-сабы, чэйи-табаҕы илин диэкиттэн аҕалыахпыт диэн дойҕохтууллар. С. Ефремов
Мин үчүгэй таҥас-сап атыыласпытым — сыаналаах көстүүм, халтаҥ сон, үчүгэй бачыыҥка. Н. Габышев
Кыһын эти-арыыны симэллэр. Оттон сорох ампаардарга таҥас-сап, түүлээх, сыаналаах уурумньу буолуо. М. Доҕордуурап
Кыргыттар маҕаһыыннары кэрийэн кэлэн, аһаан-сиэн, таҥассап уларытан, холкуос кулуубар бырааһынньыгы атаара сус гынан хаалбыттар. В. Яковлев
ср. др.-тюрк. тон, тоон ‘платье, одежда’, таҥ ‘заматывать’, уйг. тон ‘одежда; халат’

туохт.
1. Тугу эмэ туохха эмэ эбэн, холбоон-илбээн биэр. ☉ Соединять что-л. с чем-л. основным, добавлять недостающее к чему-л.
Манна Каган өҥ сыллары баттаһа былыргы хаалбыт хотоннору сэлбийэн, эбэн-сабан, кэҥэтэн үүт пиэрмэтин тэрийбит. «ХС»
2. Туох эмэ туһунан омуннаан, үксүгэр буолбатаҕы да оҥорон көрөн эп, ай. ☉ Присочинять, выдумывать то, чего не было
Микиитэ аахпытын Хабырыыска эбэн-сабан кэпсээтэ. Амма Аччыгыйа
Сэмэн доҕоругар «Нуучча арыытыгар» киирэн уон хонукка хайдах сылдьыбытын кыратык эбэн-сабан кэпсээтэ. Н. Якутскай
Сити да кэннэ Ситэрэнхоторон, Элбэҕи эттэ, Эптэ-сапта. Р. Баҕатаайыскай

I подр. звуку, возникающему при сильном втягивании чего-л. ртом и моментальном смыкании губ.
II нитки (швейные); иҥиир сап нитки из жил животного; сап хат = сучить нитку # сап саҕаттан салҕан = чудом спастись, уцелеть.

частица препозитивная усил., присоединяется к нек-рым словам, начинающимся со слога са=; сап-саһархай а) свётло-жёлтый; б) светло-карий (о глазах); в) светло-русый (о волосах).

1) закрывать; ааны сап= закрыть дверь; оһоҕу сап= закрыть печь (заслонкой); 2) покрывать, укрывать, накрывать; саба бүрүн = накрыться чем-л. с головой; сабабырах= набросить что-л. на кого-что-л.; сонунан саба бырах = набросить на кого-л. пальто; суорҕанынан сап= укрыть кого-л. одеялом; халлааны былыт сапта облака затянули нёбо; 3) закрывать, заканчивать; дьыаланы сап= закрыть дело; мунньаҕы сап= закрыть собрание; 4) карт, крыть, покрывать; тууһунан сап= покрыть тузом; 5) покрывать (самку — о рогатом скоте) # кини буруйун саппыт он скрыл его вину, он утайл его вину; саба баттаа = навалиться на кого-что-л., накрыть собой кого-что-л.; саба быраҕан приблизительно, в общих чертах; грубо; саба саҥар = прикрикнуть на кого-л., осадить окриком кого-л.; заставить замолчать; саба сүүр = обежать (много мест); саба сүүрэн кэл = наскочить на кого-что-л.; сабатут= а) прям., перен. накрыть, прикрыть; б) успевать многое; саба түс = наброситься на кого-либо, напасть неожиданно; саба үктээ = наступить на что-л., затоптать что-л.; саба үр = задуть (напр. свечу); саба ыс = окатить (напр. водой).

одежда и обувь.

добавлять, присовокуплять; эбэн-сабан кэпсээ = рассказывать, присочиняя.

м. вет. сап, кэҥэрииһит (сүөһү сыстыганнаах ыарыыта).

n. thread; таҥас-сап n. clothes, clothing

v. to do, make