сущ
сарапаан

сайбай диэнтэн дьаһ
туһ. Сыыйыы күөх оттордоох Сыһыыбын туорааммын, Сарапаан тэллэҕин Салгыҥҥа сайбатан, …… бу тиийэн кэллибит. Т. Сметанин

аат. Иһигэр ньыһыллыбыт хортуоппуйдаах эбэтэр иэдьэгэйдээх килиэптии буһарыылаах хаптаҕай төгүрүк бурдук ас. ☉ Шаньги
Сарсын, сарсын сарсыарда, Сарапааммын таҥныаҕым, Тараахпынан тарааныам, Сааҥкыларбын аһыаҕым, Тахсан тардан [бурдугу] барыаҕым. Саха нар. ыр. II

даҕ. Бөдөҥ, улахан, адаархай (хол., таҥас ойуута). ☉ Крупный, неровный; размашистый (напр., о рисунке ткани)
[Ньургууна] бадьаархай ойуулаах халааты кэппит, суһуоҕун намылыччы түһэрбитэ биилинэн охсуллан, долгулдьуйа сылдьар. Эрчимэн
Ити кэнниттэн бадьаархай ойуулаах сиидэс сабыылаах таҥас ыйыыртан киитэлин ылан кэттэ. М. Попов. Эркиннэргэ сиэрэ суох уһун ырбаахылар, оҕуруо ойуулаах холуста дьууппалар, бадьаархай ойуулаах сарапааннар ыйанан тураллар. А. Алдан-Семенов (тылб.)

даҕ.
1. Ыарытыйбат, кытаанах доруобуйалаах. ☉ Не больной, здоровый
Өрүү эдэр, чэгиэн буол! Өһөр, кырдьар куһаҕан! С. Данилов
Сааһым тухары ыалдьа иликпин, билигин да чэгиэммин. И. Данилов
△ Эт-хаан өттүнэн сайдыылаах, кытаанах, доруобай. ☉ Физически крепкий, здоровый
[Үүйэ] сарапаана этигэр сыстан, кыыс эдэрчэгиэн быһыыта, боруонса курдук, кутуллан тахсыбыт этэ. Л. Попов
Айааным этэ-сиинэ чэгиэн, төрөлкөй киһи. Н. Кондаков
Киһим алта уончатыттан аастар да, бэрт чэгиэн көрүҥнээх, туттара-хаптара да сып курдук. Күрүлгэн
△ Ханнык да алдьаныыта, буорту буолуута суох (хол., мас этин этэргэ). ☉ Без каких-л. изъянов, свежий (напр., о древесине)
Булчут эбээн мааман чэгиэн муоһун булан, ол муоһунан Владимир Ильич бюһун чочуйан оҥорор. Софр. Данилов
Сэргэ буолуон иннинэ кини, мас киэнэ көнөтө, киилэ, чэгиэнэ тиит, оол-ол тумул тыаҕа үүнэн турбута. Н. Лугинов
Мас чэгиэнэ, киилэ даҕаны эмэхсийэр баҕайыта. С. Федотов
2. Ыраас, кэһиэҕэ суох (куолаһы этэргэ). ☉ Чистый, не хриплый (о голосе)
Ким эрэ чэгиэн, ып-ыраас куолаһа: «Ыччаа-ычча, хата, бу киһи кэлэн уот оттубут!» — диэн саҥарбыта. Н. Заболоцкай
Настаа Слепцова …… чэгиэн чөллөркөй куолаһынан ыллаан доллоһутта. Н. Габышев
ср. др.-тюрк. йег ‘хороший’

1. аат.
2. Күн, халлаан сырдыгын сабан күлүгүрдэр былыт, туман эбэтэр атын туох эмэ. ☉ Облака, туман или что-л. другое, застилающее небо и затеняющее солнце
   [Бухатыырдар] Арҕаа халлаан Алын саппаҕын диэки түһэ тураллар. ТТИГ КХКК
   Туох да саппаҕа суох ыраас халлааҥҥа үөһэттэн күлүмнүүр көмүс күн …… сыдьаайан турда. Эрилик Эристиин
   Кэлэр сайын кэрэнамчы Кэпсээннэри арыйдын, Киирэртахсар күн сарыалын Кэҥсик, саппах саппатын. Улуро Адо (тылб.)
   △ Киһи санаатын баттыыр иччитэх барык чуумпу. ☉ Безжизненно тягостная сумрачная тишина
   Эргиччи чуҥкунас чуумпу. Санаа тууйуллар саппаҕа саба халыйда. Хаспах эбии уорастыйда. «ХС»
3. көсп. Хараастыы, мунчаарыы. ☉ Грусть, уныние
   [Манчаары:] Хор, ити Санаабын сайыччы саҥаран, Санаам саппаҕа сайҕанна. А. Софронов
   Эн ол хатыҥнар суугуннарын Этиэхтэн кэрэ таһааларын Санаттыҥ хоһоон тылларынан, Саппаҕа суох тапталгынан. Чэчир-76
4. көсп. Тугу эмэ күн-дьыл сүтэриитэ, бүрүйүүтэ. ☉ Завеса времени
   Бу этиллибит [музыкальнай] тэриллэртэн ураты өссө төһө элбэхтэрэ, дьыл-күн саппаҕар саһан, сүтэн хаалбыттара биллибэт. «ХС»
   Ол кутаабыт [поэзия кутаатын] уккунньаҕын Өксөкүлээх уурбута — Дьыл-күн ардаҕын, саппаҕын Билбэккэ умайбыта. И. Эртюков
5. даҕ. суолт.
6. Саппахтаммыт, саппаҕырбыт, күлүгүрбүт. ☉ Покрытый, затянутый облаками, туманом
   Отох, уйгу улаатыа, Саппах түүлээх ньылҕаарыа, Буомту уҥуохтаах муҥутуо. С. Зверев
   Көрүҥ халлааны — бу саппах, хараҥа халлааны — кылбаҥ ый кинини киэргэтэр даҕаны. Н. Габышев
   Соҕотох хаалла Людмила. Туохтан саҕалыан булумуна, Чугаһыыр бааччах түннүккэ. Санааргыыр хараҕар киниэхэ Саппах айылҕа көһүннэ. А. Пушкин (тылб.)
7. көсп. Түҥкэтэх, хараастыылаах, санньы. ☉ Грустный, унылый, мрачный (обычно о мыслях)
   Син Сарбынньахтаах саргы анныгар, Саһан-сабыллан сылдьан Саппах санаа сайдар. А. Софронов
   Кыһын эмиэ кэлиэҕэ, Ыллыга тыккырыаҕа, Эргэ хаттаан кэлимиэҕэ, Саппах санаа баттаамыаҕа. Доҕордоһуу т. Санаам суулбут Саппах күммэр, …… Күн буолан Көнньүөрдүө дуо, Көмүһүгүөм? «ХС»
   ◊ Саппах былыт — олох саппатар да, күн уотун бүөлүүр ыһыллаҕас былыт. ☉ Клочковатые облака, которые волнами закрывают солнце
   Үүммүт оту үллүктүү Оҕустарар олус бэрт. Сандал күнү күлүктүүр Саппах былыт көстүбэт. С. Тимофеев
   Сатыы маҥан халлааҥҥа Саппах, лоскуй былыттар Сөмөлүөт обургу салгынынан Сатаҕай сарапаан таҥаһыныы Сахсыллаахтыы хааллылар. С. Васильев

1. сыһ. Көлөтө, тырааныспара суох, атаххынан (сырыт). ☉ На своих ногах, пешком (идти)
   Катерина Павловна дьиэтигэр сатыы төнүннэ. Н. Лугинов
   Суос-соҕотоҕун үс көс сири сатыы хааман Лоҥкууда үрэххэ тиийэн кэллэ. М. Доҕордуурап
   Биир күһүн үлэни-хамнаһы булбакка, Тайҕаҕа быстаран сатыы хаалбытым. А. Бэрияк
2. даҕ. суолт.
3. Көлөтө, тырааныспара суох атаҕынан сылдьар. ☉ Идущий пешком, пеший. Сатыы киһи
   □ Сатыы киһиэхэ суол уһуур, ордук бытааннык иэҕэҥнээтэххэ. Н. Заболоцкай
   Сэрии сэбин сүкпүт сатыы этэрээттэр көмөҕө кэлэллэр. Эрилик Эристиин
4. Кыайан көппөт, көтө илик (ситэ илик буолан эбэтэр сааран баран — көтөр туһунан). ☉ Не способный, ещё не умеющий летать (птенец или птица после линьки). Сатыы кустар. Сатыы хаастарга түбэстим
   □ [Арай] «аллаах тыынан сүүрдэн дьылыһытан киирэн, сатыы андылары ытыалаан биһиргэт», — диэн саныы-саныы, Ананий …… аа-дьуо хааман истэ. М. Доҕордуурап
5. Сатыы киһи хаамыытын түргэнинэн мээрэйдэнэр. ☉ Измеряемый скоростью пешехода (о якутских мерах пути). Сатыы көс. Сатыы күннүк
   □ [Бухатыыр ата] үс күннүк сиртэн күр мууһунан уһуутаата, сатыы күннүк сиртэн хара буорунан иһэх тэптэрдэ, ириэнэх маһы иэн иҥиирин курдук ибили тэптэрдэ. Саха фольк.
6. Намыһах, намтаан көстөр, үрдүгэ суох. ☉ Невысокий, низкий, низко нависающий над чем-л. (напр., об облаках). Сатыы ыарҕа. Сатыы былыт. Сатыы халлаан
   □ Саа тыаһа санаарҕаабыт курдук сатыы ойуур үрдүнэн сатарыйа турда. Суорун Омоллоон
   Сарсыарда күн бүтэйиттэн киэһэ сатыы туман түһүөр диэри үлэлиирэ. Күннүк Уурастыырап
   Сатыы маҥан халлааҥҥа Саппах лоскуй былыттар Сөмөлүөт обургу салгынынан Сатаҕай сарапаан таҥаһыныы Сахсыллаахтыы хааллылар. С. Васильев
7. аат суолт. Көлөтө, тырааныспара суох сылдьар киһи. ☉ Идущий пешком, пеший, пешеход
   Сатыыны биэс эрэй тоһуйар, аттаахтан биир эрэй куотар (өс ном.). Киэһэ чэй саҕана аттаахтар, сатыылар алаас түөрт өттүттэн кииртэлээн истилэр. Болот Боотур
   Сатыыны олордор, Быстыбыты салгыыр, Хомойбуту үөрдэр Киһи буолаар дуу. И. Эртюков
   ◊ Сатыы сэрии байыан. — сэрии сатыы сылдьан сэриилэһэр бииһэ. ☉ Род войск, действующих в пешем строю, пехота
   Сатыы сэриигэ кэлбитим хас да хонно. Т. Сметанин
   ср. др.-тюрк. йадаҕ, тув. чадаҕ ‘пеший; пешком’

аат.
1. Тугу эмэ биилээҕинэн быһан кыра өлүүскэлэргэ араарыы; ол араарыллыбыт өлүүскэ. ☉ Отрезок, кусок чего-л.
Мөссүйүөн дьоно сарсыарда ампаалыктаһан тимир куруусканан итии ууну иһэллэр, биирдии быһыы хара килиэби сииллэр. Амма Аччыгыйа
Биир быһыы курсуйбут килиэп. Бу да хаалбат. Өссө туох баарый? Суох. Т. Сметанин
Ол бэлэм чаанньык, быыкаа быһыы килиэп сорох түбэлтэҕэ киһи олоҕун быыһыан сөп! Н. Заболоцкай
2. Үүнэн сиппит, буспут бурдугу сиэрпэнэн хомуйуу. ☉ Жатва зерновых. Иһирик ойуурдаах сайылыгыттан бурдук быһыытыгар тиийэ, торбос күрүөлээх ынаҕын далыттан түптэтин буруотугар тиийэ — барытын Күндэ хомоҕойдук холбообута. Софр. Данилов
[Чокуурап:] Чэ, элбэх кэпсэтиитэ суох, сарсыарда Хаастаахха оруос быһыытыгар баар буол. С. Ефремов
Үрдүк сир бурдуктарын быһыытын бастакы күннэрэ саҕаланна, кураан күннэр буоллулар. М. Доҕордуурап
3. Туох эмэ тас формата, киэбэ. ☉ Покрой, фасон, форма чего-л.
Балаһабалаһа тикпит Балаакка саҕа ырбаахылаах, Быһыыта биллибэт Былааччыйа сыыстаах. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бу дойдуга олорор ураһаларын быһыыта, барытын былаана биирдиҥи буолар. А. Софронов
4. Ким эмэ уопсай тас көрүҥэ (фигурата), сирэйэ-хараҕа. ☉ Внешность, черты лица кого-л.
Күн аайы саҥаттан саҥа, ыраах улуустар дьонноро кэлитэлээн истилэр. Ол дьоннор дьүһүннүүн, быһыылыын, саҥалыын, таҥастыын тус-туспалар. Амма Аччыгыйа
Уолаттар биирдэрэ …… сирэйин быһыытыгар сөрү-сөп нарын муруннаах, биллэ-биллиминэ энньэгэр соҕус сыҥаахтаах. Эрилик Эристиин
[Үүйэ] сарапаана этигэр сыстан, кыыс эдэр-чэгиэн быһыыта, боруонса курдук, кутуллан тахсыбыт этэ. Л. Попов
5. Ким эмэ тутта сылдьыыта, быһыыта-майгыта. ☉ Поведение, поступок кого-л.
Лэглээрин учуутал сэбиэскэй учууталга сөбө суох быһыыларын улуус тэрилтэлэригэр, баартыйа тэрилтэлэригэр уонна үөрэх салаатыгар биллэрэргэ. Амма Аччыгыйа
Саллар сааскыт тухары ханнык баҕарар сидьиҥ быһыыга кыр өстөөх буолуҥ. Софр. Данилов
Саа тээбиринин буорга, киргэ түһэрии булчукка сөбө суох быһыы буолар этэ. Т. Сметанин
6. Тугу эмэ оҥон, дьөлөн ойуулааһын, дьөлөҕөс. ☉ Резьба; долбление чего-л.
Ортоку сэргэлэрэ Ойута быһыы ойуулаах, Чаҥыргыы-чаҥыргыы Чаачыгырыы олорор Өрүтэ даллаахтаабыт Өксөкү кыыллаах эбит. П. Ойуунускай
Түгэҕэ дьөлө быһыы аһаҕас солуурчахха эти буһаран, кырбаан баран, укпут эбит. Суорун Омоллоон
Ойо быһыы хоолдьуктаах Обуй дьарҕаа моонньохтоох, Чопчу курдук оройдоох Тоҕус сул тиит сэргэни Тоҕуоруччу чуоҕуппуттар. С. Зверев
7. Бүттүүн ылыныллыбыт бэрээдэк, үгэс. ☉ Народный обычай, традиция
[Уйбаан:] Бастаан сахалыы быһыынан эдэрдэрбитигэр көтөхтөрдөхпүт дии. А. Софронов
Кырдаанаба дьонтон истэн Кыыһы хайгыы санаабыта. Былыргылыы быһыыттан Быыһанаары, куотаары Көҥүл суолу көрдүүрүгэр Көмөлөһүөн баҕарбыта. Күннүк Уурастыырап
Тыалыы быһыынан сүөһү ииттэрэн, оҕо оҕолотон, Кэлэр түспүтүн түстүүр буоларбыт Үгүһү билбэтэх, үтүөҕэ тиксибэтэх, Үөрэҕэ суох саха оҕолоро. С. Данилов
8. Туох эмэ буолуутун усулуобуйата, хайааһын ханнык быһыыга-майгыга буолара. ☉ Обстоятельство, условие для совершения какого-л. действия
Бу табыгастаах быһыыны куоттардар эрэ, кини сэрии тас үлэтигэр хайаан да барар уонна Мариса буоллаҕына хараҥа хаайыыга сытан хааларыгар тиийэр. Эрилик Эристиин
Аныгы сырыыга Ыйга өрөөн ааһыахпыт, Кини хайдах быһыыга «Өлбүтүн» быһаарыахпыт. Күннүк Уурастыырап
Урукку үчүгэй саа-сэп суох үйэтигэр булчут үгүстүк араас суоһар быһыыларга түбэһэрэ. М. Чооруоһап
9. эмп. Ыарыыттан көмүскээн эбэтэр ыарыыны мөлтөтөөрү киһи этигэр-хааныгар вакцинаны киллэрии. ☉ Прививка
Ыалдьыбыт дьону эмкэ ыытар, карантин оҥорор, быһыы быстарар, луохтууру таһаарар туһунан ким да кыһаммакка хаалара. Эрилик Эристиин
10. эргэр., хаарты. Хаартыны оонньооччуларга түҥэтии, таһаарыы (хол., остуоска). ☉ Распределение или выведение из игры карт
Суоҕа сайын сыһыыга Ачаа муостаах ынаҕа — Эспит остуос быһыыга Эбиэн сэттэ хараҕа. П. Тулааһынап
11. Туох эмэ буоларын, баарын сибикитэ, бэлиэтэ (үксүгэр тард. ф-гар). ☉ Приметы, признаки наличия, существования чего-л.
Оҕонньорбут [В.И. Ленин] турбахтаата, онтон сиэбин хаһынна, хаһан тохтууллар диэн көһүтэр быһыыта билиннэ. П. Ойуунускай
Михельман ыалдьааччыны аһыммыт быһыыта таһыттан көстүбэт. Амма Аччыгыйа
Доҕоро бэркэ уйадыйбыт быһыытын билэн, Николай Гаврильевич киһитин уоскутардыы аргыый намыын куолаһынан саҥаран унаарытта. П. Филиппов
♦ Быһыы быс көр быс. Киһини үчүгэйдик билбэт эрээри быһыы быһар сыыһа дии саныыбын.
◊ Быһыы килиэп — биир өлүүскэ гына быһыллыбыт килиэп. ☉ Ломоть хлеба. Остуолга быһыы килиэп эрэ сытар