үөмэҥнээ диэнтэн холб. туһ. Сарбаҥнаспыт Сараһын кыргыттара састылар, Үөмэҥнэспит Өлүү уолаттара кирийдилэр. С. Васильев

тулахачый диэнтэн дьаһ
туһ. [Дьырыбына Дьырылыатта обургу] Сараһын кыыһын сарылаппытынан, …… Тулахачытан таһааран, Сэттэ бэчээтинэй сири Сиҥнэри быраҕан түһэрдэ. П. Ядрихинскай

мырбай диэнтэн б
тэҥ. көстүү. [Куонаан] С а х с ы р ҕ а к ө ттүн — Сарас гынааччы, Бырдаҕы көрдүн — Мырбаҥнааччы. С. Тимофеев

I
аат.
1. фольк. Киһи абааһыга кубулуйбута, абааһы дьайдаммыта; абааһы кубулҕаттаммыт туох эмэ. ☉ Человек, в которого вселился бес, нечистая сила, оборотень, ставший абааһы
«[Айыы кыыһын] Сүр кутун сүүдүтэн, Өһөх кутун уйадытан, Ийэ кутун эрчитэн туран, Сараһыҥҥа киллэриҥ, Дьүөкэккэ холбооҥ, Абааһыга уһуйа охсуҥ эрэ Бэрт түргэнник — Уруу-тарыы хойутаата!» — диэтэ [Абааһы бухатыыра]. Ньургун Боотур
[Орто дойду] Саха киһи сааһын сарбыйааччы Сараһын аймаҕын Салытыан иннигэр Сааллар чаҕылҕан сапсыырдаммыт эбит. Саха нар. ыр. I
Сараһын тириитэ сарапааннаах, Сото уҥуоҕа симэхтээх, Сыҥаах уҥуоҕа туһахталаах, …… Кыыс Кыскыйдаан дуодас гына түстэ. П. Ойуунускай
[Дьырылыатта Дьырыбына кыыс бухатыыр] Сараһын кыыһын сарылаппытынан Хара лааҕай баттаҕыттан Харса суох батары харбаат, …… Сэттэ бэчээтинэй сири Сиҥнэри быраҕан түһэрдэ. П. Ядрихинскай
2. үөхс. Үөдэн, абааһы тыына. ☉ Мошенник, паршивец
[Уолака бэйэтигэр тиийиммит Сатараалы көрөн:] Пахыый, сараһын баара, бэйэтин кыанан баран сытар буолбат дуо! Суорун Омоллоон
Чолоҕордор оһох айаҕын аһаҕас бырахпыттар. Бу туох сараһыттарый! П. Аввакумов
Бу сараһын уола эмиэ утуйан оҥтордо! «ХС»
♦ Сараһын сирэй үөхс. — саатар сирэйэ суох түөкүн, дьиккэр. ☉ Бесстыжая рожа, нахал, наглец (букв. чёртова рожа)
[Нүһэр Дархан:] Миигин умса ууран бараҥҥын, Мин оннубар муҥур баһылык буолаары Кубулунаҕын буолбаат, сараһын сирэй! И. Гоголев
Ити майгыгыттан Эйигиттэн атын Саатыаҥ этэ, Сараһын сирэй!!! Күн Дьирибинэ
русск. сарацин
II
даҕ. Чараас, ньалака (хол., былыты этэргэ). ☉ Тонкий и шелковистый (напр., об облаке)
Кырдьыга, кыракый сараһын былыт урут да баарын бэйэлэрэ өйдөөн көрбөт курдук сырыттахтара буолуо. Н. Кондаков
ср. чув. сара ‘голый, нагой’, тат. яр ‘обдирать, лущить’

бран. негодяй, мерзавец; сараһын сирэй нахал, наглец.

көр чалахай
Сайдалыкы …… Хоҥорой дуорсун тумулугар Сараһын чалаҕынан Сабыллан турар [Соноҕоһу таһаарда]. П. Ойуунускай
◊ Чалах былыт түөлбэ. — чараастык хаттыгастаммыт былыт. ☉ Слоистые облака
Чалах былыт курдук Чаппараахтаан налыттым. П. Ойуунускай

даҕ. Түрбүөннээх, алдьархайдаах, эриирдээх-мускуурдаах (үксүгэр кубулуйбат эпитет састаабыгар тут-лар). ☉ Тревожный, бедственный (обычно употр. в составе постоянных эпитетов)
Салбанар эмэгэтим сайдаата, Сараһын кынатым сараадыйда. Адырҕаннаах аартыгы арыйар Аанай туомуйум буолла. П. Ойуунускай
Ааспыт араллааннаах арахсыбыт сахтар Адырҕаннаах анараа арҕастарын Алтан чуораан айахпынан Айдаарбахтаан ааһыам дуу? Далан

кэйигэс уга — хонууга, суол кытыытынан хойуутук тэлгэнэн үүнэр, утарыта сараспыт куорсуннуу сэбирдэхтэрдээх, биэстии эминньэхтээх бытархай араҕас сибэккилэнэр үүнээйи. ☉ Лапчатка гусиная
Эр киһи остуолун дьиэ ааныгар, күөх көбүөр курдук кэйигэс угар тардан эрэр. А. Сыромятникова
Хойуу кэйигэс угар сытан эрэ, оҕо сааспын саныыбын. В. Тарабукин
Сайылык оҕуруотун иһэ сир симэҕинэн, алтан отунан, кэйигэс угунан ыга анньан дьэрэкээн кэрэ өҥүнэн киэргэнэн ахан турара. «ХС»

аат., эргэр. Аһы-үөлү тутар, күлүүс тылын илдьэ сылдьар киһи. ☉ Тот, кто ведает продовольственными запасами семьи, дома, ключник
Ыт былыр таҥара күлүүһүнньүгэ эбит. Аһы-үөлү тутар, күлүүс тылын илдьэ сылдьар эбит. Саха ост. I
Оо, бу сараһын тылын истиҥ эрэ! Аны миигин күлүүһүнньүк кыыс оҥостоору гынна дии! Амма Аччыгыйа
«Чэ, сөп! Бэйэлэрэ да этиһэн батымына сыталлар, оттон илдьэн дьууктаатахха да син», — диэн баран күлүүһүнньүк ааны аһан халыгыратта. Эрилик Эристиин

аат. Таһарга анаан тустуспа чөмөхтөргө, кэлимсилэргэ тоҥоруллубут сүөһү сааҕа. ☉ Глыба замерзшего скотского навоза, специально приготовленная для вывоза
Иванов дал кэнниттэн тахсар, тыаҕа балбаах тоҕор суолга атын баайда уонна ыалга сулбу хааман киирдэ. М. Доҕордуурап
Онтон олбу диэки сүүрэкэлии сылдьан, кыһын балбаах тоҕор сириттэн, мүлтүччү элэйэн хаалбыт саах күрдьэҕин элээмэтин булан ылбыт. Күннүк Уурастыырап
Саалар сытыы уоттара кылахачыстылар, окуопалар үрдүлэринэн буулдьалар чыбыгырастылар, тоҥ балбаахха түһүтэлээн табыгырастылар. Амма Аччыгыйа
◊ Саах балбаах саҕа көр саах
Түптүр үтүгэҥҥэ олохтоох Түүнүктээх ньүкэн-буурай улуустарым, Саах балбаах саҕа Сараһын эмэгэт дьайдарым! Бука барыгыт Быдан-быдан дьылларга Быралыйа бырастыыларын. П. Ойуунускай