үөмэҥнээ диэнтэн холб. туһ. Сарбаҥнаспыт Сараһын кыргыттара састылар, Үөмэҥнэспит Өлүү уолаттара кирийдилэр. С. Васильев

I
аппаҥнаа диэнтэн холб. туһ. Чыычаах оҕолорун айахтара ас көрдөөн аппаҥнастылар
□ Кытыыга хаалбыт балыктар дириҥҥэ төннө сатаан, кураанах салгыны эҕирийэн аппаҥнаһаллар. Л. Попов
II
даҕ. Түргэн-түргэнник аһыллар уонна сабыллар (хол., айах туһунан). ☉ Быстро и часто открывающийся и закрывающийся (напр., рот при поспешной, очень торопливой еде)
Илиитэ сарбаҥнас, айаҕа аппаҥнас, хараҕа аан диэки — түргэн-түргэнник сабырҕатан кэбистэ [саламааты]. П. Ойуунускай
Силиппиэн хараҕын симэн, бэл муннун тыаһатан көрдө да уута кэлбэтэ. Кэлэн иһэн сыҥааҕырдаан айаҕа аппаҥнас этэ. Софр. Данилов

аат дьөһ.
1. Миэстэ сыһыанын көрдөрөр, биир уустаах предметтэри ыккардынан хайааһын оҥоһулларын бэлиэтиир ааттары туохтуу түһүккэ салайар. ☉ Выражая пространственные отношения, употребляется при обозначении однородных предметов, между которыми совершается действие; управляет винительным падежом имен (между)
[Чавчавадзе] дьону быыһынан кэтит санна дарайа турда. А. Федоров. Былыты быыһынан сулус көстөр. Н. Габышев
△ Хайааһын ханнык предмет нөҥүө оҥоһулларын көрдөрөргө туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета, сквозь который совершается действие (сквозь, через)
Эмиэ снаряд түһэн эһиннэ. Буор хара күдэни быыһынан аастыбыт. Т. Сметанин
Оҕону быыһаары Москва кыыһа Буурҕаны быыһынан эрдээхтик айанныыр. С. Данилов. Туманы быыһынан күн өлбөөрөн көстөр. А. Федоров
△ Төрүү түһүгү кытта абстрактнай миэстэ сыһыанын көрдөрөн, хайааһын туох нөҥүө оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая абстрактные пространственные отношения, с основным падежом имени употребляется при обозначении предмета, через который совершается действие (сквозь, через)
Таһырдьа киһи саҥата, туох эрэ тыаһа, сылгы тыбыырара тыал тыаһын быыһынан иһиллэр. Күндэ
Кини турара кирпииччэ быыһыгар, Үрүҥ бытык быыһынан мичилийэ. С. Данилов
Уот Чупчурҕан Дэгиэ хара тыҥырахтара …… Сата уотун быыһынан Сарбаҥнас буоллулар. П. Ойуунускай
2. Хайааһын хайдах оҥоһулларын ыйан, буолуу (үксүгэр миэстэ сыһ. дэгэттээх) сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает значение способа и образа действия (часто имеет оттенок пространственных отношений)
Мин уум быыһынан туран тахсан эрэрин истэн хаалтым. А. Софронов
Ачыкытын быыһынан көрөөт, соһуйда. Дьүөгэ Ааныстыырап
«Дьиккэрдэр!» — диэтэ кини тииһин быыһынан. Амма Аччыгыйа

туохт., кэпс.
1. Кими, тугу эмэ төттөрү-таары, уҥа-хаҥас, үөһэ-аллара хамсат, биэтэҥнэт (хол., оҕо биһигин, оҕону). ☉ Приводить что-л. в колебательное движение из стороны в сторону или сверху вниз, качать, укачивать кого-л. (напр., о люльке с ребёнком)
Смирнов эдэр уолу үөс батааска биэрбэккэ кыайарга сорунан харса суох хачайдаан, сүһүөҕүн булларбакка умсарыта тыытан, уҥа, хаҥас атаҕынан тэбиэлээн барда. Е. Неймохов
Оҕотун …… хачайдаан көрдө да, оҕото ону истиминэ буола-хаала ытаан марылыы истэ. МС Т
Ыалдьыбыт сылгы сотору-сотору атахтарын уларытан үктэнэр, төбөтүн үөһэ-аллара хачайдыы турааччы. СИиТ
Муора кыра долгуннаах этэ, тыыны хачайдыыра. ССС
2. Кими эмэ эҕэрдэлээн, чиэстээн өрүтэ быраҕаттаа. ☉ Подбрасывать кого-л. на руках вверх, выражая восторг, восхищение, качать
«Хачайдыаҕыҥ!» — Хачайдаары сарбаҥнаһан баран, Мотяттан экчи аккааһы ылан эрэ тохтоотулар. Далан
Үөрүү-көтүү, бырааһынньык бэйэтинэн тиийэн кэллэ буолбаат! Колябытын хачайдыыбыт, өрүтэ тамныыбыт. ВВ ТТ
Аармыйаттан кэлбит саллааттары салгыҥҥа хачайдыыллар, саба түһэн уурууллар. КНЗ ТС
3. Айанныыр кэмҥэ олорон иһэр киһини хамсат, сахсый (тиэхиньикэни этэргэ). ☉ Трясти, укачивать, потряхивать кого-л. в дороге (о каком-л. транспортном средстве)
Степан, оптуобус хачайдыыра бэрдин иһин, гааһын кыратык аччатан биэрбитигэр, намыраабыкка дылы буолла. Хоро Бүөтүр
Сөмөлүөт аллара түспүтэ, хачайдыыра арыый мөлтүү быһыытыйбыта. «ХС»
4. Туох эмэ убаҕаһы носуоһунан хантан эмэ оборторон ыл. ☉ Извлекать откуда-л. и подавать куда-л. что-л. жидкое с помощью насоса, качать, откачивать
Кумахтаах куулунан Дьөлөҕөһү бүөлүү кыстыыллар, Ууну хачайдаан, төттөрү таһан, Балыктарын быыһыыллар. С. Данилов
Түүннэри-күннэри тохтоло суох тимир, сахалыы эттэххэ, «таҥыылар» ньиэби сир түгэҕиттэн хачайдыы тураллар. КНЗ ОО
Эвкалиптар сиргэ дириҥник киирэр силистэрэ улахан кыамталаах носуос курдук сииги «хачайдаан» ылаллар. КВА МГ
5. Тугу эмэ тугунан эмэ (хол., салгынынан, гааһынан) носуоһунан үрдэрэн толор. ☉ Наполнять что-л. воздухом или газом с помощью насоса, качать, накачивать
Лөгөнтөй, киһи ууммут носуоһун ылан, «Жигули» көлөһөтүн салгынын хачайдаабытынан барда. В. Титов
Улахан аквариум уутугар салгыны анал приборунан хачайдаан киллэрэллэр. СМН АҮө
◊ Хачайдыы сиик (анньыы) — сиик арда суох буоларын курдук иннэни төттөрү-таары анньан тигии. ☉ Разновидность стежка: ручной петлеобразный (шов «назад иголку»)
Хачайдыы анньыы — чабычах ойоҕоһун сиигэ. НБФМУу СОБ. Хачайдыы сиигинэн кыл ситиинэн тиктэххэ, ордук бөҕө уонна көстөрө да үчүгэй буолар. ГПП ТО