тыаһы үт. туохт. Улаханнык эрчимнээхтик сатарыччы саҥар. ☉ Говорить громким, энергичным, гулким голосом. Даргыйан улахан да саҥалаах киһи

сыһ. Эмискэччи бытарыйбыттыы, бытарыйар курдук. ☉ Так, чтобы неожиданно лопнуло на мелкие куски
Ону кытта сэргэ күн уота ордук сатарыччы күлэн, түннүк тааһыгар бытарыччы эстэр буолан истэ. С. Федотов

хаһый диэнтэн төхт
көрүҥ. Тахсаат, аан ойоҕоһугар өйөнөн турар хайыһардарын ылан, кырыаларын хаһыйталаата. Амма Аччыгыйа
[Эһэ] тыбыыра-тыбыыра, сатарыччы кыланар, уҥа илин атаҕынан тоҥ дулҕаны тоҕута хаһыйталаан кэннигэр эһитэлиир. Л. Попов

дьүһ. туохт. Айаххын киэҥник атан, улаханнык сатарыччы күл, саҥар. ☉ Широко раскрывая рот, громко раскатисто смеяться, рассказывать
Микиитэ, сонно да кыыһырбыта ааспыт эрээри, дьиппинийэ сатыы сылдьан баран, күлэн адьаарыйан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Ол иһэн кэпсээнэ сүр, айаҕа хам буолбакка, улахан баҕайытык адьаарыйар. Р. Кулаковскай

туохт. «Маа» диэн улаханнык сатарыччы искиттэн саҥа таһаар (ынах туһунан). ☉ Мычать (о корове)
Ыттара да үрбэт, ынахтара да маҥыраабат, киһилэрэ да кэпсэппэт, саастарын тухары утуйа сытар дэриэбинэ ыал баар үһү (тааб.: киһи уҥуоҕа). Титииктэргэ сүөһү кэлэн, Т о р б о с , ынах маҥыраата. Күннүк Уурастыы рап. Саадьаҥка мин диэки сүр баҕайытык көрөн бүлтээрис гыннаран кэбистэ уонна маҥыраан лаҥкынатта. Р. Кулаковскай
ср. каракалп. бакырау ‘реветь (о животных)’, др.-тюрк. маҥра ‘кричать, орать’

саҥа алл. Сатарыччы күлүүнү көрдөрөр. ☉ Изображает громкий открытый смех
Баай Барыылаах (күлэр): Бүрү-бүттүүн, бары баччыын Аһаансырҕаан туруҥ эрэ, Тойон эһэлэриэм!!! Һа-һа-һа! Өксөкүлээх Өлөксөй
Таптал хаһан даҕаны мөлтүө, сүтүө суохтаах, куруук таптыахха наада, һа-һа, дьэ, бэрт да бэрт. Н. Лугинов
Күлсүү-салсыы күүһүрэн турда: «һа-һа-һа… һо-һоһо» дэһэ-дэһэ сорохтор умса, атыттар тиэрэ түһэ-түһэ, солуута суохтук күлсэн, айахтарын муҥунан хаһыытаатылар, күлсэн күһүгүрэстилэр. Г. Нынныров

тыаһы үт. туохт.
1. Үрүтүрдүгэр күүскэ охсуолаан сатарыччы тыаһат; тыастаахтык тоҥсуй (хол., чараас ааны). ☉ Производить частый, дробный, резонирующий стук, шум
Пионердар колонналара, барабааннар сэргэх тыастарынан дарбыйан, уста турдулар. Амма Аччыгыйа
Тас ааны истиэнэ титирэстиэр диэри дарбыйдылар. Софр. Данилов
Уолаттар ханна эрэ, сис оройугар тахсан, тиити дарбыйан эрэллэр. Амма Аччыгыйа
2. поэт. Күүскэ эт, тыаһаа (хол., этиҥи этэргэ). ☉ С силой ударить, греметь (напр., о громе)
Кырыа хаардаах, кыыдааннаах Кыраай муннук дойдуга Уордаах этиҥ дарбыйда, Уохтаах сата часкыйда. Күннүк Уурастыырап
Онтон эмискэ саҕах оройугар Сүллэр этиҥ сөҥ дүҥүрэ дарбыйар. М. Ефимов
3. көсп. Тугу эмэ дьоҥҥо тарҕанар курдук элбэхтик кэпсээ. ☉ Всем повсюду рассказывать о чем-л., распространять, разглашать что-л. Хаһан эрэ, Хайыр күөлүн кистэлэҥэ дии, бэл киин хаһыаттар, сурунааллар бэркэ дарбыйаллара. С. Руфов
Ити тылы биһиги саҥа таһааран дарбыйарга наадыйбат этибит. «Кыым»
Сотору көһөбүт диэн дарбыйымаҥ. «ХС». Тэҥн. дарбыытаа, тоҥсуй, дүрбүй

аат. Киһи, сүөһү айаҕын иһигэр баар үрүҥ күүгэннээх сынньылхай убаҕас. ☉ Слюна, плевок
Клавдия Михайловна силэ бырдаҥалыар диэри хаһыытыыр, айдаарар. Н. Якутскай
[Эһэ] силинэн тыбыыра-тыбыыра, сатарыччы кыланар. Л. Попов
Байанай хааннаах силинэн бандьыыт тойонун малаҕар сирэйигэр уун-утары тибиирдэ. П. Филиппов
♦ Силин (быһа) ыйыстар — 1) аһыан наһаа баҕарар, аска ымсыырар, иҥсэрэр. ☉ Сильно хотеть есть, глотать слюнки
Кыысчаан сэниэтэ суохтук: «Аһым бараммыта икки хонно», — диэн хардарбыта, аһы тоҕо санатаҕын диэххэ айылаах силин быһа ыйыстыбыта. Ф. Софронов
Өлүөскэ ас сыта минньигэһинэн аҥылыйбытыгар, таныытын хамсатта уонна силин ыйыһынна. Эрилик Эристиин
Уһун Уйбаан иҥсэрбитин омунугар күөмэйин кылк гыннаран силин ыйыһынна. «ХС»; 2) туохха эмэ олус ымсыырар, баҕатыйар, иҥсэтийэр. ☉ Сильно хотеть, желать чего-л., зариться на что-л. Онуоха Сэмэнчик силин быһа ыйыстан баран, аат эрэ харата эттэ: «Маайаа, тоҕойуом, уураһыах эрэ». Н. Неустроев
Дьоппуон исписэлиистэрэ …… Нерюнгри чохтоох разреһын көрдөхтөрүнэ сөҕөн-махтайан тылларыттан маталлар, силлэрин быһа ыйысталлар. «ХС»
ср. бур. шүлһэн, алт. чилекей, уйг. шөлгей, п.-монг. силүһүн ‘слюна, плевок’

туохт.
1. Эккэр-хааҥҥар күүстэ, сэниэтэ киллэрин, эрчимир. ☉ Набраться сил, стать сильным, окрепнуть
Аһаабыт саҕа санаан, күүһүрэн, аны аҥаар илиибин ороон таһаардым. Аччыктаабытым, сылайбытым туох да олус. Т. Сметанин
Кэҕэ улаатан, арыый күүһүрэ түстэр эрэ, чыычаах муҥнаах кыракый оҕолорун уйаларыттан таһырдьа үтүрүйэр, соҕотоҕун эрэ уйаҕа хаалар. И. Федосеев
Эмиэ күүһүрэн кэлэбит: сылайбыппытын умнан кэбиһэбит. Н. Тарабукин (тылб.)
△ Санааҕын бөҕөргөт, тулуурдаах буол. ☉ Стать сильнее, выносливее, мужественнее
Киһи араас, сорох, эн курдук, киһиргээтэҕинэ күүһүрэр, сорох бэйэтин сэнэннэҕинэ өрө көбөр. Н. Лугинов
Хараҕым да хараҥардар, Сатарыччы күлэбин, [Олох] Төһө төгүл мускуйар да, Соччо төгүл күүһүрэбин. И. Гоголев
2. Уоҕур, эрчимир, улаат (туох эмэ күүһүн этэргэ). ☉ Усиливаться, возрастать, нарастать, набирать силу (о физических процессах)
Лаппа киэһэрэн, хаҥас дьиэҕэ уот ордук сырдаан, күүһүрэн күүдэпчилэнэр. Амма Аччыгыйа
Уу дириҥээбит, сүүрүгэ күүһүрбүт. Н. Заболоцкай
Тыал күүһүрбүккэ, тымныы сэтэрбиккэ дылы буолла. С. Федотов
Элбэх сыарҕалаах дьон чугаһаан эрэр тыастара улам күүһүрэн истэ. «ХС»
△ Кытаат, дириҥээ (ханнык эмэ санаа, иэйии туһунан). ☉ Углубляться, обостряться, накаляться (о чувстве, состоянии)
Онтон Фокин аймалҕана ордук күүһүрбүтүгэр кинилэр дьонноругар бардылар. Амма Аччыгыйа. Кыһыйбыта, кыыһырбыта эбии күүһүрдэ: «Бу муҥнаан эрдэҕин!» Софр. Данилов
Кини Александры таптыыр, ытыктыыр санаата өссө күүһүрэргэ, улаатарга дылы буолла. М. Доҕордуурап
3. Тэтимир, түргэтээ. ☉ Ускориться, повыситься (о темпе)
Үлэ төрдүс күнүгэр өссө ордук күүһүрэн барда. М. Доҕордуурап
△ Сытыырхай, күүркэй, тыҥаа. ☉ Стать крайне напряженным, накалиться, обостриться (напр., о борьбе за жизнь)
Олох охсуһуута бары өттүнэн күнтэн-күн аайы күүһүрэн иһэрэ. Д. Таас
△ Улаатан ис, бэргээ (ыарыы туһунан). ☉ Усугубиться, прогрессировать (о болезни)
Ол онтон таарымтата куттанан сиргэ тимириэ баара дуо, хата, эбиитин күүһүрдэ. И. Гоголев
Кини хараҕа уоттанан, тыынара ыгымыгымнык күүһүрэн, уҥуоҕа салҕалаан, сирэйэ эрдийэн, туох эрэ суостаах суолга соруммут быһыылааҕа. Дьүөгэ Ааныстыырап