гл
саттыыр; сайдыыр

көр аам-даам
Биирдэ ахсынньы ый аан-даам тымныыта ааҥнаан турдаҕына, түүлээхситтэргэ тиэрдиэхтээх таһаҕаспын ырыган табаларга тиэйэн, сатыы баран истэхпинэ, көс буолаат, табаларым сытынан кэбиспиттэрэ. Н. Абыйчанин
Кыһыҥҥы кэм саамай хабыр тымныыта Саха сиригэр ахсынньыга түһээччи. Ол да иһин, ахсынньы аан-даам тымныыта диэн уос номоҕо буолар. «Кыым»
Муустаах муора Аан-даам тымныыгын, Анысхан сата тыалгын, Аргыар муус тыыҥҥын Аттыы «саттыы» айааһыахпыт. Күннүк Уурастыырап

I
куһурҕаа диэнтэн холб. туһ. [«Онегин» олугун туһунан] Ой, көт, ырыам, сүүрүк аттыы, Чыпчаххай тыллар куһурҕаһан Күүрдэн иһиҥ, сайдыы-саттыы! Дьуон Дьаҥылы
II
даҕ. Быһыттаҕас сытыы, иһиирэрдиҥи (тыас туһунан). ☉ Короткий и свистящий (о звуке)
Бу итигэстэммит бурдук дуо, аа? — тойон кымньыытын тыаһа куһурҕас буола түһэр. Эрилик Эристиин
Өйдүүбүн куһурҕас буулдьа Үрдүбүтүгэр тохторун, Ол ону быыһынан сылдьан, Сорохторбут охторун. И. Эртюков

туохт.
1. Ыҥыырга, көлүүргэ үөрэт, көлө гынарга бэлэмнээ, сыһыт. ☉ Приучать к седлу или упряжке, объезжать
Чаппа уола аҕыйах хонуктан бэттэх баар-суох баайын, түөртээх сур соноҕоһу, айааһаан дьэргэтэн сылдьар. Амма Аччыгыйа
Остуорас Түмэппий оҕото Лэгиэнтэй, Кунаны айааһаан сир тиэрбит сэгэртэй. С. Васильев
Тап-тап-табакам, Айааһыам эйиигин! Чэчир-72
2. көсп. Кими, тугу эмэ бэйэҕэр бас бэриннэр, тугу эрэ баһылаа. ☉ Приучать, покорять кого-что-л.; овладевать кем-чем-л.; осваивать что-л. Аҕаларбытын кытта Атах тэпсэн тураммыт Айааһаабыппыт Хабыр айаннаах Халлаан харааптарын. Н. Рыкунов
Бу хотугу тыйыс айылҕалаах кыраайы айааһыылларыгар, дойду оҥостоллоругар кыаҕы биэрбит балык диэн — мунду! Багдарыын Сүлбэ
Аам-даам тымныыгын, Анысхан сата тыалгын, Аргыар муус тыыҥҥын Аттыы, «саттыы» айааһыахпыт. Күннүк Уурастыырап
Эмньик аттыы ахсымныыр Эдэр сааһы айааһаан, Аны үлэ саҥалыы, Ааны аста аан бастаан. Р. Баҕатаайыскай

1. аат.
2. Туох эмэ саамай үрдүк сирэ, оройо, чыпчаала. ☉ Самый верх, верхняя часть, верхушка, макушка чего-л.
   Таптыыр ытык хайам! Эн үрдүк мөҥүөҥҥэр ыттан туран күөлэһийэн үөскээбит улуу сыһыыбын, уутун иһэн улааппыт эбэбин одуулаан астынным. И. Гоголев
   Салахай былыттары тэһитэ үүттээннэр, Үрдүк быыскалар мөҥүөннэрэ көстөллөр. Л. Попов
   Арҕастанан халыһыйар Аҥаархай долгунуҥ мөҥүөнүгэр Күлүм чаҕыл уоттарын Күлүгэ хайдах оонньуой? С. Васильев
3. көсп. Туохха эмэ саамай үрдүк күүрээн; чыпчаал; туох эмэ быһаарыллар былдьаһыктаах кэмэ. ☉ Апогей, вершина, венец чего-л.; решающий, ответственный момент. Күннүк Уурастыырап айар үлэтин үрдүк мөҥүөнүгэр таҕыста. Н. Габышев
   Сахам тыла — Улуу олоҥх о м т ы л а , Хонуу куйаарга сыраллан, Холо рук таах силлиэҕэ мускуллан, Үйэлэр мөҥүөннэрин уҥуордаан, Кэлбитиҥ саттаан-сайдаан. И. Федосеев
   [ Эрилик Эрис тиин] өрөбөлүүссүйэ кытаанах сылларыгар, элбэх баартыйалар охсуһууларын мөҥүөнүгэр таба суолу тутуһан халбаҥнаабат бассабыык буолбута. «ХС»
4. даҕ. суолт. Саамай үрдүк, барыларыттан чорбойор. ☉ Самый высокий, возвышающийся над всеми
   Күн уһаабыта. Ол эрээри күн үрдүк мөҥүөн хайалар кэтэхтэриттэн бэрт кыратык быга түһэрэ. И. Федосеев
   Аарыма тиит бэйэтин чыпчаалын, кыһыл көмүс дуйдаах мөҥүөн кириэһи кытта сэргэстэһиннэрэ аспыт. Л. Попов
   ср. тув. мөген ‘горб (у верблюда)’