сахатый I диэнтэн хай
аата. Монгуол тыллаахтар сахатыйыыларын бырассыаһа ХVII үйэ отутус сылларын иннинэ түмүктэммит. Багдарыын Сүлбэ

аат., эргэр.
1. Сайын олорор сир, сайылык. ☉ Заимка
Онно баай Эверстов сайыымкатыгар отут биэс киһилээх бандьыыттар уйаланан сыппыттара. В. Протодьяконов
Былыргы сайыымкаттан билигин даачанан ааттанар күөх илгэбит саҕаланар сиригэр …… кумах кутан эрэллэр. «Кыым»
2. Кыра бөһүөлэк, аҕыйах ыаллаах сир. ☉ Маленький посёлок, заимка
Үөһээ Халымаҕа Родчево диэн сайыымкаҕа сахатыйбыт политсыылынай Виктор Александрович Данилов олороро. «ХС»

туохт.
1.
сахатый I диэнтэн дьаһ. туһ. Саас-үйэ тухары Саха сирин төрөөбүт дойдулуу сөбүлэппит, нуучча киһитин сахатыппыт түөлбэ дьэ бу баар. Н. Борисов
Нууччалыы билбэт эбэтэр мөлтөхтүк билэр дьон нуучча дорҕооннорун хайаан да сахатытан, …… саҥараллара эмиэ кимиэхэ барытыгар биллэр. СТЫМ
2. кэпс. Сахалыы быһыылаах, дьүһүннээх диэн барбахсыт, түһэрэ санаа. ☉ Принижать кого-что-л. потому, что он якут
[Куорат кыргыттара] Сайбаҕар таҥастааҕы Сахатыта санаатылар, Оноолоох соннооҕу Одуу быстылар. Өксөкүлээх Өлөксөй

1. аат. Тыыны, оҥочону эрдэр киһи, эрдээччи. ☉ Тот, кто гребёт, гребец
   Миша хаарбаска эрдииһитинэн киирэн Жигаловоҕа кэлбитэ. Далан
   Эрдииһиттэрэ саҥардыы сахатыйбыт маннааҕы олохтоох хаһаах Хабырыыс, уоннааҕылар сахалар. Н. Заболоцкай
   Мэхээс тула одуулаамахтыыр, эрдииһиттэри, бэчимэһити батарыта көрүтэлиир. Н. Габышев
2. даҕ. суолт. Тыыны, оҥочону эрдэр (киһи). ☉ Веслующий, гребущий (о человеке)
   Хараапка Эрдииһит уол оҕо Эрэйдээх, Мускуурдаах олоҕо Хайдаҕын Билбитиҥ. М. Ефимов
   Колчагы кытта хас да сирдьит, эрдииһит мотуруостар кэлсибит этилэр. П. Филиппов
   Улахан харааптар хастыы да сүүс эрдииһит кулуттардаах буолаллара. КФП БАаДИ

I
аат., түөлбэ. Доҕор, табаарыс диэн өйдөбүллээх эйэргээһини көрдөрөр туһулуу (үксүгэр хотугу сахалар, сахатыйбыт эбэҥкилэр, эбээннэр тут-лар). ☉ Приветливое, ласковое обращение со значением «друг, товарищ» (обычно у северных якутов, ассимилированных якутами эвенков, эвенов)
«Атаскаан, кэл, кэл!» — диэн үөгүлээтим уонна таас быыһынан илиибин быктаран далбаатаатым. Т. Сметанин
Дьэргэли Брусневка ыалдьыттаан баран, тахсаары туран эппитэ: «Атаскаан, өрүү билсэр буолуохпут, кырдьаҕас лоомууту умнумаар». П. Филиппов
II
аат., харыс т. Киис атыыра. ☉ Самец соболя
Уйбааскы, туоһапкатын өрө тутаат, тыас диэки ыстанан истэҕинэ, оҕонньор эргиллэн: «Тохтоо, доҕор, тииҥи кэлин, атаскаан суолун хайыах», — диэтэ. Л. Попов

1. аат.
2. истор. Тыа үлэлээн иитиллээччитин кылааһа. ☉ Класс крестьян, крестьянство
   Коммунистическай баартыйа оробуочайдар уонна бааһынайдар бастакы судаарыстыбаларын тэрийээччитэ уонна салайааччыта буолар. ССКП
   Биһиги социалистическай судаарыстыбабыт төрүтүнэн оробуочайдар, бааһынайдар уонна интеллигенция тулхадыйбат союзтаһыылара буолара. ФММ ДьКС
   Өктөөбүрүскэй өрөбөлүүссүйэни нуучча оробуочай кылааһа, бааһынайа, Россия коммунистическай баартыйатын салалтатынан оҥорбутун ким барыта билэр. Суорун Омоллоон
3. Сир оҥоһуутунан, сүөһү иитиитинэн дьарыктанар тыа сирин олохтооҕо. ☉ Крестьянин
   Аултан сүүһүнэн бааһынай, хоргуйан өлөөрү гынан, оҕолорун-ойохторун быраҕа-быраҕа, атах-балай бараллар. Эрилик Эристиин
   Бурдук үүммэт буоллаҕына, бааһынай сүрэҕэ хараастар, санаата түһэр. П. Егоров
   Бааһынай эргэрбит суханан Сарсыарда тахсан сир хорутар, Сүүһүттэн көлөһүн таммалаан Төрөөбүт буорунуун булкуллар. И. Гоголев
4. истор. Саха сиригэр өрдөөҕүттэн олохсуйан бурдук үүннэриитин саҕалаабыт сахатыйбыт нуучча. ☉ Ассимилированные якутами русские старожилы, принесшие в Якутию хлебопашество
   Эмээхсиним, Катерина Иокимовна, бу дойду сахатыйбыт бааһынайын кыыһа, миигин сүрдээх имигэстик сахалыы мөҕөн сабыгыратар. Амма Аччыгыйа
   Бурдугу аан бастаан манна нуучча бааһынайдара аҕалбыттара. Суорун Омоллоон
   Миэхэ, бааһынай кыыһыгар, оҕуруотум эрэ баар буоллун. Н. Габышев
5. кэпс. Нууччалыы хааннаах, сахалыы тыллаах сиэнчэр (нуучча уонна саха холбоспуттарыттан төрөөбүт). ☉ Метис, внешне больше похожий на русского, обычно с родным якутским языком (от брака русских и якутов)
   Умнас бааһынайдара сахалыы ордук имигэстик саҥараллара. —Иккиһэ – Ньурба, Антоновка дэриэбинэтигэр олохтоох, сахатыйбыт нуучча бааһынайын уола – Александр Санников. Н. Якутскай
6. даҕ. суолт.
7. Бааһынайга сыһыаннаах, бааһынай киэнэ. ☉ Крестьянский
   Хайа түбэһиэх тус-туспа бааһынай таҥастаах дьон көхсүлэригэр ыстыыктар адаарыһан көстүбүттэрэ. Эрилик Эристиин
   Табаарыстарбыт бааһынай дэриэбинэтин аайы киирэн, хаалыахтара, биһиги тоҥустарга баран хаалыахпыт. Күндэ
8. кэпс. Нууччаҕа маарынныыр, нуучча курдук (тас көрүҥүнэн). ☉ Похожий на русского (внешностью)
   Биһигини кытта бииргэ Сарыал диэн сахалыы ааттаах бааһынай уола үөрэммитэ. Кустук
   ср. русск. устар. пашенный ‘крестьянин, земледелец’
   ◊ Дьадаҥы бааһынай истор. – дьиэуот, үп-ас өттүнэн кыаммат бааһынай. ☉ Бедный крестьянин, бедняк
   Өрөбөлүүссүйэ улахан биллэр-көстөр үлэһитэ буолан, кини үлэһиттэр уонна дьадаҥы бааһынайдар ортолоругар улахан аптарытыаты ылбыт. Эрилик Эристиин
   Бииктэр Сибииргэ батараактар, дьадаҥы бааһынайдар сирдэммиттэрин туһунан кэпсииригэр Кириллин хараҕын хамсаппакка истэн олордо. Л. Попов. Крепостной бааһынай истор. • помещик бас билиитигэр сылдьар бааһынай. ☉ Крепостной крестьянин (находящийся в крепостной зависимости от помещика)
   Манна поэт ыраахтааҕы Россиятын ыар, ынырык олоҕун нуучча крепостной бааһынайдарын муҥнаах-сордоох аналларын ойуулаабыта. Софр. Данилов
   Т.Г. Шевченко крепостной бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ. «Кыым». Орто бааһынай истор. – бэйэтин күүһүнэн үлэлээн, сэниэтик кыанан олорор бааһынай. ☉ Середняк
   Ковальчук Петр Семенович орто бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ. Омуга – украинец, бэрт үчүгэйдик молдаванныы билэр. Н. Якутскай
   Батараактар, дьадаҥылар ортолоругар үлэни тупсарар туһунан орто бааһынайдарга сыһыаннаһыы уонна кулаактар тустарынан дакылааттар буоллулар. А. Бэрияк. Умнас бааһынайдара эргэр. – соҕурууттан кэлэр киин суол төрдүгэр, Өлүөнэ өрүс устун өрөбөлүүссүйэ иннигэр олоро сылдьыбыт дьаам сүүрдэр бааһынайдар. ☉ До революции: ассимилированные якутами ямские русские, проживавшие вдоль почтового тракта по реке Лена
   Баһыттан атаҕар диэри умнас бааһынайдара таҥнар таҥастарын булан таҥыннарар. Н. Якутскай
   Кини [Ширшиков] өр сыллар усталарыгар умнас бааһынайдарын оҕолорун билиигэ-көрүүгэ сирдээбитэ. «Кыым». Холкуостаах бааһынай истор. – сэбиэскэй былаас кэмигэр кэлэктиибинэй хаһаайыстыба чилиэнэ. ☉ При советской власти: член коллективного хозяйства, крестьянин-колхозник
   Хас холкуостаах бааһынай кыһанан үчүгэйдик үлэлиэхтээх. Амма Аччыгыйа
   Хас биирдии холкуостаах бааһынай Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ тугу биэрбитин хараҕынан көрөн, илиитинэн тутан, этигэр-хааныгар иҥэрэн биллэ. М. Доҕордуурап

I
с. солб. аат.
1. Саҥарааччы нөҥүө киһини ыйан ааттыыр тыла. ☉ Он, она (личное мест.)
Бүтүн нэһилиэк дьоно кини илиитигэр киирэн олорор. Күндэ
[Үчүгээйэп:] Ол кинилэргэ эрэннэххинэ, дьэ уһугуннаҕыҥ ол дии. С. Ефремов
Нөҥүө киһи, дьон туһунан эттэхпитинэ, кини, кинилэр диибит. ЕНВ СТ
2. Инники этиллибит кими эмэ эбэтэр тугу эмэ ыйан ааттыыр тыл. ☉ Слово, указывающее на кого-л., упоминавшегося ранее, или на что-л., упоминавшееся ранее
Семен Иванович таһыттан киирдэ, кини тириппит-хоруппут, үөрбүт-көппүт. Т. Сметанин
[Үчүгээйэп:] Ваня сүрдээх көнө уол. Кинини дьон албыннаабыттар. С. Ефремов
Кинини [тааһы] алмаас диэн ааттыыллар. И. Данилов
♦ Кини иһин ким билэр — Кини тугу саныыра биллибэт. ☉ соотв. чужая душа — потемки. Кини иһин ким билэр, дьиппинийэн ахан сылдьар. Кини эрэ айаҕыттан (эн эрэ айаххыттан) күөх от үүнүө буоллаҕай — кини эрэ соҕотоҕун аһыыра, туһанара сөп буоллаҕай. ☉ Нельзя, чтобы только ему одному доставались блага
Барытын тоҕо киниэхэ эрэ биэрэҕит, кини эрэ айаҕыттан күөх от үүнүө буоллаҕай? — Хайа, миэхэ ордор, эн эрэ айаххыттан күөх от үүнүө буоллаҕай? Амма Аччыгыйа
ср. др.-тюрк. кэнти ‘сам’
II
түөлбэ., харыс. т.
1. Буоспа. ☉ Оспа. Сорох сиргэ буоспаны кини дииллэр
2. Эһэ. ☉ Медведь. Сахатыйбыт Халыма нууччалара эһэни кини дииллэр
русск. устар. воспа

аат.
1. Үүнээйи силиһиттэн төбөтүгэр диэри сүрүнэ, сүрүн уга. ☉ Ствол, стебель
[Даҕанча] аттынан титириктэр, хатыҥнар умнастара элэҥнэспиттэрэ. Далан
Сонос бэс умнаһыттан икки хаамыы кэриҥнээх тэйиччинэн силиһин булан сүгэнэн быһыллар. Хомус Уйбаан
Дьэдьэн төрүт угуттан умнастар үүнүтэлииллэр. КЗА АҮө
2. Туох эмэ уһун синньигэс уга. ☉ Удлинённая часть какого-л. предмета (напр., ствол пулемёта)
Оҕонньор хамсатын умнаһын туура тардан ылан эргитэ тутуталаата. Болот Боотур
Бүлүмүөтүн умнаһа итийэн илиитин сиир буолбута. Л. Попов
3. Бөппүрүөскэ, сигэриэтэ сотото, хамса чубууга. ☉ Стержень папиросы, сигареты, чубук курительной трубки
Булбут аҕыйах умнастарым биирдэ-иккитэ сыпсырыйар табахтаах эбиттэр. Р. Кулаковскай
Уол «Беломор» табах умнаһа тостон сылдьарын кичэйэн угунна. Айысхаана
Оҕонньоор, хамсаҥ умнаһын кырбаабаккын эбээт, тардыаҕы. «ХС»
4. көсп. Өрүс, үрэх батыыта сир, кытыл. ☉ Берега вдоль всей протяжённости реки
[Мартыын:] Булчут саха доҕордоох этим, Бу улуу эбэ умнаһыгар буор үүтээҥҥэ Кинилиин икки сыл Бииргэ кыстаабытым. И. Гоголев
Өлүөнэ өрүс умнаһын оройуоннарыгар оһуохай умнуллаары гынна. «ХС»
Мэгэдьэк сылгыта аны Бүлүү өрүһүн умнаһын тухары тарҕанна. АНП СЭЭ
5. түөлбэ. Атах таҥаһын оһо. ☉ Голенище обуви. Этэрбэс умнаһа
◊ Умнас бааһынайдара — өрүс умнаһыгар олохтоох сахатыйбыт, сахалыы билэр, саҥарар нуучча дьоно. ☉ Объякутившиеся русские (крестьяне), живущие вдоль берега реки
Баһыттан атаҕар диэри умнас бааһынайдара таҥнар таҥастарын булан таҥыннарар. Н. Якутскай
Аня төрөппүттэрэ умнас бааһынайдарыттан төрүттээх буоланнар, дьиэлэригэр сахалыы кэпсэтэллэрэ. С. Никифоров
[И.С. Ширшиков] өр сыллар усталарыгар умнас бааһынайдарын оҕолорун билиигэ-көрүүгэ сирдээбитэ. «Кыым». Умнас дьаама эргэр. — өрүһү кыйа, айан суолун устатын тухары ыал олорор сирэ, дьаам. ☉ Населённый пункт, находящийся на берегу реки, на почтовом тракте, ям
Маннык ырбаахыны умнас дьаамын дьахталлара кэтэллэр. И. Никифоров
Умнас дьаамыгар сир боппуруоһа сытыырхайбытынан сибээстээн, исполком Максим Аммосовы уонна Якушкову Покровскайтан Сиинэҕэ диэри командировкалыыр уурааҕы ылыммыта. П. Филиппов
Мин аргыһым сүрдээх сытыы-хотуу киһи, умнас дьаамнарын ахсын билсэрдээх буолан, хонук ыал дөбөҥнүк булар. «ХС»
Өрүс умнаһа көр өрүс. Өлүөнэ өрүс умнаһын буора оҕуруот аһын үүннэрэргэ олус табыгастаах. «ХС»

I
аат. Дьиэҕэ, кыбартыыраҕа эбэтэр уопсай дьиэҕэ истиэнэнэн туспа быыһаммыт, араарыллыбыт олорор сир. ☉ Отдельное помещение для жилья в квартире, в гостинице, в общежитии, комната
Ананий хоһугар хаһыат ааҕа олордоҕуна, Лука Иванов киирэн кэллэ. М. Доҕордуурап
Кыһынын мин Сэргэлээхтэн аппа уҥуор бэрт кыараҕас, ыт уйатын курдук, хос сыыһын булан көспүтүм. Н. Заболоцкай
ср. казах. кос ‘жилье (юрта, шалаш, навес)’, кирг. хош ‘временная юрта’, ног. кос ‘временная юрта, шалаш’
II
1. аат. Туох эмэ оҥоһукка эбии буолар тэҥ майгынныыр оҥоһук. ☉ Что-л., имеющее однородные предметы, части; предмет, состоящий из двух однородных или подобных частей, предметов. Түннүк хоһо. Бачыыҥка уллуҥун хоһо. Суумка айаҕын хоһо
□ Тойон өһүө үксүгэр хостоох буолар. СТБКТ
2. даҕ. суолт. Иккиһин эбэтэр хасыһын да хатыланар. ☉ Повторяющийся дважды или несколько раз
Күнү быһа, хос сырыы оҥорон, эрэйдиир буоллахтара. С. Ефремов
Сиһилии кэпсээһиҥҥэ үөрэтиигэ тиэкиһи талан хос ааҕыы оҕо кэпсээнин комментарийдааһын о. д. а. үлэлэр көмөлөһүөхтэрин сөп. ФНИ ТЛТКҮө
[Бэрэбиэсчит:] Түннүгү үс хос араамалыыр үчүгэй. Дьиэ к.
3. сыһ. суолт. Хат, өссө, иккиһин. ☉ Снова, ещё, опять
Табахтыан баҕарда быһыылаах, туран сиэбин хастымахтаан баран хос олордо. Э. Соколов. Үрдүкү Сэбиэт өрөспүүбүлүкэ кыра сэбиэтин тэрийии боппуруоһугар дьокутааттар хос эргиллэллэр. «Саха с.»
♦ Хос айах сөбүлээб. – кимиэхэ эмэ аһаан-сиэн олорор иитимньи киһи. ☉ Лишний рот, иждивенец
Сэрии саҕана быстан-эстэн ыал устун барбыт хос айахтары, кумалааннары син ыал оҥортоон, дьон барыта табаланан эрэллэр. Болот Боотур. Хос кулгаах буол — туох эмэ туһунан уора-көстө бил, иһит. ☉ Слушать тайно, подслушивать
Кини өрүү үспүйүөн курдук хос кулгаах буолар. Хос куолай көр куолай. Сирэй көрбөх оҕонньотторо, баара-суоҕа, кини хос куолайдара, аллараа сыҥаахтара эрэ. Эрчимэн
Хос моонньох көр моонньох. Нэк Сааба эргиэмсик бэрдэ буолан эрэр, өссө ону ааһан Нөөрүктээйи аатырбыт Түмэппиэйэптэрин кытта куодарыһан олорго хос моонньох буолан эргиэнин дьыалатын кэҥэтэн эрэр. «Сахаада»
Оккупааннары уонна кинилэр хос моонньохторун сорунуулаахтык утарааччыларынан үлэһит маассалар оробуочай кылаас уонна бааһынай аймах буолбуттара. ПА. Хос санаа (санаалаах) — киһини кытта аһаҕастык кэпсэппэт, оҕуруктаах кэтэх санаалаах (киһи). ☉ Задняя мысль (человек с задними мыслями)
Платон Остапович да бүрүө чилиэннэрин барыларын кытта тэҥҥэ үөрсүбүтэ эрээри туох эрэ хос санаалаах курдук сылдьыбыта. Софр. Данилов. Хос сирэйдээх — кимҥэ эмэ бэрт буола сатыыр, сирэй көрбөх (киһи). ☉ Ханжеский, лицемерный, двуликий
Хос сирэйдээх дьокутааттарга саат-суут! Хос сыҥаах буол — аллараа (алын) сыҥаах буол диэн курдук (көр аллараа). Кураанап чохчойо-чохчойо хаһыытаата, Дороппуун хоссыҥаах буолла. Айталын
◊ Хос аат көр аат I
Саһархай ырбаахым иһин «буугунай тууһа» диэн хос аат биэрэ охсубуттара. М. Горькай (тылб.). Хос амтан — ас туох эмэ туора, куһаҕан амтана. ☉ Посторонний вкус в чём-л., привкус (пищи)
Кымыс атын хос сыта, туспа хос амтана суох буолара наада. ДьБ
Ас тобоҕо аһыйан иһиккэ иҥэн хаалар. Саҥа астаммыт аска хос амтаны үөскэтиэн сөп. «Кыым». Хос быа түөлбэ. — 1) бас быата. ☉ Недоуздок; олений повод; 2) ойоҕос таба холбонор быата. ☉ Верёвка для привязи бокового оленя к оленю-передовику. Хос быһаарыы — айымньы ис хоһоонугар эбэтэр биирдии тылыгар эбии чуолкайдыыр быһаарыы. ☉ Примечание к тексту, комментарий
Кини, маастар буолан баран, баартыйалар хомуурунньуктарын илиинэн суруйан сиһилии хос быһаарыылаах оҥорбута. ПВН СБК. Хос дакылаат — сүрүн дакылаакка атын киһи эбии дакылаата (санаата, бэлиэтэ, көрүүтэ). ☉ Совместный с кем-л. доклад, содоклад
Дьүүллэһиллибит боппуруоска Васильев хос дакылаата наһаа солуута суоҕа, эппиэтэ суоҕа көстөн тахсыбыта. «ХС»
Хос сиэн көр сиэн I. Килбиэн күммүт анныгар Ким барыта сүүһүн туоллун! Орто буортан барарыгар Оҕото хос сиэннээх буоллун. Күннүк Уурастыырап. Хос таба түөлбэ. — ойоҕос көлүллэр таба. ☉ Боковой олень в упряжке
Хос тыл көр тыл I. Тылбыт төрдө сымнаҕас таҥалайга сыстар. Хос тылбыт үөһэ көтөҕүллэн мурун көҥдөйүн бүөлүүр. Тыл төлөрүйэригэр к дорҕоон үөскүүр. КИИ ОЧСҮөГ. Хос ырыа — ырыаҕа хаста да хатыланар, ылланар кэрчик. ☉ Припев
Ыллыырга аналлаах хоһоон куолутунан кылгас, судургу, дьэҥкэ тыллаах сороҕор күппүлүөттээх, хос ырыалаах буолар. ВГМ НСПТ. Хос эһэ — киһиэхэ эһэтин аҕата. ☉ Прадед
Хайа Харбыыр, Тоскуй, эйиэнэ, кырдьык, хос эһэҥ эбээт, доҕоор! Күннүк Уурастыырап
Манна Никита Горохов диэн үөрэхтээх сахатыйбыт казак олорбут. Ол Никита ити Виктор Прокопьевич Гороховтаах хос эһэлэрэ эбит. М. Ефимов
ср. др.-тюрк. хош ‘пара’