послелог, упр. осн. п. со времён, с; өбүгэлэрбит саҕаттан со времён наших предков; ол саҕаттан с того времени; тоҕус үйэ саҕаттан испокон веков.

иитэ-саҕата форма; очертания, контур; иитэ-саҕата биллибэт буолбут таҥас одежда, потерявшая свою форму; иитинэн-саҕатынан хаалаа = набить, наложить до краёв (напр. дров в камелёк).

I равный, подобный чему-л.; адаҕа саҕа собо карась величиной с колодку (о крупном и жирном карасе); иннэ сүлүү-түн саҕа с ушко иголки; уулуу турар оҕус хараҕын саҕа фольк. подобно глазу пьющего быка (говорится о чём-л. сильно расширившемся, выпуклом); тэбиэн саҕа хара санаатааҕар түөн саҕа үрүҥ санаа ордук посл. чем чёрная мысль с верблюда, лучше светлая мысль с моксу; өс саҕа буол = см. өс II.
II 1) ворот, воротник; сон саҕата воротник пальто; саҕатыттан ыл = схватить за шиворот; 2) край, граница; начало чего-л.; тыа саҕата опушка леса; ходуһа саҕата край сенокосного участка; туу саҕата края верши.

аат.
1. Туох эмэ быһыыта, киэбэ; туох эмэ омооно, барыла (үксүгэр тард. ситимигэр тут-лар). ☉ Форма, очертания, контур, абрис чего-л. (преим. употр. в притяж. ф.)
Били, кэтэн баран өҥөнөн көрө-көрө хаамсыбыт таҥастара иитэ-саҕата биллибэт гына алдьаммыт. Эрилик Эристиин
Кини бинсээгин сиэптэригэр хааһылана сылдьан имиллибит, иилэрин-саҕаларын сүтэрбит маллар, манна бэйэлэринэн көһөн киирэн сыталлара кинини соһутта. Н. Заболоцкай
2. Туох эмэ кирбиитэ, кыраайа, муҥутуур уһуга. ☉ Граница, край, предел чего-л.
Өрүс икки өттүнээҕи талахтар көстүбэт буоланнар, иитэ-саҕата биллибэт киэҥ сир иһигэр киирбит курдуга. Болот Боотур
Кинилэри тула - иитэ-саҕата биллибэт киэҥ-нэлэмэн туундара. Н. Габышев
3. көсп. Туох эмэ чуолкайа, быһаарыылааҕа. ☉ Ясность, определенность чего-л.
Ситиспит түмүгүн туора киһиэхэ былдьатан баран, кини билигин саҥа түмүгү хантан баран, туох иитин-саҕатын булан, хаһан тиийэн ситиһиэхтээҕин билбэт туруктаах хаалбыта. В. Яковлев
Онон милииссийэҕэ үлэтин, этэргэ дылы, кыратыттан улаханыгар диэри иитин-саҕатын араарар кыахтаах киһинэн биллэр. М. Попов

I
аат.
1. Таҥнар таҥас киһи моонньун тулалыыр чорбох салҕааһына. ☉ Воротник. Ырбаахы саҕата. Сон саҕата
□ Сатабыллаах саһыл саҕалаах (өс хоһ.)
Үрүҥ ырбаахылаах, саҕата ойуулаах этэ. С. Ефремов
△ Киһи моонньун уонна таҥаһын саҕатын ыккардынааҕы аһаҕас. ☉ Вырез в одежде для шеи, ворот
[Тогойкин] болтуотун нэлэккэйдэнэн баран тилигирэччи сахсыммахтаата. Онуоха саҕатынан хаар киирэн көхсүн тымныынан хаарыйбахтаата. Амма Аччыгыйа
2. Туох эмэ саҕаланар, тугу эмэ кытта быысаһар кытыыта. ☉ Начало, край, внешняя граница чего-л.. Тыа саҕата. Сыһыы саҕата. Хадьымал саҕата
□ Халлаан бороҥ солко бүрүөтэ илин саҕатыттан хастанан улам арыллан иһэр. Амма Аччыгыйа
Кэтэх тыа куобаҕа, Кэрии саҕатыгар киирэн, Кэрдиис таҥалай суолу Кэккэлэтэ сүүрбүтэ. П. Тобуруокап
[Уол] чанчыгын саҕатыттан бычыгыраабыт көлөһүнүн илбирийбит бүлгүннэринэн дьүккү соттон кэбистэ. Эрилик Эристиин
◊ Саҕатыттан ыл кэпс. — киһини атаҕастаан саҕатыттан тутан илиилээ, күүскүнэн дьаһай, кыылы кэтэҕиттэн тутан өрө көтөх. ☉ Схватить за шкирку, за шиворот (человека), за загривок (зверя). Баһырҕас оҕотун саҕатыттан ылан атын сиргэ көһөрдө
□ Хамначчыт Сэмэн эрэйдээҕи саҕатыттан ылан таһырдьа астылар. Бэс Дьарааһын
Оо, миэхэ кыах биэрдэллэр — мин сэлээнниир эр дьону саҕаларыттан ылыам этэ! Н. Габышев
ср. др.-тюрк. йаха, тат. яка, бур. заха ‘ворот, воротник’, др.-тюрк. саха ‘подножие горы’, монг. зах ‘край, окраина; воротник’
II
дьөһ. Ким, туох эмэ кээмэйинэн, хаачыстыбатынан кимиэхэ, туохха эмэ тэҥнэһэрин көрдөрөр. ☉ Выражая уподобительные отношения, указывает на величину, объём, качество: равный кому-чему-л.. Адаҕа саҕа собо
□ Тэбиэн саҕа хара санаатааҕар түөн саҕа үрүҥ санаа ордук (өс хоһ.)
Уулуу турар оҕус хараҕын саҕа. Саха фольк. Кини саҕа куһаҕан суох. Амма Аччыгыйа

n. collar; border