дьүһ. туохт. Туох эмэ курдат хамнаан билин. ☉ Нащупыватья, прощупываться через что-л. Көлөһүннээх ырбаахы курдат уҥуох уҥуоҕа бу баардыы бүлгүрүҥнүүр ити кыра-куйа көҕүс, сырдык саҕахтаах, сыдьаай күннээх Ийэ сирдии киэҥ да киэҥ. С. Федотов

аат., эргэр. Араас өҥнөөх тирии лоскуйдарыттан аттара киэргэтэн тигии. ☉ Мозаичная расшивка из лоскутков разных шкур
Сотук ойуулаах сонун кэтэн, саҕахтаах бэдэр саҥыйаҕын ылан кэтэн …… тиийэн кэллэ. ПЭК ОНЛЯ V

көр нэлбэгэйдии
Кини бэдэр саҥыйаҕын ньэлбэгэйдии кэтэн туран үүс-киис тириитэ өллүргэлээх үтүлүгүн уоһунан илиитин таһааран туран …… алҕаабыта. Саха сэһ. I
[Сабыйа Баай хотун] Бэдэр бэрдэ Бэртэлээх саҕынньаҕын Ньэлбэгэйдии кэтэн Нэлэгэлдьийэн-хотолдьуйан …… киирдэ. П. Ойуунускай
Уордаах Үөксүкү киис бэргэһэтин эгэпчилии кэтэн, саҕахтаах саһыл саҕынньаҕын ньэлбэгэйдии кэтэн баран, төттөрү-таары хаамыталыыр. Суорун Омоллоон

I
1. аат. Куоскаҕа майгынныыр дьүһүннээх-бодолоох бытархай эбирдээх болоорхой хойуу көп түүлээх кыыл, устата биир миэтэрэ кэриҥэ. ☉ Рысь
Кинини да «хаар бөҕө баттыыр» буоллаҕа. Сүлүһүннээх чолбон ырбата саһылы-бэдэри кылыыны мииннэрэ охтороро ахсаабыт. Амма Аччыгыйа
Тииҥи, саһылы, бэдэригэр тиийэ урусхаллаабытын кини ийэтигэр, Маайаҕа, бүтүн күөс быстыҥа кэпсээн суруйбута. Н. Заболоцкай
Түҥкэтэх тыаларга хагдаҥ эһэлэр, бэдэрдэр ордууланаллар. КВА МГ
2. даҕ. суолт. Бэдэр тириитинэн тигиллибит (бэргэһэ, саҕынньах о. д. а.). ☉ Рысий. Бэдэр бэргэһэ. Бэдэр саҕынньах
□ Мэник Мэнигийээн бэдэр саҕынньаҕын окко-маска ыйаабытыгар дылы (өс хоһ.)
Дьуһуурунай тахсаары эргиллэн эрдэҕинэ, Бурхалей, эргэ бэдэр бэргэһэтин өҥөлөспүт киһи буолан, дьиэ тымныытын этэн туран, тимир оһоххо биирдэ-иккитэ оттор маһы көрдөстө. Эрилик Эристиин
Аргыылаптаах балаҕаннарыгар бэдэр бэргэһэлээх, бөрө саҕынньахтаах, саалаах киһи мадьарыс гына түстэ. Софр. Данилов
Ыас хара быыһык саҕынньахтаах Оной Өлөксөөн бэдэр истээх бөрө саҕынньаҕы нэлэкэйдии кэппит Көмүһээрэй атыыһыттыын кэпсэтэ тураллар. В. Протодьяконов. Тэҥн. үүс
♦ Бэдэр мэйии — 1) олус өйдөөх, мындыр. ☉ С тонким, проницательным умом, мудрый
Эрдэлиир ийэтэ Даарыйа эмээхсин бэдэр мэйии эрэйдээх этэ. Амма Аччыгыйа
Бэдэр мэйии оҕонньор хайаан да өр дуу, өтөр дуу буолаат, барытын өйдүө. И. Гоголев; 2) киитэрэй, уодаһыннаах өйдөөх. ☉ Коварно-хитроватый
Мэҥиэни эрэ көрдөр мэйиилиин иирээччини эрбэх үрдүгэр эргитэн баран, уопсай үптэн-астан охсо түһэн ылааччы бэдэр мэйии дьоннор биһиэхэ да бааллар. Р. Баҕатаайыскай. Тэҥн. тииҥ мэйии.
◊ Бэдэр киэнэ (бэрдэ) бэртэлээҕэ — саамай бөдөҥ, баараҕай бэдэр, кини тириитэ. ☉ Матерая рысь, а также ее шкура
Сытыаран көрө-көрө, олордон көрө-көрө, бэдэр киэнэ бэртэлээҕинэн, буобура киэнэ муҥутуурунан, саһыл киэнэ саҕахтааҕынан, киис киэнэ киргиллээҕинэн талан туран таҥыннардылар. Ньургун Боотур
Бэдэр бэрдэ бэртэлээх саҕынньаҕын ньэлбэгэйдии кэтэн нэлэлдьийэн-хотолдьуйан киирдэ. П. Ойуунускай. Тэҥн. бөрө киэнэ бөртөлөөҕө. Бэдэр түүтэ от бот. — боҕуруоскай от. ☉ Тимьян (чабрец, богородская трава)
Бэдэр түүтэ отунан мэһэмээни ыһаарар, уокка оттор мутук булар уонна суорат суораттыыр. Күннүк Уурастыырап. Бэйэтэ бэдэр — аарыма тыһы бэдэр. ☉ Матерая самка рыси
Миэхэ биллэрдэххинэ, билэрбин этэн да көрүүм: бэйэтэ бэдэр саҕа мэйиикэйин сыыһынан билгэлии сыт эрэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
II
аат., эргэр. Ким эмэ ыччата, оҕото, төрүөҕэ. ☉ Потомок кого-л.
Бэйэҕиттэн ситиспэтэххэ, бэдэргиттэн ситиһиллиэ (өс хоһ.). Уоттаах халлаан улуу уураахтарын быһыытынан буоллаҕына, бэйэҕиттэн ааһан бэдэргиттэн иэстиэхтэрэ. П. Ойуунускай
Хааннаах өс! Бэйэтиттэн ситиспэтэххинэ, бэдэриттэн ситис! Кинилэр умналларын саҕана, биһиги өйдүүрбүт саҕана буоллун! Далан
Аан дойду көхсүгэр кэлин айылҕаны үүннээһини (бэйэм көрбөтөҕүм иһин) бэдэрим да көрөө ини! С. Руфов

1. аат.
2. Киһи, кыыл, харамай этин-сиинин тас бүрүөтэ. ☉ Наружный покров тела человека, животного, кожа
   [Ынах] сиһин тириитэ онон-манан бысталаммыт, тобулута сынньыллыбыт. Күндэ
   [Харытыан] чанчыктара эрдэ кырыарбыттар, сүүһүн тириитэ эрдэ чарчыстыбыт. Л. Попов
   Маҥнай тириилэрэ, түүлэрэ-өҥнөрө толору сиппит кыыллары өлөрөллөр. АВЛ ГСФ
3. Сүөһү, кыыл сүлүллүбүт түүлээх тас бүрүөтэ. ☉ Снятая с животного кожа вместе с наружным волосяным покровом, шкура
   Оҕус тириитин тэллэнэн сыттым. П. Ойуунускай
   Биир эдэр нуучча киһитэ таһырдьаттан түөрт бөрө тириитин киллэрэн, барыларын адьас соһутан кэбистэ. Л. Попов
   Бэйэм үрүҥ эһэ тириитин ыллым. И. Федосеев
4. Сүөһү, кыыл таҥастаммыт, имитиллибит түүлээх тас бүрүөтэ. ☉ Выделанная шкура животного с сохранённым волосяным покровом, мех. Киис тириитэ. Саһыл тириитэ
   □ Тырыттыбыт кулун тириитэ таҥастаах, уһун баттахтаах мара уол сатыы салтаҥнаан иһэрин аргыстар көрсө түспүттэрэ. Л. Попов
   Кыһын сүрдээх ичигэс бөрө тириитэ суорҕаннанным. Т. Сметанин
   Бороҥ куобах тыһа бэргэһэлээх, таба тириитэ сукуйдаах Хабырылла Дьөгүөрэп сыбыдах аты мииммитинэн тус арҕаа диэки түһэ турбута. П. Филиппов
5. эргэр., харыс. Саҥа төрөөбүт ньирэй. ☉ Новорождённый телёнок
   Тириини төһө баарын үллэстиэхпит. ПЭК СЯЯ
6. даҕ. суолт. Сүөһү эбэтэр кыыл таҥастаммыт тириититтэн оҥоһуллубут, тигиллибит. ☉ Изготовленный или сшитый из выделанной шкуры, кожи животного, кожаный. Тирии сон
   □ Лотуогу булбут сирдэриттэн тэйиччи соҕус аны түүрэ хатан хаалбыт эргэ тирии суумка сытара. Н. Якутскай
   [Сеня] килэбэчигэс тирии бүрүөһүннээх ааны тоҥсуйан иһирдьэ киирдэ. Н. Лугинов
   Былыр хотуур тардыытын тирии быанан оҥостоллоро. ПАЕ ОСС
   ♦ Абааһы тириитин кэппит көр абааһы. Оҕонньор кыыһыран абааһы тириитин кэппит
   □ Баҕар, кимнээҕэр абааһы тириитин кэтиэ. Н. Заболоцкай
   Атах тириитэ баранна көр атах. Аҕам сүппүт сүөһүтүн көрдөөн атаҕын тириитэ баранна. Бөрө (бөрөҥ) тириитин кэт көр бөрө. Аныгы икки атахтаах сур бөрө тириитин кэппит. Күндэ
   «Ити туох буруйдаах оҕону оҕустуҥ? Эмиэ бөрөтүн тириитин кэтэн кэлбит ээ», — кэргэнэ уолун көмүскэһэр. «ХС». <Бэйэтин> тириитин харыстыыр калька. — бэйэтин эрэ туһунан саныыр. ☉ Спасать свою шкуру (букв. свою шкуру бережёт)
   Үлэттэн үтүөнү айардааҕар Үрдүк үөрүүнү билбэппин. Тус бэйэ тириитин харыстаан Туһата суох сытары сирэбин. М. Ефимов
   Ол эрээри бэйэтин тириитин харыстыыра эмиэ да сөп ээ. Үҥсэ-харса сылдьыбыта буоллар, бука, үнтү хадьырыйыа эбитэ буолуо. У. Ойуур
   Кини, бэйэтин тириитин харыстаан, сымыйа суолга атаҕастанан эрэр киһини көмүскэспэтэх, тыл көтөхпөтөх. НС ОК
   Иэнин тириитин сүл (уһул) — иэнин хастаа диэн курдук (көр иэн I). [Бакыыһа кинээс:] Иэниҥ тириитин устан туран билиннэриллиэ, мэлдьэһэн ол-бу буолума. Эрилик Эристиин
   Оҕус тириитин иккитэ сүлүллүбэт (сүлбэттэр) көр оҕус II. Оҕус тириитэ иккитэ сүлүллүбэт. «ХС»
   Сирэйин тириитэ халыҥаабыт (киһи) көр сирэй. Тарпат (тардар) тараһа, тиийбэт тирии буол көр тарт. [Мииккэ] сааһын тухары олоҕо тиийбэт тирии, тарпат тараһа буолан биэрбитэ. А. Сыромятникова
   Былыргы олоххо элбэх оҕолоох саха киһитэ тиийбэт тирии, тарпат тараһа буолан олороохтуура. В. Протодьяконов
   Тимир тириитин кэппит көр кэт. Таня ийэтэ тимир тириитин кэтэн олороро. Н. Якутскай
   Эрэйдээх, эмиэ тимир тириигин кэтээхтээтиҥ. Туох буолбут өһөс, куруубай киһигиний?! В. Яковлев
   Тиҥилэҕин тириитин бараата көр тиҥилэх. Солбуйар киһини булбакка, тиҥилэҕим тириитин бараатым. С. Никифоров. Тириигин тэнит — 1) көһүйбүккүн аһар, эрчилин (хол., үлэлээн-хамсаан, хааман-сиимэн). ☉ Движениями приводить тело в состояние физической бодрости, разминаться (напр., физической работой, ходьбой)
   Сүүрэн кэллэхпинэ тириим тэнийэр, чэпчиибин. А. Шапошникова
   Ардыгар көтөр-сүүрэр суолун көрдөөн тирииҥ тэнийиэр диэри кураанахха хаамыаҕыҥ. «Кыым»
   Таба үлэтэ итинник. Кэлээти кытта киһини Тириитин тэнитээччи. «ХС»
   Тириибин тэнитэ таарыйа үлэбэр диэри сатыы барааччыбын. НАГ ЯРФС II; 2) тугу эмэ астына оҥорон дуоһуй. ☉ Получать удовольствие от чего-л., оставаться довольным, удовлетворяться чем-л.
   Пуд Ильич дьону кытта сылдьан аһыырын-сиирин, сэһэргэһэрин сөбүлүүр, онно кини үөрэр, мааһа табыллар, тириитэ тэнийэр. Далан
   Уоллаах аҕа бу киэһэ дьэ, аан бастаан тэҥнээх дьон курдук атах тэпсэн олорон, тириилэрэ тэнийиэр диэри сэһэргэстилэр. Болот Боотур
   Тириитин сүл көр сүл I. «Суоластар! Сарылаан эриҥ, тириигитин сүлүөм», — диэн этиһэрдии эттэ. М. Доҕордуурап
   Били өрөпкүөмнэри эһэн өргөйбүт үрүҥнэр курдук тириибин сүлээйэллэр. «ХС». Тириитин сүллэрдэ — хаартылаан дэлби сүүйтэрдэ. ☉ С треском проиграться в карты (букв. кожу свою дать ободрать). Хаартыһыт оонньоон тириитин сүллэрдэ, харчыта баранна. Тириитин таһынан — олох сөбүлээбэттии, ылымматтыы. ☉ Неприязненно, болезненно (воспринимать что-л.)
   Оҕонньор тылаөһө да, күлүүтэ да Максим тириитин таһынан киирдэ. Л. Попов
   Тойон ыалга кэлэн хаамарыттан саҕалаан, тугу оҥороро барыта Болот тириитин таһынан буолан истэ. Н. Заболоцкай
   Аҕыйах сыллааҕыга диэри «оҕонньор» диэтэхтэринэ, тириитин таһынан истэрэ. «ХС»
   Тириитин хастаа — тириитин сүл диэн курдук (көр сүл I). Иэһи ситиһэр кыра — тириитин хастыахха наада. «ХС». Тириитэ тиийбэт буолбут кэпс. — туохтан эрэ аһара кыыһырбыт. ☉ соотв. лопнуть от злости
   Никанор Николаевич таһыттан киирэн иһэн хайыы-үйэ тириитэ тиийбэт буола ыга кыыһыран, куолаһа чыҥкынас буолбут. А. Сыромятникова
   Бүгүҥҥү былаана туолбатаҕыттан тириитэ тиийбэт буолан олорор. НАГ ЯРФС II. Тириитэ тиийиэҕинэн (тиийэринэн, тэстэринэн) — күүһэ, кыаҕа баарынан. ☉ соотв. что есть мочи, во весь опор
   Тириитэ тиийиэҕинэн Тиэтэйэн тииһэн иһэн, Тиһэҕэр тиийэн, Тимэххэ да тэҥэ суох Тиллибэт сиригэр Тиэрэ баран түһэр. А. Софронов
   Хотторууттан наһаа абатыйан, баарбынан-суохпунан кииристим, этэргэ дылы, тириим тэстэринэн бардым. ПП ОА. Тириитэ халыҥаабыт — туохха да кыһаллыбат, ымыттан да көрбөт, хаҕыс майгылаах, тоҥуй (киһи). ☉ Неотзывчивый, грубый, толстокожий (букв. человек, кожа которого потолстела)
   Оҕонньоро холку соҕус быһыылаах, үөхтэ диэн сирэйэ кытарбата — тириитэ халыҥаабыт эбитэ дуу? П. Ойуунускай
   Тириилэрэ халыҥаан, дууһалара дьадайан, эгэлгэ, баай өҥүнэн оонньуур олоххо дьулуспат даҕаны буолаахтаатахтара. И. Гоголев
   (Туох эмэ) тириитин кэт көр кэт. Аны эһэтин тириитин кэттэҕэ [преподаватель кыыһырбытын этэллэр]. Н. Лугинов
   [Ааныка:] Эмиэ туох тириитин кэтэн кэллиҥ? С. Ефремов. Уҥуохтаах тириитэ хаалбыт — олус ырбыт, дьүдьэйбит, көтөхтөрбүт (үксүгэр ыарыһах киһини этэргэ). ☉ соотв. <одна> кожа да кости; костями гремит (обычно о больном человеке — букв. кожа да кости его остались)
   [Хартыынаҕа] күөх муора кытыытыгар сүрдээхтик илистибит, сүрэ тостубут, уҥуохтаах тириитэ хаалбыт кырдьаҕас оҕонньор тайаҕар өйөнөн, суос-соҕотоҕун санньыйан турар этэ. Амма Аччыгыйа
   Манята олох дьүдьэйэн, уҥуохтаах тириитэ хаалбытын көрөн олус аһыммыта. Т. Нутчина
   Орон киһитэ буолбута сылыгар чугаһаата, олох уҥуохтаах тириитэ эрэ хаалла. «ХС». Тэҥн. уҥуох-тирии буолбут. Халыҥ тирии, дьүлэй куҥ — үчүгэйи-куһаҕаны аахайбат, иэйиини өйдөөбөт, сайаҕаһа суох (киһи). ☉ Неспособный к тонкому восприятию, неотзывчивый, толстокожий (букв. толстая кожа, глухая мякоть)
   Эрэйдээҕим оҕото [Аанчыгым] онно тугу-тугу санаабыта, төһө хоргуппута буолуой? Ону мин дьүлэй куҥ, халыҥ тирии билиэм дуо? Суорун Омоллоон
   Халыҥ тириитин хайыт көр халыҥ. Дьэ, онтон эйигин бу эппит тылыҥ, саҥарбыт саҥаҥ иннигэр сибилигин халыҥ тириигин хайытаммын, хара хааҥҥын супту оборон ылыам! Ньургун Боотур
   Хайдах эрэ Ханньары тардан тураммын Халыҥ тириилэрин Хайыта сынньар этим! П. Ойуунускай
   [Дыгын:] Хайа, хотуттарым! Бөрө Бөтүҥ бөтөстөрүн халыҥ тириилэрин хайыттыгыт дуо? «Чолбон»
   Ыттан тириитин сүлэн ылыаҥ дуо көр ыт. Ыттан тириитин сүлэн ылыахтара дуо, [суотчуту] …… үс сыл хаайыыга ыыппыттара. Эрилик Эристиин
   Кэспит да кэспит, ыттан тириитин сүлэн ылаары сокуонумсуйа тураҕын дуо? Аны иэстэһэр эрэ хаалар. И. Никифоров
   ◊ Кэрэх тириитэ көр кэрэх I
   2
   Кэрэх тириитэ тэллэхпитигэр Тилэри тиэлийэн Сытыахпыт ахан буоллаҕа! П. Ядрихинскай
   Кэрэх куочайа, тириитэ, сылгытын баһа тус-туспа ыһылла бачыгырайан, сир доргуйуор диэри ньир гына оҕутта. М. Доҕордуурап
   Кэрэх тириитин сүлэн баран, кэрэх таһыгар маска ыйыыллар. Ф. Захаров. Саҕахтаах тирии көр саҕахтаах. Тирии кынат түөлбэ. — нэтээги. ☉ Белка-летяга
   Уус кыһатын уотун муодарҕаан тирии кынат кэлэн-баран элэстэнэр. М. Доҕордуурап
   Түүҥҥү кыраҕы булчуттартан биирдэстэрэ — тирии кынат. И. Никифоров. Тириини таҥастааһын — тириини имитии, имитиллибит тириинэн онуманы оҥоруу. ☉ Скорняжная работа
   Дүҥүргэ анаан тириини таҥастааһыҥҥа икки саастаах бүтэй кугас тыһы сүөһү тириитин ылыллар. ЧАИ СБМИ. Тириини таҥастааччы — тириини таҥастыырга үлэлиир, онон дьарыктанар киһи. ☉ Мастер, занимающийся выделкой мехов, скорняк. Тирии собуота — тириини таҥастыыр собуот. ☉ Кожевенный завод
   Хобороостоох Бииктэрдэрэ тирии собуотугар үлэлии киирэр үһү. Н. Габышев
   Бу барда: холкуостаах бааһынай, Ол тирии собуотун аттыттан, Кынаттаах сыарҕаҕа буолунай — Саппыкы, саппыйаан тартаран. С. Васильев. Тирии ыарыы- та — киһи, сүөһү тириитигэр тахсар баас. ☉ Кожное заболевание
   Кыра дьон кыһыннары ынах, сылгы тириитинэн эттэрин хаххаланар буолбуттара, араас тирии ыарыытыгар ылларбыттара. Эрилик Эристиин
   Атаххар көннөрү тирии ыарыыта баар. И. Федосеев
   др.-тюрк., тюрк. тери, терэ, тере, тире

I
аат. Дьиэ-уот ис көстүүтэ, тэрилэ. ☉ Общий внутренний вид жилища, его убранство
Дьиэлэр хоруобуйалара ситэн, ис барааннара оҥоһулларын кытта Иван уус, Лука бэйэлэрин дьиэлэригэр көһөн киирдилэр. М. Доҕордуурап
Дьиэ ис бараана үчүгэй тээбириннээх. И. Бочкарев. Музей салалтата бу дьиэни «Олоҥхо балаҕана» диэн ааттаабыт. Билигин дьиэ ис бараанын оҥороору бэлэмнэнэ сылдьаллар. «ХС»
Дыбарыас ис бараана эмиэ ымпыгар-чымпыгар тиийэ толкуйданан таҥыллыбыт. «Кыым»
♦ Алаһа бараан дьиэ көр дьиэ
Айыллан үөскээбит Аан ийэ дайдым, Аламай маҥан күнүм, Алаһа бараан дьиэм Быдан дьылларга Быралыйа бырастыыларыҥ! П. Ойуунускай
Кинилэргэ [уоллаах кыыска] соргуну баҕаран, Алаһа бараан дьиэлэригэр, бу, Сүүс киһи сүбэлиир алгыһынан Сүрэхтэригэр уоту отуннубут. Р. Баҕатаайыскай
Ийэ бараан дойду көр дойду. Эдэр ыччаттарым, Эрэллээх дьоннорум Ийэ бараан дойдуларыгар Эргийээхтээн кэлбиттэрин Эҕэрдэлээх тылбынан Эрчийдэҕим буоллун! Саха нар. ыр. III. Көй бараан уйа фольк. – көрүлээннарылаан, көччүйэн улааппыт дьиэ-уот, сир-дойду. ☉ Родимый дом, родимое гнездо, где прошли детство и юность
[Үрүҥ Уолан:] Сирим симэҕэ Сириэдийэн тахсыбыт. Көрдөөх-нардаах Көй бараан уйабытын Үөһээ дойдуттан Үргүөр үргүйбэтин, Аллараа дойдуттан Аргыар аргыйбатын. П. Ойуунускай. Байдам тутуу, Барылы кэскил, Баай Барыылаах, тойон эһэм! Көй бараан уйабытын Көрөн таҕыс, Аал уоппутун, Алаһа дьиэбитин анааран аас. Саха фольк. Кэрис бараан дьүһүннээх, кэлтэгэй ыйдаах фольк. – олоҥхоҕо Аллараа дойдуну хоһуйар уустук кубулуйбат эпиитэт. ☉ Постоянный эпитет, который используют при описании Нижнего мира в олонхо
Кэлэҕэй киһи кэлэҕэйдээн Кэлтэрэҥнии турарын курдук, Кэлтэгэй кэрис бараан ыйдаах [Аллараа дойду]. П. Ойуунускай
Кэрис бараан дьүһүннээх Кэлтэгэй ыйдара-күннэрэ Түҥнэри эргийэннэр, Түүннэри-күннэри Ытыс таһыйар Ыас хараҥа буолла. Ньургун Боотур. Ньүдьү бараан дьүһүн фольк. – кытаанах, суостаах, кырыктаах көрүҥ (олоҥхо бухатыырын туһунан). ☉ Жесткий, суровый, внушительный вид (о богатыре в олонхо)
[Ньургун Боотур] Найҕа былыт курдук Наахара хааннанна, Ньүдьү бараан дьүһүннэннэ, Сирэйиттэн-хараҕыттан Сиэрэ уота Сирдьигинэччи тоҕунна. П. Ойуунускай. Ооҕуй бараан ордуу фольк. – бухатыыр олорор дьиэтин-уотун хоһуйуу. ☉ Описание жилища богатыря
[Саха Саарын Тойону] Кырымах хаар түспэтэх, Кыһын диэн кэлбэтэх, Самаан сайын саргылаабыт Сандал маҥан дойдуга Ооҕуй бараан ордуулаан Олохтообуттара эбитэ үһү. П. Ойуунускай
Орто туруу бараан дойду көр дойду. Чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр Орто туруу бараан дойдум Ураанай кус туоһахтатын курдук Туналыйа көстөн кэллэ. Саха фольк. Үктээтэр өҕүллүбэт, Баттаатар маталдьыйбат Орто туруу бараан дойду Тупсан, торолуйан үөскээбитэ эбитэ үһү. С. Васильев
Дьэ, сэгэрдээр! Орто туруу бараан дойду Дьоллоох уйгу быйаҥ олоҕуттан Туораан хаалар Хомолтото бэрт буолаарай. Өксөкүлээх Өлөксөй. Суо бараан дойду – улахан, дьоһуннаах, аатырбытсураҕырбыт дойду. ☉ Большая, знаменитая, широко известная страна
Суостаах суодаллаах Һуун омук сэриилэрэ Суо бараан дойдулары титирэтэр. С. Данилов. Суо бараан сорук – улахан суолталаах, дьоһуннаах илдьит. ☉ Важное поручение, имеющее большое значение
Кимтэн кииннээх Халлаан даллан өксөкүтэ Таҥнары сабардаатыҥ диэтэргит, Уулаах былыт уугуйдаах Уйуллаан Куо тус бэйэбинэн Суо бараан соруктанан кэллим. П. Ядрихинскай. Туруу бараан дойду фольк. – уйгулаах олохтоох Орто дойдуну ойуулааһын. ☉ Живописание богатого, изобильного Среднего мира
Тоҕус иилээх-саҕалаах Туруу бараан дойдум Долгун туонатыгар Олорсо сылдьаммын, олоҥхолоон да көрүүм. Саха нар. ыр. III
Туруу бараан дойдубун, Торҕо томороон халлааммын Тунаарар иитин одуулаан Тус илин хайыһан Туһаайа көрөн турбутум. С. Зверев
Туруу бараан дойдум Туналыйар туоһахтатыгар Бухатыыр үөскүөх, Буойун олохсуйуох Улуу толооно Олоҕурбута эбитэ үһү. С. Васильев
Кини [Чиэнэ] иннигэр киҥкиниир киэҥ халлааннаах, онон-манан уһулута ойон тахсыбыт улуу хайалардаах, көстөр-көстүбэт күөх саҕахтаах туруу бараан дойду чураадыйа луҥкуран сытта. И. Данилов. Түлэй (түлүк, түмэн) бараан түүн – дьон кытаанахтык утуйар түүн үөһүнээҕи кэми ойуулааһын. ☉ Описание глубокой ночи, когда люди спят крепким сном
Төгүрүк мөҥүөн сирбит Түлэй бараан түүнүн Төлө анньан, Чаҕыл күндээр күн Кылбайан таҕыста. Р. Баҕатаайыскай
Түмэн бараан түүҥҥэ Түҥ-таҥ түһэн, Түлэс-балас бардахпына, Түҥнэстигэс түүллэри Түһэтэлиир буоллаҕым үһү. А. Софронов
Түптэ сааллан саа тыаһа Ыраах эҥсэн түспүтэ, Түлүк бараан түүн үөһэ Кыргыс уота күлбүтэ. В. Чиряев
◊ Хара бараан – 1) харатыҥы, харатыҥы кыыһаан (сирэй). ☉ Смуглый
Кини хара бараан буолан баран ис киирбэх сирэйигэр мэлдьи муҥура суох дьол сылаас кыыма сыдьаайара. Н. Лугинов
Ийэтэ уолчаанын хара бараан дьүһүннээҕин иһин таптаан Харачаан диэн ааттыыр. «ХС»
Хара бараан кыыс ахтар хараҕа мичилийэ, Күн-түүн ыраатар Күндү сэгэттэйин. С. Данилов; 2) көсп., поэт. улам хараҥаран иһэр; хараҥа. ☉ Описание постепенно наступающей темноты
Бэс ыйын Бэртээхэй кэмигэр Хара бараан түүнүм Халбарыйа устуута, Аан ийэ дойдум Айманан уһугунна. Нор. ырыаһ. Килбиэн көмүс күммүт Кэрии тыаҕа түстэ
Хара бараан түүммүт Хойдон ыараан истэ. М. Тимофеев
II
1. аат. Хойуу будьурхай түүлээх, токур муостаах кэбинэр кыра дьиэ сүөһүтэ. ☉ Баран
Бу киэҥ истиэп тухары Муссерен сүүһүнэн ааҕыллар барааннара үөр-үөрүнэн төттөрү-таары кырылаан көстөллөрө. Эрилик Эристиин
Бөрө барааннарга эрэ тойон ини. Амма Аччыгыйа
Дьоҥҥо тарҕатарга анаан сибиинньэ, хоруолук, бараан тупсаҕай боруодаларын үөскэтэллэр. И. Данилов
2. даҕ. суолт. Бараан тириититтэн (түүтүттэн) оҥоһуллубут. ☉ Бараний, овчинный
Күөх былааччыйалаах, кылгас бараан сонноох, сэлтэкэччийбит кыра кыыс миэхэ сулбу хааман кэллэ. Амма Аччыгыйа
Бурхалей ылан эргэ бараан бэргэһэни кэтэн көрбүтэ, кини бааччахтаах төбөтүгэр сөп түбэстэ. Эрилик Эристиин
Арай биирдэ Миимээн оҕонньор үүтээнигэр аан туманы кытта бараан тулууптаах күтүр улахан киһи бэрис гына түспүт. И. Данилов