с. лингв, придыхание (аҕылаан саҥарыллар дорҕоон).

туохт. Кимтэн эмэ куруук хомурулла, саҥарылла сырыт. ☉ Постоянно слышать в свой адрес укоры, упрёки, нарекания, осуждение. Мэлдьи мөҕүллэн-этиллэн да биэрээхтиир

даҕ. Туох эмэ биирдиҥитэ, маарыннаһара. ☉ Похожий, подобный
Көҥүл уонна таптал! Атылыы тыллар буолбаат?! Н. Лугинов
В.И. Рассадин монгуол, түүр тылларын ырыта сылдьан, саха тылыгар уонна Саян-Алтай хайалаах дойдутугар олохтоох түүрдэр тылларыгар эрэ баар атылыы, биир суолталаах, биирдик саҥарыллар элбэх тыл баарын булбут. Багдарыын Сүлбэ

туохт.
1. Туохтан эмэ санаарҕаа, санньый, мунчаар. ☉ Скорбеть, печалиться, огорчаться от неудачи
Уйбаан уола ойоҕо барбытыттан бэркэ курутуйар быһыылаах. А. Софронов
Ол буолан баран эн бу дойдуга суох буоларгыттан курутуйабын. С. Ефремов
2. Буруйа суохха сэмэлэнэн, саҥарыллан, атаҕастанан хомой, хоргут, өһүргэн. ☉ Обидеться, огорчиться, расстроиться от незаслуженных обид
Балыгыай курутуйан кулгааҕа кытар гына түстэ, аҕата эппититтэн, сурдьа күлбүтүттэн …… саһан олорон ытаата. Бэс Дьарааһын

аат. Сахаларга былыргы өйдөбүлүнэн, туох эмэ айыыны, улахан алҕаһы, куһаҕаны оҥордоххо мүччүрүйбэт, төлөрүйбэт иэстэбил. ☉ Расплата за неблаговидные деяния, возмездие, кара (по поверью якутов, человек не может злоупотреблять чем-л. безнаказанно)
[Маайа:] Ол сэтигэр бу мэйиитээҕи харахпынан көрбөтөх омугум сиригэр кийиит буоллаҕым буолан, хааһахха хаайтарбыт курдук олордоҕум. А. Софронов
Тыл иччитэ хас биирдии сыыһа саҥарыллыбыт тылга аньыы ааҕар, ити аньыы үксээһинэ сэти үөскэтэр. В. Кондаков
Хаамардар ампаардара умайан хаалбыта, ону кубаны өлөрбүтүн сэтигэр умайдаҕа диэн кырдьаҕастар тойоннообуттара. Г. Угаров
ср. кирг. сэт ‘дурной, неприличный’

туохт., кэпс.
1. Кими эмэ күүскэ, эмискэ оҕус, тэп. ☉ Внезапно, резко и сильно ударить кого-л.
Сылтах булбут Агдам Шампаны харахха чаҕылыннарда. Р. Баҕатаайыскай
Бэйэм да соһуйуох, Алигы сирэйгэ охсон чаҕылыннардым. СН ЭСЭ
Баабыр биэ атаҕар саҥа чугаһаан истэҕинэ, биэ туох баар күүһүнэн тэбэн чаҕылыннарар. ААС
2. Тугу эмэ кистээбэккэ, кырдьыгынан олус үчүгэйдик, лоп бааччы этэн, кэпсээн биэр (саҥарыллыам диэн куттаммакка). ☉ Сказать, рассказать о чём-л. напрямик, откровенно, честно
[Сергей Степанович] оскуола оҕолоругар тиийэ мунньан, сир түҥэтигин туһунан дакылаат оҥорон чаҕылыннарда. С. Васильев
«Тоҕо сымыйалыыгын, сыарҕаҕар баар сылгы матаҕаҕар кэрэмэс саһылы кистээн илдьэ иһэҕин буолбат дуо?!» — диэн Соокоон этэн чаҕылыннарда. КДМ ОККО

даҕ.
1. Бигэтэ суох туттарыылаах, мөлтөх иҥиннэриилээх, төлөрүйүмтүө. ☉ Легко срывающийся, непрочно, слабо закреплённый. Төлөркөй сомуоктаах саа
□ Оччолорго бары да эдэр, өрүкүнэспит, биир чыркый кэлэн түстэҕинэ, кырата сүүрбэччэтэ ытан субурутар бэрт төлөркөй чыыбыстаах сааһыттар этибит. В. Титов
Мин аҕам хара мастаах «ытын атаҕа» элэйэн, төлөркөй буолбут сомуоктаах доруоп саалааҕа. «ХС»
Хапкааныҥ тыла олус төлөркөй. «Сахаада»
2. көсп., кэпс. Бэйэтин кыайан туттуммат, туттунуута суох; толкуйдаабакка эрэ этиллэр, саҥарыллар, олус босхо барбыт. ☉ Не умеющий владеть собой, лишённый самообладания, несдержанный; необдуманный
Сорокин, кэтэх санаата суох, бэйэтэ төлөркөй үгэһинэн, саҥа собуоттанан эрэр мотуоркалыы түргэнтүргэнник төтүгүрэтэн истэ. Р. Баҕатаайыскай
Табаарыстар, тыл-өс төлөркөй буолан бараары гынна, онон тугу саҥарары бэйэ толкуйдуура, тойоннуура наадалаах. У. Нуолур
◊ Төлөркөй бүтэй дорҕоон тыл үөр. — төлөрүйэр бүтэй дорҕоон диэн курдук (көр төлөрүй)
Тыл уонна уос салгыны бүөлээн баран төлөрүйэриттэн төлөркөй бүтэй дорҕоон үөскүүр. ФГГ СТ

сыһ.
1. Бэйэ-бэйэлэрин кытта бииргэ; сыһыары буолар гына. ☉ В соединении с чем-л.; вместе с чем-л.
Холбуу баайыллыбыт кинигэлэрин, кумааҕытын, харандаастаах уруучукатын …… ырбаахытыгар суулаан баран, хонноҕор кыбыммытынан, Микиитэ таһырдьа ыстанна. Амма Аччыгыйа
[Үүйэ] икки ытыһын холбуу тутан, ньилбэгэр ууран, саҥата суох олорбохтоото. Л. Попов
Холбуу хотонноох, оһох кэннинэн ааннаах, кыра балаҕан дьиэ. М. Доҕордуурап
2. Холбоон, тугу эмэ кытта уопсай, биир буолар гына. ☉ В совокупности
Дьиэлэрэ куукунаны кытта холбуу аахтахха, кыра-кыра үс хостоох. Г. Колесов
Икки эбэтэр хас да тыл, холбуу суолталанан, биир өйдөбүлү бэлиэтиир буола ситимнэммитэ холбуу тыл дэнэр. АПС СТЛ
◊ Баһылатыылаах холбуу этии — тутаах уонна киниттэн тутулуктаах, кини ис хоһоонун ситэрэр салаа чаастан турар холбуу этии. ☉ Сложноподчинённое предложение, части которого (придаточная и главная) неравноправны, одна зависит от другой
Баһылатыылаах холбуу этии чаастара интонация да, форма да өттүнэн арахсар кыахтара суох. СТ С
Тэҥҥэ холбоммут холбуу этии көр тэҥҥэ. Тэҥҥэ холбоммут холбуу этии чаастара сороҕор ситим тыл көмөтүнэн холбоһоллор. СТ С. Холбуу кэпсиирэ — икки эбэтэр хас да тылынан бэриллибит кэпсиирэ. ☉ Составное сказуемое
Холбуу кэпсиирэ араас саҥа чаастарынан бэриллэр. СТ С
Холбуу туһаайыы көр туһаайыы. Холбуу туһаайыы сыһыарыыларын этиҥ. Холбуу туһаан көр туһаан. Этиигэ холбуу туһааны булуҥ. Холбуу тыл көр тыл II. Холбуу тыллар ордук үгүстүк сыстыы уонна тардыы, ол кэнниттэн салайыы ситимнэринэн үөскүүллэр. АПС СТЛ. Холбуу этии — икки эбэтэр хас да судургу этиилэртэн турар этии. ☉ Сложное предложение
Кэпсэтэргэ да, ааҕарга да холбуу этиини бүтүннүүтүн биир этии курдук саҥарыллар. СТ С
Судургу этиилэртэн холбуу этиини оҥорон, үөрэнээччилэр судургу уонна холбуу этии уратыларын түргэнник билэллэр. СОТТҮө

1. туохт.
2. Улахан дуорааннаах, бэрээдэгэ суох саҥаны-иҥэни, күүгээни таһаар. ☉ Издавать, производить невнятный шум-гам
   Арҕаа диэки өттүн одуулаан турдахпына — Аҕыс үөстээх Араат байҕаллаах эбит, Аҕыс күннүк сиртэн Аарыгыра, айдаара Айгыста турар эбит. Саха фольк. Бэрт өр айдааран баран нэһилиэк дьокутааттарын сэбиэтин таллылар. Амма Аччыгыйа
   Кылааһын аанын аспыта, оҕолор бүтүннүү кэриэтэ кэлэн, дуоска аттыгар мустан, тугу эрэ кэпсэтэн айдаараллар. Софр. Данилов
3. Улахан этиһиини, муҥхаалы, содуому таһаар, содуомнаа. ☉ Затевать шумную ссору, ругань; скандалить, дебоширить
   Тоҕо милииссийэҕэ илдьэҕит, мин тугу оҥордум? Күлүгээннээбэтим, айдаарбатым, үөхсүбэтим. Амма Аччыгыйа
   Саша бэрт өр муҥхааллаан, айдааран баран, түүн хойут утуйбута. Н. Якутскай. Доҕоор, эйигин айдаарар дииллэр. Холкуос хаһаайыстыбатыгар «хаана суох өрөбөлүүссүйэни» оҥороору гынар дииллэр ээ. А. Федоров
4. Улаханнык айманан саҥар-иҥэр (үксүгэр соһуччу); эмискэ, соһуччу улаханнык саҥаран-иҥэрэн чуумпуну аймаа. ☉ Громко, взбудораженно заговорить; неожиданно громко заговорить, нарушая тишину
   «Эбээ, тугу саҥараҕын?» — диэн умуһах айаҕар Уйбаанчык уол айдаара түстэ. Амма Аччыгыйа
   Нахов айдаарбытынан киирэн, завуч остуолун аттыгар турар олоппоско олорунан кэбистэ. Софр. Данилов
   Наахара Сүөдэр буспут мундутун хоторон, саҥардыы сиэн эрдэҕинэ, таһынааҕы ыал эмээхсинэ айдааран киирдэ. Т. Сметанин
   △ Элбэхтик саҥар-иҥэр, күөртээн, тарҕатан айаҕалан (үксүгэр солуута суоҕу, буолары-буолбаты). ☉ Много и возбужденно говорить, создавать шумиху вокруг какого-л. вопроса (обычно незначительного)
   Кимнээх эрэ аллааҕымсыйан, ускуустуба тэрилтэлэрэ ити билигин айдаарар хозрасчеттарыгар киирбиттэринэн сибээстээн, музыкальнай тыйаатыр сабыллыбыта, үлэһиттэрэ ууратыллыбыттара. Н. Лугинов
5. Саҥарыллыа суоҕу саҥар, дьоҥҥосэргэҕэ кэпсээн иһитиннэрэн кэбис. ☉ Разглашать, разглагольствовать о том, о чем следует молчать
   [Балааҕыйа:] Соһуйбучча айдааран кэбистим, сэрэйбэтэҕэ үчүгэй. Амма Аччыгыйа
   — Настааны кытта кэпсэтиллиэ. — Ээ, айдаараайаҕын! Киһини саакка ыытан. В. Гаврильева
6. даҕ. суолт., фольк. Күүгээннээх, сүпсүлгэннээх; аймалҕаннаах, түрбүөннээх. ☉ Беспокойный, шумный, бурный (обычно об эпических лесах, морях и т. д.)
   Араҕастай атыыр сылгы Ардайдаах сиэлин, кутуругун Арыйыта баттаталаабыт курдук Айдаар хара тыаларынан араарталаммыт эбит. Саха нар. ыр. I
   Тоҕус сүүлэр этиҥ илдьиттээх, аҕыс айдаар этиҥ аргыстаах, сэттэ ньиргиэр этиҥ сэриилээх [Үрүҥ Айыы Тойон]. ПЭК ОНЛЯ III

1. даҕ.
2. Устатын кээмэйэ кыра, уһуна суох. ☉ Небольшой, незначительный в длину, короткий
   Сото кылгас даҕаны соло улахан (өс ном.). Кини илиитигэр …… кылгас соҕус мас тутуурдаах этэ. Суорун Омоллоон
   [Харыалап] мүлүркэй бүлгүннэриттэн үргүлдьү үүнэн тахсыбыт кылгас модун моонньулаах. Л. Попов
   Кылгас атахтарынан түргэн-түргэнник хааман дэдэһийэн тиийэн дьонтон туора, инники диэки миэстэҕэ олордо. Н. Лугинов
   △ кэпс. Үрдүгүнэн кыра, намыһах. ☉ Невысокий, низкий
   Кини үкчү аҕатын курдук …… кылгас уҥуохтаах, лэп курдук быһыылаах. Амма Аччыгыйа
   Кылгас эрээри, хоп-хойуу Отун үүнүүтэ бу дойду. Күннүк Уурастыырап
3. Бириэмэтинэн кыра, уһуна суох. ☉ Непродолжительный, короткий по времени
   Ол эрээри кини кылгас олоҕун устатыгар айан хаалларбыт нэһилиэстибэтэ биһиги бука бары киэн туттар күндү баайбыт буолар. Софр. Данилов
   Кинилэр ити кэпсэтиилэригэр тэптэрэн, сааскы кылгас түүн ааһан эрэрин билиминэ хааллылар. М. Доҕордуурап
   Мутугунан быраҕар Муҥур кылгас үйэҕин көдьүүһэ суох ыытаҕын, Көргө-нарга барыыгын. Баал Хабырыыс
   △ Элбэҕэ суох, аҕыйах тыллаахөстөөх. ☉ Краткий, немногословный
   Кини бэйэтин быһыыта-майгыта эрэ буолан, кэпсээнэ бэрт кылгас. Саха фольк. Вася куолутунан, кылгас этиилэринэн саҥарбытынан чугаһаан кэллэ. Амма Аччыгыйа
4. көсп. Аҕыйах үптээх-астаах, тиийиммэт-түгэммэт; дьадаҥы. ☉ Малоимущий, бедный
   Мин кылгаспын, мин кыараҕаспын, элбэх иитимньигэ баттатан сылдьарбын билэҕин. А. Софронов
   Кыһалҕа бөҕө олуйан, кылгас бөҕө кыайан, мин сордоох айыыга-хараҕа киириэх бэйэм буолуо буоллаҕа дуо. Суорун Омоллоон
   Ити ыалга кыра Алампа биэс сыл кэриҥэ иитиллэр. Ортотугар Борук уола Бааса диэн эмиэ кылгас киһиэхэ биэрэ сылдьыбыттара. «ХС»
5. аат суолт. Туох эмэ кээмэйинэн кырата, уһуна суоҕа. ☉ Непродолжительность (напр., лета)
   Суол уһуна эбэтэр кылгаһа биллибэт. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Биһиги дойдубут сайына кылгаһын быһыытынан эрдэ тахсар, сотору үүнүүтэ ситэр хортуоппуйу талыахха. А-ИМН ОЫЭБЫ
   ♦ Кылгас күн биэстэ, уһун күн уонна — 1) олус аҕыйахтык, дэҥ кэриэтэ (саҥарар — аҕыйах саҥалаах киһи туһунан). ☉ Очень редко (говорить — о молчаливом, неразговорчивом человеке)
   Бу сырыыга кини тыла-өһө сытыырхайбытын, чобуорхайбытын бэйэм да сөҕөн кэбиспитим. Кини уруккута уһун күн уонна, кылгас күн биэстэ эрэ саҥарар киһи этэ. И. Никифоров; 2) олус элбэхтик, чаастатык (аҕыйахтык буолуохтааҕын оннугар). ☉ Слишком часто, помногу раз (делать что-л., а надо бы реже)
   Тиргэлэрин уһун күн уонна, кылгас күн биэстэ кэрийэллэрин, Дьахтар Алааһын тыымпытын кустарга иллэҥнээбэттэрин бэйэлэрин буруйдарынан аахпат этилэр. А. Неустроева. Кылгас майгылаах түөлбэ. — үчүгэй, сытыарысымнаҕас майгылаах. ☉ Добродушный, доброго нрава. Сүрдээх элэккэй, кылгас майгылаах киһи этэ. Кылгас санаалаах — уһуну-киэҥи эргитэн өйдөөбөт, муҥутах. ☉ Недальновидный, недалекий человек
   «Соммут эҥээринээҕэр кылгас санаалаах дьон сырыттахпыт ээ», — Сүөдэр үөһэ тыынар. Н. Якутскай
   Мэйи сирин булчуттара кыараҕас көҕүстээхтэр, кылгас санаалаахтар. Л. Попов. Кылгас соннон — дьадай, эһин, куһаҕан олохтон. ☉ Разориться, стать бедным
   Үлэһитэ, сүрэҕэ даҕаны бэрт, сухаһыт оҕус курдук киһи, ол гынан баран, биир кытта төрүөбүт кыдьыктаах буолан, бу курдук кылгас соннонон, сааһын тухары дьадаҥытык, кыһалҕалаахтык олорбут эрэйдээх. Кырдьыга, хаартыһыт үгэстээх. А. Софронов
   Киэҥ-холку буолуу ханнык да киһиэхэ саамай үчүгэй майгы буолар. Хата ону мин саллар сааһым тухары сатаабатах баҕайым. Онон да кылгас соннонон сырыттаҕым ээ. С. Никифоров
   ◊ Кылгас аһаҕас дорҕоон тыл үөр. — уһатыылаахха утары туруоруллар, кылгастык саҥарыллар аһаҕас дорҕоон. ☉ Краткий гласный звук, противопоставленный долгому гласному звуку
   Саха тылыгар баар аҕыс аһаҕас дорҕоон барыта кылгас уонна уһатыылаах көрүҥнээх. СОТТҮө
   Саха тылыгар кылгас аһаҕас уонна хоһуласпатах бүтэй дорҕооннор дэхси чуолкайдык этиллибэттэр. СОТТЛ. Кылгас атах түөлбэ. — куобах. ☉ Заяц
   Бара сатаан, кылгас атах тоорохойун [табах гынан] тарда сатаатым. В. Протодьяконов. Кылгас долгун араадь. — уонтан сүүс биэс уон миэтиргэ диэри уһуннаах араадьыйа долгуннара. ☉ Короткие волны (радиоволны длиной от десяти до ста пятидесяти метров) Араадьыйа приемнигын кылгас долгунун эрийэн бииртэн биир ыстаансыйалар арааһы кэпсииллэрин истэ олордо
    Ити приемник кылгас долгунунан аан дойду ханнык баҕарар араадьыйа ыстаансыйата биэриитин ылар. «ХС». Кылгас моой зоол. — собо хатырыгыныы дьэрэкээннэнэн көстөр кугдархайдыҥы бороҥ дьүһүннээх обургу хаас, тумсун төрдө хара, атаҕа кыһыл өҥнөөх (үксүн туундараҕа төрүүрүөскүүр). ☉ Восточный тундренный гуменник (большой дикий гусь). Кылгас моой сиргэ уйаланар, түөрт, алта сымыыттаах буолар
   ср. осм. кыска ‘короткий’