сов. кого-что, разг. чаҕылыннар, сырбат, оҕус.

чаҕылыннар диэнтэн төхт
көрүҥ. Охто сытар оҕонньору төбөҕө чаҕылыннартаабыт. А. Бэрияк

сыһ. Кимтэн да ордуктук, чаҕылхайдык. ☉ Лучше всех, отлично
Софияҕа уонна Михаил Федосеевка көмөлөстөххө бастыҥнык үлэлиир кыахтаах дьон. М. Доҕордуурап
Эбээ, бүгүн бастыҥнык эппиэттээн чаҕылыннардым, доҕор, дьэ. Амма Аччыгыйа

даҕ. Лаппа кыра, лаппа аччыгый. ☉ Очень маленький, малюсенький
Тууттан ылан тымтайга укпут быычыкаа балык курдук, икки уол тас уорҕаларынан муостаҕа өрө лаһыйалаһыйалар …… дьүүлэ дьаабыта суох аймалҕаны тартылар. Эрилик Эристиин
Биһиги үөрэниэхтээх оскуолабыт быычыкаа дьиэтэ хоту ойуур быыһыгар барбах көстөн чөкөйөн олорор. И. Никифоров
Биир быычыкаа, чоҕулуйбут кыысчаан ойон тураат: «Николай Семенович, бу оҕонньору кытта бииргэ олорбоппун, бытыга сүрэ бэрт», — диэн чаҕылыннарда. Дьүөгэ Ааныстыырап

аат. Тугу эмэ хонтуруоллуур сыаллаах, туох эмэ сөптөөҕүн билээри көрүү-истии. ☉ Проверка
[Катя:] Партком сэкирэтээригэр баран чахчытын кэпсээн биэрдим. Бэрэбиэркэ бөҕө буолла. Биһиги ыраастанныбыт. С. Ефремов
«Төһө да үтүө сыаллаах буоллун, ханнык баҕарар бэрэбиэркэ төрдө биир. Ол — киһини итэҕэйбэт буолуу!» — диэн чаҕылыннарбыта. Н. Лугинов
Оройуон хаһыата кыстыкка бэлэмнэнии уонна кыстыкка киирии кэмигэр элбэх рейдэлэри, бэрэбиэркэлэри ыыппыта. БИ УЛАа

дьоһуннаа диэнтэн бэй
туһ. [Миитэрэй] ханна да суох бытыгын оҥостунар, дьоһуннанан туран илдьиркэй саал былаатын сүөрэр, сототугар охсунан баран, уот иннигэр аҕалан ыйыыр. Амма Аччыгыйа
Васин сцена үрдүгэр турар остуолуттан дьоһуннанан туран этэн эрдэҕинэ, Костя быһа түһэн чаҕылыннарда. Э. Соколов
Поэт сааһыран истэҕин аайы айымньыта өй-санаа өттүнэн өссө ордук дириҥээн, дьоһуннанан, оттон эмоциональнай өттүнэн ордук үрдүк иэйиилэнэн иһэр. «ХС»

1. чаҕылый диэнтэн дьаһ. туһ. Сааскы күн чаҕылытан олус да сырдык! Киһи хараҕа саатар. Далан
   Кырааскалаах муостаҕа түннүгүнэн күн уота үрүҥ сардаҥатын чаҕылыта куппут. Н. Габышев
   2
   чаҕылыннар диэн курдук. Бэргэн аҕыйахта ойон киһи аттыгар баар буолла да, куруттан быһаҕын ыла сатыы сылдьар киһини харахха чаҕылытта. Н. Босиков

аат.
1. Төбөтүнэн ыалдьар, булкуллар киһи. ☉ Человек, страдающий душевным, психическим расстройством
Иирээкилэри эмтиир балыыһаларыгар бара сырыттым.  Куоракка иирээкилэр дьиэлэригэр төкүнүттүлэр. Бастаан укуол чабылыннардылар. Э. Соколов
2. көсп., сөбүлээб. Наһаа бардам-баламат, иирбит киһиэхэ маарынныыр майгытынан сөбүлэппэт киһи (үксүн үөхсүүгэ тут-лар). ☉ Психически неуравновешенный человек
Гитлер иирээки бэргиирин үгэнигэр Сэбиэскэй Сойууһу үс нэдиэлэ иһигэр кыайыах буолан мэнэрийбитэ. Суорун Омоллоон
«Сымыйа! Хата, бэйэҥ иирээкигин!» - уол, тохтуу түһэн баран, итинник этэн чаҕылыннарбытын кулгааҕа эрэ истэн хаалбыта. В. Гаврильева

туохт.
1. Сытыытык чаҕылый, уоттаах курдук буолан көһүн (хол., харах туһунан). ☉ Блестеть, сверкать, гореть (напр., о глазах)
Хараҕын кыыстан араарбат — кыраһыабайыан! Харахтара чоҕулуйан, имнэрэ тэһэ кэйэн түһэн — эдэриэн. Е. Неймохов
[Эһэ] хараҕа мэктиэтигэр банаар уотунуу чоҕулуйан көһүннэ. В. Протодьяконов
Булчут үүтээнин Түннүгүн уота Түүҥҥү хараҥаҕа Чолбоннуу чоҕулуйда. А. Старостин
2. Сытыытык уоттааҕынан көр, чобуотук тутун (хол., кыыс оҕо). ☉ Держаться бойко, сверкая горящим взором (напр., о девочке)
Биир быычыкаа чоҕулуйбут кыысчаан ойон тураат: «Николай Семёнович, бу оҕонньору кытта бииргэ олорбоппун, бытыга сүрэ бэрт», — диэн чаҕылыннарда. Дьүөгэ Ааныстыырап
Чоруун уостаах, Дьоҕус-кыра бэйэтэ Чобуотук чоҕулуйа Чуор кэрэ куолаһынан Этигэн хомус курдук этэ-кэпсии турарын Олоҕум устатыгар умнуо суохпун. ҮӨЫ
Чугас дьонуҥ мааллара күндүтүн көр, чоҕулуйан кыыс да кыыс. Огдо