саһыллаа диэнтэн холб. туһ. Былырыын аҕабын кытта саһыллаһа сылдьыбытым

1. сыһ. Саһыл курдук, саһыл быһыытын быһыыланан. ☉ Подобно лисице, как лисица
   [Чучунаа:] Туох баар күүспүнэн мөхсөбүн. Бөрөлүү улуйабын, саһыллыы ньааҕыныыбын, ыттыы үрэбин. Н. Абыйчанин
   Сүөдэр оҕонньор хаста да саһыллыы ньылбыйан албыннанан көрдө даҕаны, туһа тахсыбата, хаайыылаах эппитин этэ турда. С. Никифоров
2. даҕ. суолт. Саһыл өҥүн курдук дьүһүннээх. ☉ Напоминающий цветом лисью масть, рыжеватый
   Саһыллыы саһархай хатыҥнар Сайыны сайыһа тураллар. Е. Васильев

ойуолаа диэнтэн холб. туһ. Күһүн хаһыҥнаах сарсыарда таһырдьа атах сыгынньах ойуолаһан тахсаллара. Далан
Кыргыттар, саһыллыы оҥостон, Сэлиинэн сэгэйдилэр, Оҕолор куобахтыы таҥнан Олоро-олоро ойуоластылар. «ХС»

киистээ диэн курдук
Алдаҥҥа тахсан тииҥниир, Сиинэҕэ саһыллыыр, Сур бөрөнү сойуолуур, Токоҕо саарбалыыр. С. Данилов
Муора булдугар сылдьаллар, оттон кыһын саарбалыыллар уонна сааланаллар. В. Арсеньев (тылб.)

көр бэйэтэ дуу
Кэпсээни истибэтэх бэйэкэтэ дуу? Н. Заболоцкай
Атын оонньууну билбэт бэйэкэлэрэ дуу? П. Ойуунускай
Чэ, эбэтэр, чугастыы ыллахха, маннааҕы үлэһиттэрэ даҕаны төһө наадалааҕын кыайан өйдөөбөт бэйэкэлэрэ дуу, тугуй? Г. Колесов
△ Ардыгар суланыы дэгэттэнэр. ☉ Иногда имеет оттенок сетования
Бу, акаары, бачча кырдьан бараммын, ити Бассабыык Баһылайы …… иннин ылыам диэн санаа санаммыт бэйэкэм дуо?! П. Ойуунускай
Саха сиригэр сатаан саһыллыа суох бэйэкэтэ буолуо дуо? Күндэ

туохт.
1. Кырынааһы бултаа. ☉ Охотиться на горностая
Түүн хаар түһэн кыыдамныа… Булчут дьонум аймаҕа Алдан уҥуор тахсыаҕа, Кырынаастыа, саһыллыа. Эллэй
2. Икки илиинэн тайанан, атах төбөтүнэн тирэнэн, умса сытан инниҥ диэки ыстаҥалаан куоталас. ☉ Состязаться в прыжках с упора лежа на руках и носках вытянутых ног, продвигаясь вперед — кто кого перескачет (старинная якутская забава)
«Кырынаастыыр» киһи сиргэ икки илиитинэн уонна атаҕын төбөтүнэн тирэнэн турар. ФАС ӨОо

аат., кэпс.
1. Уруулуу буолуу, уруулаһыы; урууаймах. ☉ Родство; родня
Оттон аҕабытын Дьэкиимкэ бутуйара буолуо, кини соҕотох буолбатах, тымырдаах-сыдьааннаах киһи. А. Софронов
Тымырсыдьаан быһаарбат үйэтэ үөскээн турар. Л. Попов
[Артыамый:] Эбии күүсуох тардыстабыт. Улуус аайы тымырбыт-сыдьааммыт баллайар баһаам. Л. Габышев
2
тымыр 2 диэн курдук. Дьэ, мантан ыла Бүөккэ Оччугуй Ботуобуйа тымырдарын-сыдьааннарын кэрийэн, сис тыаларын быһыталаан саһыллыахтаах. Н. Якутскай
Тоҕус ый тухары тууйа баттаабыт хаар, муус ууллан, уонунан, сүүһүнэн тымыр-сыдьаан буолан лаҥкыначчы ыллыыр. Н. Заболоцкай
Туруйалаах үрэҕин баһыттан атаҕар диэри, үрэх бары салаатын, хочотун, күөллэрин, бары үрүйэтин-харыйатын, дүөдэтин-аппатын, тымырын-сыдьаанын, кимнээҕэр даҕаны, биэс тарбах курдук билээччи Уйбаанчык Унаарап буоллаҕа дии. «ХС»

I
туохт.
1. Салгынынан илгий, сайа оҕус, тыалыр. ☉ Веять, нести струи воздуха, дуть (о ветре). Эти-хааны дьэгдьитэр эмтээх салгын үрбүтэ, — Көмүс өҥнөөх долгунум Күндээрийэ түспүтэ. Күннүк Уурастыырап
Муус кырыа дьиэбит оһоҕун Уотун тыал саба үрэр. Эллэй
Хотуттан кимиэллээхтик үрэр тымныы тыал кини сүрэҕин-быарын ортотунан сайан киирэрэ. И. Федосеев
2. Айаххынан салгын күүстээх сүүрээнин таһаар. ☉ Выпускать ртом сильную струю воздуха, дуть
Бэҕэһээ киэһэ холумтаныгар күлүнэн көмпүт уоттаах чохторун хардаҕас төбөтүнэн арыйаарыйа, мас оттон, тымтыгынан күөдьүтэн, үрэн сирилэттэ. А. Софронов
Мөлтөөн иһэр уот төлөнүн наһаа күүскэ үрэн, умуруоран кэбиһиэххин эмиэ сөп. Амма Аччыгыйа
Горну Чүөчээски бастыҥ доҕоро Марат үрэрэ, оттон барабааны Петя уол тыаһатара. Суорун Омоллоон
♦ Үрдэр антах, өҕүрүйдэр (эҕирийдэр) бэттэх көр өҕүрүй
Бу киһи Тура-олоро дьороһуйбут, Киирэ-тахса биэрэстэммит, Үрдэр антах, Өҕүрүйдэр бэттэх киһи. Өксөкүлээх Өлөксөй
Эн кинини ситэ билбэт эбиккин. Кини — салайааччыга саһыллыы ньылаҥнас, оттон биһиэхэ — торҕон бөрө. Кинилэргэ үрдэр антах, эҕирийдэр бэттэх, биһиэхэ — кур төҥүргэс. С. Федотов. Үрүллүбүт хабах курдук «хоос» гынна — өрүкүйэн, омуннуран баран уостан хаалла. ☉ Легко и быстро остыть, внезапно обмякнуть, сдуться. Киһибит эмискэ үрүллүбүт хабах курдук «хоос» гынна
◊ Үрэр саа көр саа
Тимир суол тилигирээтэ, Тэлигирээп тэһииргээтэ, Тэлэпиэн тэбиэһирдэ, Тэргэн саа тигинээтэ, Үрэр саа үлүһүйдэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Үрэр да саанан ытарга ааттаах баарым. УАЯ А
др.-тюрк., тюрк. үр
II
туохт.
1. Быстах-быстах, төлүтэ барар курдук бүтэй саҥаны таһаар (ыт туһунан этэргэ). ☉ Издавать лай, лаять (о собаке)
Мууһунан утаҕын ханнаран баран, туран истэҕинэ, Түргэнэ үрэн тоҕо барда. Суорун Омоллоон
Таһырдьа Дьүкэ биир тыынынан лоҥкуначчы үрээт, уурайан хаалла. Болот Боотур
Алааска киирдилэр, ыал ыта Ыраахтан үрэ тоһуйда, Утуйбут дьиэлээх соһуйда. Дьуон Дьаҥылы
2. көсп., үөхс. Кими эмэ үөх, саҥар, мөх. ☉ Грубо выражать своё недовольство, браниться
«Үксү үрбэккэ олор, эмээхсиэн!» — Сыллай Луха, кыһыл сирэйэ үллэ түһээт, бардьыгынаан тоҕо барда. Амма Аччыгыйа
[Баабыла:] Мин үөрэҕэ суохпун да, суобаһым эйигиннээҕэр ыраас. [Сүөкүлэ:] Суобаһа суоҕу миигин булаҥҥын үрэ тураҕын дуо? И. Гоголев
«Соххор, эн баҕас үрбэккэ тур! Эн соҥҥун биһиги сарбыйан сиэбиппит дуо?!» — Дайыыла ыххайан дэлби ыстанна. М. Доҕордуурап
♦ Ыт үрбэт, киһи көрбөт буол — киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт буол диэн курдук (көр киһи I)
Уол оҕо барахсан, Ыт үрбэт, киһи көрбөт буолан баран, Түөрт үрэх баһыттан биирдэригэр Дьоло тосхойор, Быйаҥа быгыалыыр, Кэскилэ кэтэһэр кэмэ кэлиэҕэ. Саха нар. ыр. II
др.-тюрк., тюрк. үр
III
туохт. Тириини таҥастыырга бэлэмнээн субатын эбэтэр түүтүн үрбэнэн кыһыйан ыраастаа. ☉ Скоблить, счищать (мездру с кожи) специальным орудием үрбэ. Инчэҕэй тириини үрэр
□ Ыстапаанньыйа суол ааныгар олорон тирии үрэр. Күндэ
Андаатар тириитин үрэр (ыраастыыр) мас эмиэ туспалаах. «ХС»
ср. др.-тюрк., тюрк. сүр ‘сдирать, стягивать’