с. 1. былыт; 2. күдэн; облака пыли быыл күдэнэ; облака дыма буруо күдэнэ; # с облаков упасть (или свалиться) халлаантан түс (эмискэ баар буол); витать в облаках халлаанынан сырыт (дьиҥнээх олохтон тэй).

сыһ. Куул курдук. ☉ Кулем, мешком (свалиться)
Ыар, нүһэр санааларын Санныгар кууллуу сүгэн Оробуочай хааман иһэр. И. Гоголев
Дабыыдап уол оронугар кууллуу охтубут да утуйан муннун тыаһа бап-баччыгынас. Е. Неймохов

1) падать, упасть, валиться; мас охтубут дерево упало; иҥнэн оҕут = упасть, зацепившись за что-л., наткнувшись на что-л.; споткнуться и упасть; 2) пропадать, гибнуть, погибать; ойуурдаах куобах охтубат погов. заяц в лесу не пропадёт; 3) свалиться (в результате тяжёлой болезни); 4) доходить до крайнего истощения; дохнуть, околевать (о животных); охтубут таба крайне истощённый олень; охтон өлбүт сүөһү дохлая скотина.

сов. 1. (отделиться) быстан түс, туллан түс; ставня сорвалась ыстаабан туллан түстэ; 2. (свалиться) сууллан түс, быстан түс, мүлчү үктээн түс; глыба снега сорвалась с верхушки горы хайа төбөтүттэн көһөкө хаар быстан түстэ; я сорвался с дерева мин мастан суулуннум; 3. (рванувшись освободиться) төлө бар, мүлчү бар, (быаҕын) быһан бар; собака сорвалась с цепи ыт сыабын быһан барда; 4. (быстро покинуть своё место) ойон тур, ыстанан тур; он сорвался с места и убежал кини олорор сириттэн ойон турда да, сүүрэн хаалла; 5.: у меня сорвалось с языка мин өйдөөбөккө этэн кэбистим; 6. перен. разг. (потерпеть неудачу) түҥнэһин, эстэн таҕыс; сорваться на экзаменах экзамеҥҥа түҥнэһин; 7. перен. разг. (не состояться) тоҕун; дело сорвалось дьыала тоҕунна; # голос сорвался 1) (от напряжения) куолаһа быстан хаалла (саҥа тахсыбат буола); 2) (перешёл из одного тона в другой) куолаһа (эмискэ) алдьанна; как (или будто или словно) с цепи сорвался сыаптан төлө барбыттыы быһыылан (туох да дьүүлүн быһаарбакка оҥорон бар).

туохт.
1. Ыс-тох, алдьат-кээһэт, тоҕо солоо. ☉ Разломать, раскидать, разрушить
Сааскы мууһу урусхаллаан, халаан уута халыйа уһунна. Амма Аччыгыйа
Хаһааҥҥыта эрэ силлиэ урусхаллаабыт сылбахтарын аттыгар чугаһаан эрдэҕинэ, хас да киһи кини диэки сааларын туһаайбытынан ойон тураллар. Эрилик Эристиин
Оҕуруоттанар туһугар ойуур маһын урусхаллаабыттар ахан. У. Нуолур
Эһэ быыкаа хайаҕаһынан ньылбырыйан киирээт, урусхаллаабытынан, ый-күн ыһыаҕа оҥорбутунан барар. Н. Заболоцкай
2. көсп. Үлтү сыс, күүһүн-кыаҕын тоһут (хол., өстөөҕү). ☉ Смять, сокрушить, разгромить (напр., противника)
Доҕотторуом, бары күүскүтүн өстөөҕү урусхаллыырга түммүккүт курдук түмэн иһиҥ. Суорун Омоллоон
Дуолан сэрии маҥнайгы ыйдарыгар, биһиги аармыйабыт ньиэмэстэр талыы күүстэрин урусхаллыы-урусхаллыы чугуйан иһэр кэмигэр кыргыһыыга киирэр. Софр. Данилов
Сэбиэскэй буойуннар уонна монгуоллар атырдьах ыйын отут биир күнүгэр төгүрүтүллүбүт өстөөҕү урусхаллаан бүтэрбиттэрэ. И. Федосеев
3. көсп. Оннуттан эс, сууллар, самнар (хол., ханнык эмэ тутулу, былааһы). ☉ Свергнуть, низвергнуть, скинуть (напр., власть)
Оннооҕор үрүҥ ыраахтааҕы былааһын урусхаллаабыттара буолбаат. И. Никифоров
Эрэммит-итэҕэйбит үрдүкү чөмчөкөлөрбүт ыһан-тоҕон, урусхаллаан бараннар куоттулар. «Кыым»
ср. кирг. ура ‘свалиться, развалиться, разрушиться’

туохт.
1. Тирэххин сүтэрэн, соһуччу хамсаныынан, эмискэ үөһэттэн аллара (тиэрэ, умса, ойоҕоскунан, туора эҥин) сууллан түс; сиргэ, аллара суулун (сүүрэр атахтааҕы барытын этэргэ). ☉ Падать сверху вниз, опускаться, валиться на землю (о человеке и животных)
Дуня туох эрэ диэн ааттаһардыы дуу, ыарыыланардыы дуу аргыый саҥарбытынан аан модьоҕотугар нукаай курдук туора охтон түстэ. А. Фёдоров
Кирилэ утуйан барбыт эбит дуу, хата аттан охто сыста. Н. Заболоцкай
Кутуйах охтон таралыс гынаат, ойон турда, төбөтүн чолос гыннарда, хатаннык чыыбырҕаата. Т. Сметанин
2. Тирэххиттэн, оннугуттан арахсан иҥнэйэн, сууллан аллара, сиргэ түс (туох эрэ предмети этэргэ). ☉ Падать, опрокидываться (о каком-л. предмете)
Оҕо хойуу мутуктаах суон тиит охто сытарыгар кэлэн иҥнэн хаалбыта. Суорун Омоллоон
Логлоруттаҕас хатырыктаах баараҕай тиит нуоҕалдьыйа хамсаата, силиһэ-мутуга адаарыйа өрө бачыгыраан оҕунна. М. Доҕордуурап
Сыарҕа охторо кэлбитэ. Н. Босиков
3. көсп. Наһаа сылайан эбэтэр киэптэтэн сылаарҕаа, мөлтөө-ахсаа. ☉ Ослабеть, обессилеть, падать от усталости
Мааҕын сарсыардааҥҥыттан дэриэбинэни быһа сүүрэбин диэммин ыран охто сыстым. А. Софронов
Мин уолум ити куһаҕан дьахтары баһыгар ытыаран иэдэйдэ, кэргэнин букатын көрбөт-харайбат, уолум ыран охторугар тиийдэ. Далан
Ийэлээх аҕа охтуохтарыгар диэри ас таһан муҥнаналлар. И. Федосеев
△ Ыран, сутаан өрүттүбэт турукка киир (сүөһүнү, кыылы этэргэ). ☉ Падать от голода, истощения (о скоте, животных)
Кини саас хаар хараара илигинэ сутаан охтоллоро буолбут сүөһүлэри көҥүл-босхо хомуйар. Н. Якутскай
Тиийэн тойоҥҥор табаларбыт бары суолга оҕуннулар диэн эт. Болот Боотур
△ Атаххар уйуттубат буол, сытынан кэбис (сылайан, сэниэҥ эстэн). ☉ Валиться с ног (от усталости, изнеможения). Аҕалара үлэтиттэн кэлээт, мааҕын охтубута
□ Дьиэтин түүн булла, аһаабакка оронугар оҕунна. Болот Боотур
4. көсп., кэпс. Эмискэ өрүттүбэт гына ыарый. ☉ Свалиться, слечь от болезни
Ол саас тойоммут, сэбиргэх дьаҥыгар охтон, аҕыйах хонукка ыарытан өлөр. Амма Аччыгыйа
Бука, турбат охтуутун оҕуннаҕа. Болот Боотур
Ол дьыл кыһын оройо ааһыыта аҕата охтубута, букатын суорҕан-тэллэх киһитэ буолан хаалбыта. В. Яковлев
△ Өл, тыыныҥ быһын (сүнньүнэн сэрии кэмигэр). ☉ Погибать (обычно на войне), жертвовать жизнью
Нуучча норуотун чулуу уолаттара, төһөлөөх мөлүйүөнүнэн охтоннор, сырдык тыыннарын толук уурбуттара буолуой. Суорун Омоллоон
Эһиги үөрэргит, дьоллоох буоларгыт иһин кинилэр охтубуттара, бу олоҕу кинилэр эһиэхэ кэриэс хаалларбыттара. Т. Сметанин
5. көсп., кэпс. Ордук ыллар (туох эмэ санааҕа, дьарыкка), үлүһүй. ☉ Целиком отдаться какой-л. идее, занятию, чувству
Доҕоор, эн миигин итэҕэй, эрэн, сымыйаҕа охтума, мин туох да буруйум, айыым суох. А. Софронов
Аҕам онтон ыла булдунан дьарыктанар баҕатын ууратан, наар үлэҕэ охтубута. Р. Кулаковскай
Өссө олус бытархайга охтон, сөбүлээбэт дьонун эккирэтиһэр, былыргыны ньоҕойдоһор дииллэр. Р. Баҕатаайыскай
♦ Охтоохтон охтума, саалаахтан самныма көр ох. Эмээхсиннэрэ: «Охтоохтон охтумаҥ, саалаахтан самнымаҥ», — диэн алгыы хаалар. Саха фольк. Салгыныттан оҕун кэпс. — утарылаһааччыгар күүскүнэн лаппа баһыйтар, кыайтар. ☉ Не устоять против кого-л. по силе
Биһиги киһибит быдан мөлтөх эбит, салгыныттан охто сылдьар. Е. Неймохов
ср. тюрк. аҕ, ау ‘наклоняться в сторону, свалиться, упасть, опрокинуться’

туохт.
1. көр иҥнэй
2
Ревком иҥнэстибит эргэ дьиэтигэр киһилэрин …… киллэрдилэр. Амма Аччыгыйа
Бузулук элбэх иҥнэстибит дьиэлэрин быыстарынан …… бааһынай оҕонньотторо аалыҥнаһаллар. Эрилик Эристиин
Отуубут буоллаҕына тоҕо эрэ иҥнэстэн, симэхсин эмээхсин кэлтэччи үктээн кэбиспит олооччутун күн уотугар кууртаҕа буолан иҥнэри быраҕан кэбиспитин курдук буолан көстөр. Н. Заболоцкай
2. Иҥнэйэн оҕун, түҥнэһин. ☉ Опрокинуться, сильно накренившись, свалиться
[Ыраахтааҕы саҕана саха кырата] кураанах чорооно иҥнэстэн баран …… хоппотун үрдүгэр олорон эрэ ытыы олороохтообута. Суорун Омоллоон
Эргэ харааран хаалбыт кириэстэр иҥнэстибиттэр, сорохторо умса, сорохторо тиэрэ түһэн сыталлар. М. Шолохов (тылб.)
3. көсп. Буорай, эһин, өл-сүт. ☉ Гибнуть, погибать, пропадать
Эҥинэ да бэйэлээхтэр Иҥнэһиннилэр, Дьороҕоно да сотолоохтор Тоһутталаннылар, Үтүө да мөссүөннээхтэр Үлтүрүйдүлэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Аан дойдулара Атыйах курдук айманна, Ийэ сирдэрэ Иин курдук иҥнэһиннэ. П. Ойуунускай
Миигин да өлөрөн ордук үтүө ааттаныаҥ суоҕа. Дьөссө тыыныҥ ыарыа, күлүгүҥ хараарыаҕа, төрүүр оҕоҥ уйата мөлтүөҕэ, иитэр сүөһүҥ күрүөтэ иҥнэстиэҕэ. Ньургун Боотур
◊ Илиилээхтэн иҥнэстимэ, ойоҕостоохтон охтума алгыс. - утарылаһааччыгар хотторума, өстөөххөр кыайтарыма. ☉ Не знать поражения в схватке с врагом (букв. от имеющего руки не опрокидывайся, от имеющего ребра не падай). Илиилээхтэн иҥнэстибэтин, ойоҕостоохтон охтубатын, татаар тыллаах таба эппэтин, уоттаах харахтаах утары көрбөтүн. Саха фольк.

биэр диэнтэн дьаһ
туһ. Хайаан даҕаны эһиэхэ саппаас баар буолуохтаах, саатар онтон бэрдэрэргэ көрдөһөбүн. А. Софронов
[Уһун Сэмэн:] Нэһилиэк сууттара Ньукулай оҕонньорго дьаам сүүрдэригэр ыалтан биэстии буут оту хомуттаран бэрдэрэллэр. Күндэ
[Бакыыһа кинээс:] Нохоо! Дьэрбэҥээ! Кэл, бу тойонуҥ, кырдьаҕаһыҥ арыгы бэрдэрэр. [Түүнүкү Көстөкүүн (уоһун кытта):] Бэрдэриминэ, көтөр кынаппытыгар, сүүрэр атахпытыгар. Эрилик Эристиин
♦ Айахха бэрдэр көр айахха астар
Киргиэлэй айахха бэрдэрдэ, мух-мах буолла. Болот Боотур
Ах бэрдэр көр ах I. Буут бэрдэр көр буут биэр. Эһэм куттанан, солуурчаҕын түҥнэри тэбээт, буут бэрдэрбит. А. Федоров. Пехота ыстанна. Биһиги эмиэ хоҥуннубут. Өстөөх субу аҕай буут бэрдэрбит окуопаларыгар тиийдибит. Н. Кондаков
Бүөлүү бэрдэр — ах бэрдэр; бөтө бэрдэр диэн курдук. «Сылдьыбыт сырыым бу баар. Анараа суут кыһанарга дылы да, ити кыладыапсыктара! — бүөлүү бэрдэрэн тылын сороҕун эппэтэ. — Онон, чуурбун биэрэммин, тахсаары олоробун». А. Софронов
Эргиллэн баран эрдэҕинэ өйдөөбүтүм Сөдүөрэм эрэйдээх эбит. Бастаан утаа бүөлүү бэрдэрэн хаалан, тугу да сатаан кэпсэппэтим. Эрилик Эристиин
Эмээхсин барытын биирдэ кутан кээспититтэн Дабыыт бүөлүү бэрдэрдэ. У. Нуолур. Мах бэрдэрдэ I — туохтан эмэ соһуйан эмискэ саҥата суох бар. ☉ Замолчать, лишиться дара речи (от неожиданности)
Ийэм мах бэрдэрдэ, онтон: «Кэбиис-кэбис», — ыксаабыттыы, бу соҕуруу ыытан эрэртэн куотардыы, үрүт-үрдүгэр аккаастанна. Далан
Бары суоһар сонунтан мах бэрдэрбиттэр, инникитин кинилэр олохторугар, үлэлэригэр туох хамсааһын, долгуйуу тахсыахтааҕын сабаҕалаабаттар. У. Нуолур
Маҥнай мах бэрдэрбиттэрэ ааһан, кылаабынай инженердэр Айдаарга саба түһүөх курдук гыммыттарын Мылахов тохтотто. Н. Лугинов. Мах бэрдэрдэ II — элбэҕи аһыах курдук эрээри ас элбэҕэр кыайан аһаабата. ☉ У него внезапно пропала охота к еде
Ас элбэҕин көрөн, хайдах эрэ мах бэрдэрэн хаалла. Ас баарыгар киһи айахтаах буолбат эбит. Айталын
Таарыччы ытыйан ылан аҕыйахтык сиэмэхтээтэ да, сотору сөп буолан мах бэрдэрдэ. Тумарча
Муннуга (муоска) бэрдэрдэ көр мурун. [Катя:] Эйигиттэн муннуга бэрдэрбитэ саамай сөп. Кэһэйдин. Ханна да барыа суоҕа, син биир миэхэ кэлиэ. С. Ефремов
Ырыаһыт буолаары Ымыһан көрөн баран, Үҥкүүнэн эмиэ Үлүһүйэн иһэн, Муусукаҕа булкуллан, «Муннуга бэрдэрдэ». Р. Баҕатаайыскай
[Захар:] Кэпсээн суох. Бу диэки сылдьабын. Эн оҕонньоргуттан муоска бэрдэрэн олоробун. С. Ефремов
Сирэйгэ бэрдэрдэ көр сирэй. Маайака бу суруктан сирэйгэ бэрдэрдэ. С. Федотов. Сыыһа бэрдэр — туох эмэ алҕаһы оҥор. ☉ Совершать оплошность, ошибаться; давать маху
Оннук... Сыыһа бэрдэрэн, Ол мин... Ити киирэн биэрдим: Сэмэй, көрсүө кыыс диэн, алҕас Сибикилээн иэдэйдим. Күннүк Уурастыырап. Тилэх бэрдэр — тилэххэ оҕустарбыт киһи курдук, оҕун, суулун; өрүттүбэт гына суулун, эһин. ☉ Внезапно падать, свалиться с ног; быть низложенным, уничтоженным
[Саһыл ойуун — Оруос Баайга:] Эн бэйэҥ билэн олороҕун — Эрэллээх-эҕэрдэлээх эргэ үйэбит Тиэрэ тэптэрэр, тилэх бэрдэрэр Тиксиилээх күчүмэҕэй күнэ кэлбитин... П. Ойуунускай. Тоскун (тос мааскаҕын, тоһун) бэрдэр — буруйга-сэмэҕэ түбэһиннэр, улахан буруйу-сэмэни, кэһэлтэни сүктэр. ☉ Угрожать жалобой кому-л. с целью проучить, наказать за проступок
Хотуой, алыс дьэргэйэн эрэҕин, бэйиккэй, дьоҥҥор этэн тоскун бэрдэрэрим буолуо. Амма Аччыгыйа
«Тойоҥҥо тыллаан Тос мааскаҕын бэрдэриэм ээ, Торҕону», — дии-дии Кытыйа иитин Кырыйа көттө. Күн Дьирибинэ
Бастаан утаа Тутатына тыллаан, Тураах түөкүнү Тоһун бэрдэрэргэ Толкуйдаан ылла. П. Тобуруокап
Уоска бэрдэрбит (оҕустарбыт) курдук көр уос. Дьон өйүнсанаатын үлэнэн уһугуннаран баран, биир-икки оҕонньор этиититтэн, уоска бэрдэрбит курдук, уурайан хаалар сыыһа. М. Доҕордуурап
Максим, уоска бэрдэрбит курдук тохтуу түһээт, сүрдээх хомойбут куолаһынан хардарда. Н. Лугинов
Уоска бэрдэрдэ көр уос. [Дьэллиикэп Дьэкиим:] Дьэ, суох! Төттөрү түһэр санаам суох. Эн тылыҥөһүҥ кытаанаҕыттан соһуйаммын, уоска бэрдэрэн олоробун. П. Ойуунускай
Ити кырдьаҕас киһи хоргуппут куолаһынан эппит тылларыттан Аласов уоска бэрдэрэ түстэ. Софр. Данилов

I
1. аат.
1. Сис тоноҕоһун ис ханаалын устун мэйииттэн барар ньиэрбэлэр суон сүүмэхтэрэ. ☉ Спинной мозг
Сис тоноҕоһо туспа тоноҕостортон турар. Тоноҕос ханаалыгар сүрүн сытар. Ыанньыксыт с. Баҕа ньиэрбэтин систиэмэтэ мэйииттэн, сис сүнньүттэн итиэннэ олортон салаатыйар ньиэрбэлэртэн тутуллар. ШВФ З
Мэйии уонна сүрүн араас дэҥтэн уҥуохтарынан харыстаныллыбыттар. ШВФ З
2. Киһи моонньун кэтэх, көхсүн диэки өттө. ☉ Затылочная сторона шеи
Харытыана сүүрэн кэлэн уолу бобо кууһан ылан көтөхпүтүнэн эмээхсин диэки дьулуруйда. Уол тэбиэлэнэн көрдө да, такымнарыттан уонна сүнньүттэн ньохчоччу харбатан хаалбыт эбит. Амма Аччыгыйа
«Үчүгэй, үчүгэй эбит», — дии санаабыта тириэньэр, тута уолу сүнньүттэн умса садьыйан иһэн атахха тэппитэ. НЕ ТАО
3. көсп. Өрүс, үрэх саамай дириҥ уулаах үөс өттө. ☉ Русло реки, речки
Чапаев аатынан холкуос бөһүөлэгин аннынан Суола диэн үрэх сүнньэ оргуйа сүүрэр. Амма Аччыгыйа
Чууралаах Тороев түгэҕэ кууран эрэр, бу дойдулуу эттэххэ, дьороон үрэх сүнньүн батыстылар. Л. Попов
Борохуот майаагын үрдүгэр Лаампа уота сандаарда, Өрүс уутун сүнньүгэр Сырдык тыган сыдьаайда. С. Васильев
Алдан өрүс сыл аайы икки кытылын быһыта хадьырыйталаан, сүнньүн кэҥэтинэр. А. Фёдоров
4. көсп. Өрүс, үрэх орто сүүрүгүн хочотугар сытар сир-дойду. ☉ Земля, местность, находящаяся в долине среднего течения реки, речки
Халыма өрүс сүнньэ тыа, күөл, үгүс үрэх дойдута. Н. Габышев
Чөркөөхтөн, Ытык-Күөлтэн ураты Таатта сүнньүгэр Уолба, Уус-Таатта (уруккута Байаҕантай улууһа) диэн нэһилиэктэр бааллар. Бэс Дьарааһын
Хаандыга сүнньэ бүтүннүүтэ оччолорго иэгэйэр икки атахтаах олохсуйан көрбөтөх, иһиллээбит курдук, ибис-иччитэх, кубус-кураанах дойду этэ. Н. Заболоцкай
5. көсп. Туох эмэ ис дьиҥэ, ис чахчыта. ☉ Суть, сущность, основное содержание чего-л.
Михаил Иванович, мунньахха сыһыана суох гынан баран, киһини көрсөөрү хойутаан киирбит буолан, боппуруос сүнньүн өйдөөбөтөр даҕаны, Таня этиитин олус биһирии истибитэ. Н. Лугинов
Дьыала сүнньэ маныаха буолбатах, адьас атыҥҥа сытар. Ону эһиги өйдөөбөккүт, олус хомолтолоох. «ХС»
△ Туох эмэ сүрүн өттө, тутаах хайысхата (хол., үлэ). ☉ Основное направление, приоритетная сторона чего-л. (напр., работы)
Аны, үлэ сүнньүн көрдөхпүт аатыран, кыраны аанньа ахтыбат буолабыт, кыра итэҕэстэри этэр киһини бириинчик, мээри киһи диэн да турардаах буолабыт, доҕор! Амма Аччыгыйа
Сопхуос дьарыгын сүнньэ: табаны уонна күөх кырсаны иитии, балыктааһын, кыыл кырсалары бултааһын. Н. Якутскай
Күндү миньэрээли көрдүүр үлэбитин быйыл өссө күүһүрдүөхпүт, үлэ сүнньэ өрөспүүбүлүкэ хоту оройуоннарыгар туһаайыллыа. «К»
6. Туох эмэ эргийэр киинэ, ханнык эмэ тэрили эргитэргэ аналлаах үөс. ☉ Стержень какого-л. вращающегося механизма
Сүрүҥҥэ олордуллубут подшипнигы буолтанан ыстаныакка ыбылы ылларыллар. ТСР
7. мат. Геометрическэй эттиги курдары ыытыллар эбэтэр бэйэтэ ураты хаачыстыбалардаах хамсаабат көнө сурааһын. ☉ Ось (проходящая через геометрическую фигуру или неподвижная прямая линия, обладающая только ей присущими свойствами)
Сүрүҥҥэ киин туочука икки өттүгэр тэҥник тэйэн сытар чыыһылалар утарыта чыыһылалар диэн ааттаналлар. БАН А
Ханнык эмэ сүрүҥҥэ сыһыаннаан симметричнэй буолар ханнык баҕарар икки бөгүүрэ бэйэ-бэйэлэригэр тэҥнэр. КАП Г
2. даҕ. суолт. Тутаах, туохха эмэ төрүт буолар. ☉ Основной, главный. Олоҥхоҕо Аллараа дойду бухатыырдара Орто дойду бухатыырдарын сүрүн утарылаһааччылара. Саха фольк. Күндэ сүрүн айымньылара барылара кэриэтэ сүүрбэһис сылларга суруллубуттара. Софр. Данилов
Ханнык баҕарар дьыаланы, ордук уорууну силиэстийэлииргэ дьэҥдьиир сүрүн дакаастабыллары арыйан таһаарааччы. М. Попов
♦ Көнө сүрүннээх (сүнньүлээх) көр көнө I
«Абааһы киһи» диэҥҥит баттаамаҥ маннык көнө сүрүннээх эрэйдээҕи! ПЭК ОНЛЯ II
Бу көнө сүрүннээх киһини күрэт, сирдээ диэн тылга киллэрэ сатыыр наадата суоҕун Хабырыыс өйдөөтө. И. Гоголев
Иннибин-кэннибин көрүннэхпинэ, билигин тутатына улууска кулубалаан барыах көнө сүнньүлээх киһи даҕаны аҕыйах. Ойуку
Кинини [Николай Ивановиһы] туоһапкатын курдук көнө сүнньүлээх киһинэн ааттыыллар. С. Окоёмов. Ол кэриэтэ сүнньэ быстыа — сүнньэ быстыа да буоллар диэн курдук. Петя биир итэҕэстээх — кини мөккүһэн баран иннин биэрээччитэ суох, ол кэриэтэ сүнньэ быстыа
□ [Власий Порфирьевич] «өйдүөхтээххит», «билиэхтээххит» диэнтэн атыны билиммэт
Кини дьүккүйбүтүн кэнниттэн ону хайдах даҕаны төнүннэрбэккин. Ол кэриэтэ сүнньэ быстыа. Н. Лугинов. Сүнньүгэ астарбыт курдук (оҕун- на) — тута барбыт, өлбүт курдук (буолла). ☉ Замертво, как подкошенный (упасть, свалиться) (букв. будто его укололи в спинной мозг). Охсуллубут киһи сүнньүгэ астарбыт курдук оҕунна. Сүнньүгэ биэр — кэһэтэ түһэн биэр. ☉ соотв. дать по шее. Эн кинини тоҕо бодьуустаһаҕын? Сүнньүгэ биэр — начаас көнүө. Сүнньүн ас — кыылы, сүөһүнү өлөр (урут сахалар сүөһүнү билиҥҥи курдук сүгэнэн сүүскэ биэрэн буолбакка, саха быһаҕынан сүнньүгэ анньан өлөрөллөрө). ☉ Заколоть, зарезать (животное) (букв. уколоть в спинной мозг)
Тыаҕа лаппа таһааран баран, били эриэн муос уктаах быһаҕын атаҕыттан сыыйан ылбыт да, [Манчаары] биэни сүнньүн анньан кээспит. МНН
[Оҕоуруу дьон] Суол айаҕар суру суоһарбыттар, Үрүҥ-хара сүүрүгү Үлтү үүрэн аҕалан, Сүүрдэ сылдьан Сүүскэ охсон, Сүнньүн аспыттар. П. Ойуунускай. Сүнньүн булла — 1) түспэтийдэ, дьоһуннанна. ☉ Остепениться, образумиться. Уйбаанчык быйыл сүнньүн булбут, чыҥха атын киһи буолбут
□ Өрүүсэ Маратик туһунан саныы олордо
Кини, сүнньүн буллаҕына, барыларын да баһыйар киһи буолуоҕа. А. Сыромятникова; 2) оннугар түстэ, олоҕун булла. ☉ Войти в колею, вернуться в привычное русло
Билигин да олох дьиҥнээх сүнньүн була илик, киин сирдэргэ тахсар долгуйуулар ордук күүрдүллэн да иһиллиэхтэрин сөп. Амма Аччыгыйа. Күндэ айымньытын сыаналааһын билигин сөптөөх сүнньүн булла. Күндэ
Мин маны бэрт былдьаһан, тыл сырыһыннараары суруйбатым, дьиҥ литература сүнньүн булуон баҕарбычча соҕотох бэйэм санаабын этэбин. Эрилик Эристиин
Сүнньүн көннөр — 1) көр көннөр. Соня быраатын мөҕөн сүнньүн көннөрдө — утары эппэт оҥордо. «ХС»; 2) сыһыт, уоҕункүүһүн мөлтөт, салайары истэр оҥор (үксүн айаас, өһөс сылгыны). ☉ Сделать более кротким, ручным, заставить повиноваться, укротить, усмирить (обычно необъезженного, строптивого коня)
Кирилэ сиргэмсэх оҥорбут соноҕоһун, сүнньүн нэһииччэ көннөрөн, суолга киллэрэн испитэ. Н. Заболоцкай. Сүнньүн үүттээ — өлөр, суох оҥор. ☉ Прикончить, убить кого-л. (букв. просверлить спинной мозг). Дьулуруйар Ньургун Боотур обургу …… Сүгүнүнэн сүктүбэт Сүдү ыал оҕото, Аанньанан аттаммат Айыы-хаан оҕото Адаҕыта оонньоотоҕуна — Сүнньүбүтүн үүттүөҕэ, Сүрэхпитин булкуйуоҕа, …… Умса ууруоҕа. П. Ойуунускай
О, оннук эрэ буолара буоллар, ол-бу буолан чолоҥолоспуккутун ситиһэн, сүнньүгүтүн үүттээн, ээххитин этиттэрэн тэйиэм этэ. П. Аввакумов. Сүнньэ быстыа да буоллар — тугу эмэ оҥоруон кэриэтэ өлүө. ☉ Он скорее свернёт себе шею (чем что-л. сделает)
Сүнньэ быстыа да буоллар барсан да бэрт. «ХС»
Сүнньэ көннө көр көн. «Дьэ дуу, Лука Иванов сүнньэ дьэ көннө ини», — дии-дии Авксентий киэҥ-киэҥник хардыылаата. М. Доҕордуурап
Ипатий туһунан аҕыйах тылы аҕыннахха, үлэттэн үлэҕэ сиэттэрэн арыый сүнньэ көнөн сылдьар курдук. Н. Степанов
Ол кэннэ бастакы салалта, олохтоох ыстаарыста диэн киһи талыллан үлэлиир буолбута …… тахсыыбыт-киириибит намыраан, …… сүнньүбүт дьэ көнөн барбыта. «ХС». Сүнньэ көнө (киһи) — көнө сүрүннээх диэн курдук (көр көнө I). Киниэхэ эрэниэххэ сөп, сүнньэ көнө киһи
□ Учуутал Чахов — сүнньэ көнө киһи. «ХС». Сүнньэ көһүйүөр диэри — наһаа уһуннук, сылайыар диэри. ☉ Очень долго, до того, что шея затекла (стоять, ждать). Сеня ытын сүнньэ көһүйүөр диэри күүттэ — ыта кэлбэтэ
□ Сэмэн сүнньэ көһүйүөр диэри туран истэ-көрө сатаата, онтон салҕан, кэлэн утуйан хаалла. Күндэ
◊ Сүрүн үүтэ — киһи сиһин тоноҕоһун саҕаланыытыгар баар кэтэх аннынааҕы кыракый оҥхой. ☉ Затылочная впадина, шейная ямка. Табаны ардыгар сүнньүн үүтүгэр анньан өлөрөллөр
ср. ДТС йулун, уйг. жулун ‘спинной мозг’
II
аат эб. Саҥарааччы үксүн сөбүлээбэт сыһыаннаах сөҕөрүн-бэркиһиирин көрдөрөр. ☉ Выражает изумление говорящего с оттенком неодобрения
Тыал тыаһа сүрүн, эбии бэргээбит дии. Софр. Данилов
Үрдүк таҥараҕа айыы, бар дьоҥҥо саат да буолбата сүрүн ньии! М. Доҕордуурап
Онуоха эбии аппыт бытаана, суолбут куһаҕана сүрүн! «ХС»