несов. безл. билин, көһүн; чувствуется свежесть сөрүүн биллэр.

сов. 1. (о растениях) хатан хаал, хагдарый, кэҕин; 2. перен. (утратить свежесть, яркость, силу) кэҕнн.

свежее впечатление; кини эппит тылын ухханыгар под свежим впечатлением его речи # тымныы уххана свежесть (утренняя, вечерняя); аһаабыт уххаҥҥар үлэлээ работай, пока сыт .

сов. чем и без доп., безл. анылый, аҥылыйа түс; пахнуло свежестью сөрүүнүнэн аҥылыйа түстэ.

туохт., кэпс. Сытыйан, сыттанан, дьүдьэйэн бар. ☉ Начинать гнить, протухать (напр., о рыбе, мясе), утрачивать свежесть, портиться, застаиваться. Балык луугурбут.  [Уйбаан] ууга луугурбут уһааты өрө тута сылдьыбытын аҕам бэркиһиирэ. Саха сэһ
1977
[Арыгы иһэртэн] быар улам-улам кыччыыр, хайдах эрэ мырчыстан хаалар, быар тымырдара, ыга баттаналлар, олорго хаан өр туран луугурар, баттааһын үс-түөрт төгүл үрдүүр. УФГ ӨТАҮТ

туохт. Сааһыр, кырдьа бар, сааһыран мөлтөөн бар. ☉ Увядать, блекнуть, терять свежесть (с возрастом)
Эр киһиэхэ иҥээҥниир Эрэйдээх бириэмэтэ ааспыт, Эмэнсийбит эрэйдээх. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сахам сирин айылҕата, Саҥалыы олоҕо, Салгына, уута, тымныыта… — Барыта эдэр, Эрдэ эмэнсийбэт буолууга Эмтээх ээ, быһыыта… Эмтээх! В. Гольдеров
Аҕа уонна орто саастаах көлүөнэ эмэнсийэрэ эмэнсийдэҕэ, муостуйара муостуйдаҕа. «Кыым»

1. даҕ. Тымныы соҕус, салгыннаах. ☉ Прохладный, свежий
   Ол хайалар миигин саататардыы Сөрүүн тыалларын ыыталлар. С. Данилов
   Бүгүн сөрүүн күн буолан ынахтарым үчүгэйдик иэттилэр. А. Бэрияк
   Өлүөнэ эбэ-хотун дэбилгэннээх үөһүттэн сөрүүн салгын илгийэр. «Кыым»
2. аат суолт. Туох эмэ (хол., салгын, уу о. д. а.) орто температурата (олус итиитэ да тымныыта да суох). ☉ Прохлада, свежесть
   Уокка уурдахха суорҕаннанар, сөрүүҥҥэ уурдахха бүрүөлэнэр (тааб.: үүт). Киэһээҥҥи сөрүүн түспүт. Н. Павлов
   Киэһэ маннык сөрүүн түһүөҕэ, Кини мунньаҕы тэрийиэҕэ. С. Васильев
   ср. кирг. сэрүүн ‘умеренной температуры, прохладный, освежающий’, тув. сэриин ‘прохладный’, хак. сөрөн ‘прохлада, прохладный’, алт. сөрүүн ‘прохлада’, калм. серүн ‘прохладный’

I
аат.
1. эргэр. Дириҥ бадараан, түгэҕэ суох оборчо. ☉ Глубокое болото, топь
Тумсун үрдүнэн Туора түспүт муостаах, Тутум атахтаах, Луоҕаттан иҥнибэтэх Луо бээгэй оҕустаах Алып Хара …… Аҥаарыйар аартыга. П. Ойуунускай
Ол анараа өттүн диэки аһара көрдөҕүнэ ап төрдө Алып Хара обургу бу өлүү луоҕатын ис кырыытыгар …… үс төгүл эриллэн баран түүрүллэн сытар үһү. Ньургун Боотур
2. кэпс. Туох эмэ уһуннук сытан кэлимсэлэһэн дьүдьэйбитэ, лааҕы буолбута. ☉ То, что слежалось, утратило свежесть, подгнило
Эргэ үйэ элбэх сааһыгар мунньуллубут сытыйбыт луоҕа бөхтөрүнэн саҥаны саба ыһыахтыы сатыыр. Амма Аччыгыйа
II
аат. Ынах сүөһү кутуругун төбөтүн маҥана. ☉ Белый кончик хвоста (у коровы, быка)
Луоҕалаах кутуруктаах оҕус.  Эдэр кунан оҕустар …… күрэс былдьаһаары луоҕалаах кутуруктарын Субуччу тутаннар Күрдьүөттэһэ-күрэстэһэ Күрэс былдьаһа оонньууллар эбит. А-ИМН ОЫЭБЫ. Тэҥн. дуоҕалаах
ср. тюрк. туҕлук ‘имеющий знамя, со знаменем’

туохт.
1. кэпс. Салгыҥҥа үгүстүк сылдьан тымныы, итии, тыал охсуутуттан уонна күн уотуттан хараар; салгын сиэбит дьүһүннэн (хол., киһи сирэйин, этин этэргэ). ☉ Потемнеть, обветриться на воздухе, солнце (напр., о лице, коже человека)
Сэмэнчик саһарчы салгыннаабыт төгүрүк сирэйдээх. Амма Аччыгыйа
Кини уҥуоҕунан оччугуй соҕус, сиргэ үлэлиир киһи быһыытынан салгыннаабыт, сытыы-хотуу көрүҥнээх сирэйдээх халыҥ киһи эбит. В. Короленко (тылб.)
2. Салгыҥҥа оҕустаран дьүдьэйбит амтаннан, эргэр. ☉ Потерять свежесть, заветриться (напр., о рыбе, мясе)
Оҕонньор тоҥ балыктаахпын, салгыннаары гынна, ону өрүһүйэ кэлиҥ диэн көөчүктээн эрэрэ. Н. Лугинов
3. кэпс. Сааскы сырдыгы тулуйбакка ууланан ыарый (киһи хараҕын этэргэ). ☉ Слезиться от яркого весеннего солнца (о глазах)
Аҕыйах хонон баран кинээс, хараҕа салгыннаан, букатын сабыллан хаалбыта. Н. Заболоцкай
Били Ээйиккэ эрдэҕинээҕим курдук, хараҕым салгыннаан кыайтара сыстым. «ХС»

туохт.
1. Уҥуоҕуран, кытаатан мас курдук буол (хол., оту, сиэнэр үүнээйини этэргэ). ☉ Деревенеть, становиться твёрдым, грубым (о травянистых растениях)
Хойутаан оттоотоххо от мастыйар уонна иҥэмтиэтэ аччыыр. СОТ
Сиик тиийбэт б у о л л а ҕ ы н а , эрэдьиискэ аһа мастыйар, аһыы амтаннанар. ФНС ОАҮүС
Оттор мэл дьи кэриэтэ мастартан, сэппэрээктэртэн намыһахтар. Кинилэр умнас тара сүмэһиннээхтэр, күөхтэр уонна ха һан да толору мастыйбаттар. КВА Б
2. көсп. Кырдьан эбэтэр ыалдьан сүһүөхтэргин имигэстик кыайан хамсаппат буол, бороҕодуй. ☉ Утрачивать гибкость, подвижность, становиться негибким, малоп о д в и ж н ы м ( о суставах)
Кини аҥаар ата ҕын сүһүөхтэрэ дьарҕаран мастыйбыттар, тайаҕынан арыычча хаамар. Ам ма Аччыгыйа. Оҕонньор сиэнин мастыйбыт тарбахтарынан санныттан х а р б а а н ы л л а. М. Доҕордуурап
Ылдьаа илии лэрин, атахтарын тарбахтара кө һүйэр, ыа лдьар идэлэммиттэрэ, улам-улам хам саабат, мастыйар кутталламмытта ра. Сыл кэриҥинэн илиилэ рэ, атах тара адьас мастыйбыттара. «ХС»
3. көсп. Өр олорууттан, хамсамматахтан эбэтэр тоҥууттан көһүй, көнтөрүк буол, бөҕүөр. ☉ Онеметь, утратить чувствительность, окостенеть (от холода, неподвижности)
[Дьөгүөссэлээх] уһуннук олорон айаннаабыттарыттан атахтара көһүйбүт, сүһүөхтэрэ мастыйбыт этилэр. Н. Якутскай
Урааннаах уһун кыһын устата эһэ аһаабакка сытар буолан, сыҥааҕын иҥиирдэрэ мастыйан, айаҕын аанньа аппат буолан хаалар. ЧМА СБ. Ногин бу түүн куобах кээнчэтин уһулбатаҕа гынан баран, …… атаҕа мастыйбыт, бөҕүөрбүт этэ. Ю. Чернов (тылб.)
4. түөлбэ. Өр сытан курсуй, эргэр, сибиэһэй амтаҥҥын сүтэр (үксүгэр эт, балык аһы этэргэ). ☉ Утратить свежесть, потерять вкус (о мясном, рыбном продукте)
Кырдьыга, с аас к ы а н д ы а ҕ ы рбыт, балык мастыйбыт этэ гынан баран, бары да сирбэтэхпит. Далан