аат. Ханнык эмэ тутул, тэрилтэ, үлэ-хамнас тосхолун олохтуур балаһыанньа, быраабыла. ☉ Свод правил, положений, устав
Хомсомуол устаабын үөрэтэр ыччат бөлөҕө тэрилиннэ. Амма Аччыгыйа
Устаап этэринэн, взвод хамандыырын дуоһунаһыгар биһиги үс сыл сылдьыахтаахпыт. Н. Якутскай
Устаап, бырагыраама, дьиссипилиинэ туһунан кэпсэтэн бараннар, иннилэригэр турар соруктары быһаардылар. Бэс Дьарааһын

инструкция
аат. Ыйар-кэрдэр докумуон, быраабыла тиһигэ. ☉ Указания, свод правил, инструкция
Тимофей Нилыч, тустаах үлэтигэр үөһэттэн кэлэр устурууксуйа, ыйыы көмөтүнэн өрө барчалаан, үлэни-хамнаһы сүрдээх тэтимнээхтик ыытар эрчимнээх салайааччы. П. Аввакумов
Дакылаат кэнниттэн сир үллэһигин устурууксуйатын, хас биирдии пууннарынан тустуспа быһаара-быһаара, ааҕан биэрдибит. А. Бэрияк
Тылдьыт картотекатын оҥоһуута олус сыралаах үлэ уонна бэйэтэ туспа быраабылалардаах, ол иһин анал устурууксуйанан толоруллар. АПС СЛ

прил. 1. (громкий) ньиргиэрдээх, дуорааннаах; лүҥкүнэс; гулкий звук ньиргиэрдээх дорҕоон (тыас); 2. (усиливающий звуки) дуорааннаах; гулкие своды дуорааннаах сводтар.

с. 1. (местонахождение) балаһыанньа, ханан баара; определить положение планеты планета ханан баарын быпаар; 2. (поза, позиция) балаһыанньа; читать в лежачем положении сытар балаһыанньаҕа аах, сытан эрэ аах; стрелять из винтовки с положения стоя бинтиэпкэнэн турар балапыанньаттан ыт, бинтиэпкэнэн туран эрэ ыт; 3. (состояние) балаһыанньа; международное положение аан дойду балаһыанньата; найти выход из затруднительного положения ыарахан балаһыанньаттан тахсар суолу бул; 4. (распорядок, режим) балаһыанньа; на военном положении байыаннай балаһыанньаҕа; 5. (свод правил) балаһыанньа; 6. (утверждение, тезис) балаһыанньа; основные положения книги кинигэ сүрүн балаһыанньалара; 7. (место, роль в обществе) балаһыанньа, илгэ; социальное положение олоҕун илгэтэ; # в положении разг. ыарахан, хат.

место позади предмета, за предметом; задняя часть, сторона кого-чего-л.; кырабаат улаҕата задняя часть кровати (между стеной и кроватью) # сир улаҕата край земли; улаҕа сир захолустье; улаҕата көстүбэт, уҥуоргута биллибэт фольк. нет ни конца ни края (напр. о море, океане); тоҕус халлаан (или муора) улаҕатыттан фольк. из глубины девятого небесного свода (или океана) (т. е. из бесконечной дали).

1. аат., эргэр.
2. Тиэрбэстии иэҕэн оҥоһуулаах ытарҕа. ☉ Кольцеобразные серьги
   Күн уота көмүс иэмэх аалыытын курдук күлүмнүү тохто турар дойдута [эбит]. ПЭК ОНЛЯ I
   Иилэҕэс көмүс иэмэҕин Икки тэргэн кулгааҕар Илибирэччи иилинэн кэбистэ. П. Ядрихинскай
3. Ытарҕа аллараа өттүгэр ыйана сылдьар уһуллар киэргэл. ☉ Съемные подвески к серьгам
   Тэллэҕэ тэлээрэн, Иэмэҕэ эргичийэн, иэдэһэ килбэчийэн, Тиҥилэҕэ тилигирээн Хаалта үһү кыыс оҕо... Өксөкүлээх Өлөксөй
   Илбиргэстээх сырайдаах, эрийии көмүс иэмэхтээх ытарҕатын иилиммит. С. Зверев
   Маша кыһыл көмүс ытарҕатын иэмэҕэ ыраас иэдэһигэр күлүмнүүр. М. Доҕордуурап
4. Ойуун таҥаһыгар иилиллэр тимир. ☉ Подвески на шаманском костюме.
5. Туох эмэ иэҕиитэ, өҕүлүннэриитэ. ☉ Искривление чего-л., изгиб
   Хайыһар иэмэҕэ.  Киэҥ халлаан, хайыһар иэмэҕин курдук, таҥнары санньылыйан түһүүтүгэр. Саха фольк. Ый иэмэҕэ түүн үөһэ халлааҥҥа Дьиктитик сырдыырын курдук, Ол очуос ыраах акыйааҥҥа Көмүс чыпчааллара сырдык. Таллан Бүрэ
6. даҕ. суолт. Имиллэҕэс, чэпчэкитик иэҕиллэр, өҕүллэр. ☉ Легко гнущийся, податливый
   Иэмэх мас. Иэмэх талах.  [Тыал] Хатыҥ иэмэх таһаатын Күүһүнэн кууһа сатыыр, Көмүскэнэр лабаатын Кум-хам тутан бүк баттыыр. С. Данилов
   Иэмэх солко Симэх окко Ыҥырыалар Ылластылар. И. Эртюков
   ♦ Иэмэх <талах> курдук эрийсэллэр (иэхсэллэр) - унньуктаахтык тэбис-тэҥҥэ, ылбат-биэрбэт киирсэллэр (хол., тустууга). ☉ Упорно бороться, состязаться совершенно на равных, наравне с кем-чем-л. «Һоо! Үлүгэрим эбит..
   Иэмэх талах курдук эрийсиэм хааллаҕа... П. Ойуунускай
   Түптэ бурҕаллыар диэри Түһэн кэбистэҕэ, Иэмэх талах курдук Иэхсибитинэн бардылар. П. Ойуунускай
   Хайалара кыайара биллибэт, иэмэх талах курдук тэҥҥэ эрийсэллэр. И. Федосеев
   Тустуу саалатыгар тэниччи тардыллыбыт икки көбүөргэ кыракый уолаттар тустан иэмэх курдук эрийсэллэр. «ББ»
   Иэмэх талахтыы (мастыы) эрийсэллэр көр иэмэх <талах> курдук эрийсэллэр (иэхсэллэр). Кинилэр аан дойду ааттаахтарын хабыр хапсыһыыларын, иэмэх мастыы эрийсиилэрин бэркэ сыныйан көрбүттэрэ. И. Федосеев
   Биһиги саамай күүстээхпит Федор Павлов учууталбытын кытта киирсэн, иэмэх мастыы эриһэрин тыыммакка да олорон кэтэһэрбит. «Кыым»
   ср. др.-тюрк. егмэ 'арка, свод дома'

аат.
1. Ханнык эмэ быһыы-майгы үөскэтэр туруга. ☉ Состояние, обусловленное каким-л. обстоятельством, положение
Юра, эн, мин курдук, итинник сааттаах, кыбыстыылаах балаһыанньаҕа түбэспэккэр баҕарабын. Софр. Данилов
Төһө да быстар дьадаҥытын иһин, Уйбаанчык сайын кэм холкутук тыынар. Оттон кыһын кини балаһыанньата тосту уларыйар, кыһалҕата-кырыымчыга элбиир. ФЕВ УТУ
Быйыл саас эрдэлиир чинчилээх. Оччоҕо хонуу сааскы үлэлэрэ саҕаланыыларыгар бэлэмэ суох буолан биэрэр балаһыанньа үөскүүр кутталлаах. «Кыым»
2. Туохха эмэ төрүт буолар бигэргэтии, өй-санаа. ☉ Утверждение, мысль, лежащие в основе чего-л., положение
Бу «Минпроска» тэнитиллибит уопсай сүрүн балаһыанньалар, бүтүннүүтүнэн ыллахха, билиҥҥи бириэмэҕэ даҕаны адьаһын сөптөөхтөрүнэн хаалаллар. К. Маркс (тылб.)
Утарсыы – сайдыы ис төрдө буоларын туһунан научнай балаһыанньаны диалектическай материализм быһаарбыта. ДИМ
Марксизм-ленинизм төрүт балаһыанньаларынан салайтаран олох кырдьыгын, үйэ кырдьыгын дириҥник, киэҥник, арылхайдык көрдөрүү – М.А. Шолохов генийин дьикти күүһэ. Софр. Данилов
3. Уопсастыба олоҕун быһыыта-майгыта. ☉ Обстановка общественной жизни, положение
Толстой крепостной быраап баарын тухары ханнык даҕаны быстах-остох дьаһаллар бааһынайдар балаһыанньаларын тупсарар кыахтара суоҕун көрдөрбүтэ. Софр. Данилов
Маҥнай нуучча хас даҕаны народнай ырыаларын биэрдилэр, онтон фроннааҕы балаһыанньаны кэпсээтилэр. Т. Сметанин
Саха прозатыгар дьахтар балаһыанньата кини атаҕастаныыта хара маҥнайгыттан көтөҕүллүбүтэ. ФЕВ УТУ
4. Быраабылалар, сокуоннар хомуурдара (туох эмэ биир боппуруоһу тула). ☉ Свод правил и законов (в области чего-л.), положение
Киин Ситэриилээх Кэмитиэт хайыы үйэҕэ быыбар балаһыанньатын бигэргэттэ, ону маассаҕа тириэрдии – уталытыллыбат сорук. У. Нуолур
Народнай тыйаатырдар балаһыанньаларыгар сылга пьесалары бэлэмниэхтээхтэрин таһынан 30–40 кэнсиэри көрдөрүөхтээхтэр. АҮ
Сопхуостар барыстарын үллэрэн эмиэ судаарыстыба быспыт балаһыанньаларыгар сөп түбэһиннэриллэн оҥоһуллар. ЭБТ
5. Биирдиилээн киһи уопсастыбаҕа ылар миэстэтэ. ☉ Место, роль отдельного человека в обществе, положение
Талкылаахап оччолорго үчүгэй балаһыанньалаах, оҕолоох-уруулаах, кэргэннээх, отутуттан лаппа тахсыбыт сэргэх сэбэрэлээх киһи этэ. С. Никифоров
Юрий Семенович билиитэ-көрүүтэ, үрдүк култуурата, балаһыанньата даҕаны кини биирдии тылын саарабыла суох ылыныыны модьуйаллар. Н. Лугинов
Киниэхэ [Курагиҥҥа] үрдүкү балаһыанньаттан да, харчыны биэрэртэн да аккаастаабаттар, оттон кини көрбүт киһитин аайыттан иэс ылан иһэр да, төлөөбөт. Л. Толстой (тылб.)
◊ Аан дойду балаһыанньата – сир үрдүнээҕи быһыы-майгы. ☉ Международное положение
Кулуупка аан дойду балаһыанньатын туһунан лиэксийэ буолла. —Аан дойду балаһыанньата хосхос ахтылынна, айа кирсин курдук тыҥаан эрэр эбит кини сир шарын арҕааилин муннуктарыгар. У. Нуолур
Аан дойду балаһыанньатын Оҕонньор аахта хаһыаттан. Баал Хабырыыс. Балаһыанньаттан таҕыс – ыарахан быһыыттан-майгыттан быыһанар суолу тобул. ☉ Найти выход из затруднительного положения
Кини ити балаһыанньаттан тахсар суолу көрдүү сатыыр да, ханан сырдык кылам гыныаҕа биллибэт этэ. В. Яковлев. Географическай балаһыанньа – хайа эмэ географическай объект ханан эмэ тарҕанан сытар сирэ. ☉ Географическое положение
Ханнык баҕарар судаарыстыба территориятын үөрэтэргэ бастатан туран кини географическай балаһыанньатын билиэххэ наада. САИ ССРС ФГ
Бу араарыллар зоналар географическай балаһыанньаларынан, олохторун-дьаһахтарын сайдыытын историческай дьылҕаларынан биирдии бэйэлэрин иһигэр уопсай хартыына көстөр. ВМС СДО
Европа географическай балаһыанньата наһаа табыгастаах. КВА МГ. Социальнай балаһыанньа – уопсастыбаҕа дьон олоҕор уонна кинилэр сыһыаннарыгар баар усулуобуйа. ☉ Социальное положение
Дьиҥнээх кэрэ таптал киһини төрдүнэн-ууһунан, социальнай балаһыанньатынан, омугунан араарбат. Эрчимэн