уст. святой.

туохт.
1. Кими тугу эмэ умнубакка ахта-саныы сырыт, ытыктаа, сүгүрүй. ☉ Чтить память кого-чего-л., преклоняться перед памятью когочего-л.
Кыыс оҕо сааһыттан уларыйбакка хаалбыта — арай ити, долгуннура үүммүт суһуоҕа буоллаҕа. Ону таптаабат, кэриэстээбэт, биэбэйдээбэт буолуо дуо! Амма Аччыгыйа
Үөскээбит өтөххүн кэриэстиэҥ — Кэнчээри ыччаккын кэскиллиэҥ. Айталын
2. Өйдөбүнньүк, кэриэс быһыытынан күндүтүк тутан, харыстаан илдьэ сырыт (кими, тугу эмэни). ☉ Свято хранить что-л., сильно дорожить кем-чем-л. (обычно в память о близких)
Сардырҕаан эрэйдээҕи …… кэриэстээн ити уолу бэркэ диэн аһынабын. Эрилик Эристиин
Ийэм «Ыстапаанньыйа тикпит ыаҕайата» диэн кэриэстээн, тыҥырахтаахха тыыттарбат сүөгэй ыаҕайалаах этэ. М. Тимофеев
Аҕам саамай кэриэстиир уон икки үрүҥ көмүс ньуоската …… мэлийдилэр. Н. Габышев

даҕ. Умнуллубат, күндү, кэриэс курдук өйдөнөр. ☉ Почитаемый, памятный, свято хранимый
(Оннооҕор) биир хоммут отуу кэриэстээх (өс ном.). Өлбөт кэриэстээх буойун төлөпүөнүн ситим боробулуохата быстыбытын холбуу ытырбытынан өлбүтэ. Суорун Омоллоон
Атынтан атыны тиһэммин Анараа ааһабын, Кэриэстээх уҥуохха кэлэммин Киэпкэбин устабын. А. Абаҕыыныскай
♦ Сурт кэриэстээх (өтөх төҥүргэстээх) — бэйэтэ өллөҕүнэ даҕаны кэннигэр хаалларар, аатын ааттатар киһи-лээх, нэһилиэнньиктээх. ☉ Имеет продолжателя рода, наследника
«Сурт кэриэстээх» — диэн саха халтайга эппэтэҕэ, Үтүө дьыала хагдарыйбакка Үүнүө үгүс үйэҕэ! Эллэй
Өтөх төҥүргэстээх, сурт кэриэстээх! — Ааспыт олох суолларын ырытан, Аныгы да ыччат билиэхтээх. Л. Попов

I стельная; кэс ынах стельная корова.
II кэс тыл заветное слово; кэриэс кэс тыл завещание; кэһиллибэт кэс тыл нерушимое святое слово.

аат.
1. Өлөр киһи хаалааччыларга тиһэх баҕатын, дьаһалын этиитэ. ☉ Завещание умирающего человека
Кэриэскин эт. Кэриэс кэс тыл.  Кэччэгэй кэриэһэ суох (өс ном.). Бааһырбыт бассабыык кэриэһин эппитэ, Барыбыт бааһырбыт сүрэхпит тэппитэ. П. Ойуунускай
Эн эппит киэҥ кэриэс тылларгын, Өйдүөҕүм, ийэкээним, өйдүөҕүм! П. Тулааһынап
△ Батыһааччыларга, үөрэнээччилэргэ, кэлэр көлүөнэҕэ анаммыт кэс тыл. ☉ Завет, заветы
Улуу өбүгэлэрбит кэриэстэрэ.  Хараҥа үйэлээх төрүппүт Хаалларбыт кэриэһэ диэн тугуй? Баал Хабырыыс
△ Өлүөх иннинэ оҥоһуллар бэстилиэнэй, тиһэх дьайыы. ☉ Какое-л. последнее, прощальное действие
Абдуркулла этэрээтин кэккэтиттэн …… тыыннара быстан эрэр дьон бэстилиэнэй кэриэс хаһыылара иһиллэр. Эрилик Эристиин
Сэриилэспит сирдэрбин Кырдьар сааспар, кэриэспин, Баҕарабын быйыл мин Баран, көрөн кэлиэхпин. М. Хара
2. Кимтэн эмэ хаалбыт, кими эмэ санатар, олус күндүтүк көрүллэр өйдөбүнньүк (мал, суол-иис). ☉ Свято хранимая, дорогая вещь, заветная вещь в память о ком-л.
Оҕом кэриэһин — сааны мин тыыннаахпар биэрэн ыыппаппын! Амма Аччыгыйа
Кинилэр Килбиэннээх ааттарын Кэлэр үйэлэргэ Кэриэс хааллаартара. Күннүк Уурастыырап
Ол баҕана уоһугар мин чаһым турар, туохха эмэ түбэһэн, кэлбэтэхпинэ кэриэс гынаар. А. Сыромятникова
♦ Кэриэс ас (аһылык) — 1) киһи өлүөн иннинээҕи тиһэх аһа. ☉ Предсмертная пища
Тоойуом, дьэ бу кэннэ табах тардыбат, ас аһаабат киһи буоларым буолуо… Бу кэриэс тардыым, кэриэс аһылыгым. Н. Якутскай; 2) киһини көмүүгэ бырастыылаһар ас. ☉ Погребальная, поминальная, прощальная пища. Тэҥн. көҥсүү ас
ср. монг. гэрээс ‘завет, завещание’, алт. керес ‘завещание’

1. даҕ.
2. итэҕ. Таҥара быһыыта быһыылаах, муҥура суох үрдүк сырдык күүстээх. ☉ Божественный, наделённый божественной благодатью, силой, святой. Сибэтиэй таҥара. Сибэтиэй тыын
   □ Эбэтэр үөһэттэн сибэтиэй таҥара илэ түһэн оҕобун тилиннэрдэҕэ буолуо. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Киһилии этэ-хаана суох, айыыны-хараны билбэт, аҥаардас сибэтиэй тыыннарынан олохсуйбут биибилийэҕэ кэпсэнэр дьикти ырай киһи тэһийбэт дойдута эбит. Н. Заболоцкай
   △ Таҥара курдук сырдык күүстэммит. ☉ Освящённый, наделённый божественностью, божественной благодатью. Сибэтиэй евангелие
   □ Таҥара дьиэтин тэрэпиэһинньигэ Александр преподобнай сибэтиэй күлүгүн ыйан көрдөрбүтэ. Н. Якутскай
   Бачча ньаалбааны тобус-толору кыпкыра алтан кириэстэрдээх. «Абыралгыт бу сибэтиэй кириэскэ баар», — диир. Суорун Омоллоон
3. көсп., кэпс. Киһи сүгүрүйэн туран ытыктыыр, үрдүк сырдык иэйиилээх; ытык. ☉ Освящённый высоким чувством, самый светлый и глубоко чтимый
   Сэттэ иилээх-саҕалаах Сибэтиэй ийэ дойдубут Сиҥнэстиэҕэ дэһэҥҥит Сэлэ иһиттэн тахсымаҥ! Сиҥнэстиэҕин иннигэр Сибэкки ньүөссүн кырыһынан Ситэриилээх дэһэллэр. С. Васильев
   Кеша олоҕун аргыһынан талбыт киһитэ Вера эмиэ кини курдук сир үрдүгэр саамай сибэтиэй идэлээх — эмчит. «Кыым»
   Бу аан дойдуга дьахтар тапталыттан ордук сибэтиэй, кэрэ туох да суох. А. Куприн (тылб.)
   Мин күндү ийэлэрим сибэтиэй ытыстара олох киэҥ хонуутугар кэскиллээҕи ыспыттара. Р. Гамзатов (тылб.)
   △ Улахан харыстаах, күндү, ытык. ☉ Оберегаемый человеком как самое светлое, священный (напр., об образе человека)
   [Күөх Көппө:] Оттон киһи сибэтиэй мөссүөнүн алдьатан көрдүн эрэ. Суорун Омоллоон
4. көсп., кэпс. Туох да айыыта-харата суох, толору ыраас. ☉ Нравственно чистый, безгрешный, благородный
   [Хряк:] Чепуха! Сиргэ сибэтиэй кыыс суох! [Булат:] Бааллар! Манна үлэлиир саха кыргыттара Үксүлэрэ олус сэмэйдэр, ыраастар, Башкир кыргыттарын курдуктар. И. Гоголев
5. аат суолт., итэҕ. Христианнар өйдөбүллэринэн, олоҕун таҥара, таҥара дьиэтин тустарыгар олорбут уонна өлөн баран үөһэ тахсан таҥараһыттары араҥаччылааччы буолбут киһи. ☉ По понятиям христиан, человек, проведший жизнь в служении богу и церкви и после смерти признанный небесным покровителем верующих, святой
   Биллэрин курдук, оннооҕор улуукан сибэтиэйдэр уонна бороруоктар бар дьон олоҕуттан букатыннаахтык тэйэллэрэ кэбэҕэстик ситиһиллибэт этэ. Индия к. Таҥара дьиэтин хадаҕалыыр тойотторбут биһигини сибэтиэй буолар иһин аҥаарбыт хайдыар, быһаҕаспыт быстыар диэри айыка диэбэппитигэр сүбэлииллэр. Эрилик Эристиин
   Константин төһө да аһынар сүрэҕэ суох, итиэннэ уодаһыннаах импэрээтэр буолбутун иһин, таҥара дьиэтэ кинини сибэтиэйинэн биллэрбитэ. КФП БАаДИ
   ◊ Сибэтиэй буор фольк., кэпс. — күн сирэ, аан дойду. ☉ Подсолнечный мир, земля как место обитания людей
   Сибэтиэй буорум улаҕаа өттүнэн [Сырдык күнүм] урбайа киирдэ. Саха нар. ыр. I
   [Баай Байбал:] Сырдык дууһабыттан арахсыахпар диэри, бу сибэтиэй буор сирбиттэн уларыйыахпар диэри таҥара биэрбит аһыыр аһым, таҥнар таҥаһым баар. П. Ойуунускай

I
даҕ., эргэр. Быһаҕас, толорута суох. ☉ Неполный, недостаточный. Бу мээрэй арыый кудук
II
аат.
1. фольк. Куртах. ☉ Желудок
Хотун Кутуй Куораһыйар кудугуттан, Уорааннаах уораҕайыттан Уоттаах холорук Умса ытыллан түстэ. П. Ойуунускай
Улуу Куктуй хотун Уорааннаах кудугуттан олорбуппут оччо дэтэр омуннаах уот холорук Умса уһуутаан түстэ. П. Ойуунускай
2. көсп. Туох эмэ ис киэҥэ, киэбэкиэлитэ. ☉ Вместилище чего-л.
Үлэһит дьон кини [Бүлүү өрүһүн] дириҥ далай кудугар Үйэҕэ көрбөтөх көһөҥө таастарын куттулар. Эллэй
Хахыйах чаппатын Сааскы халаан уу Күлтэйэр күөл улуу Кудугар таспыта. Эллэй
♦ Кудуга туолбат — туохха да топпот, сөп буолбат. ☉ Не наедаться, никак не насыщаться
[Өһөх Харбыыр] Айаҕынан аччаан …… Луо-бээгэй оҕустарын …… Кута-нуора ынахтарын, Кудуга туолбакка, Хомуйан сиэн, Хойутаатаҕа буолуо. П. Ойуунускай
Кудуга туолбатах, Кулахайа хараабатах, хап гынар хаппардаах, Түп гынар түптүрдээх …… Хотуннаахтар эбит. П. Ойуунускай. Кудугун тоҕор (тарҕатар, таһаарар) — мунньуллубут, тууйуллубут санаатын-оноотун, кыһыытын-абатын таһаарар, тарҕатар (хол., ытаан, ыллаан, этэн-тыынан, күүлэйдээн). ☉ Рассеять грусть, печаль (напр., плачем, песней, рассказом); вволю выплакаться, облегчить душу плачем
Кини, дьиэтигэр тиийэн уордайбыта уҕараан баран, Акимовы булан кудугун тохто. Р. Баҕатаайыскай
Тэһийэн-тулуйан олорботох хоноһолор ханна эрэ, атын сиргэ баран, «көрүлээн» кудуктарын тоҕон баран, түүн төннөллөр. Д. Таас
Кудуккун таһааран, аны санааҥ көннө ини, тукаам! Билигин дьэ оҕускун миин уонна көрдөөх-нардаах тойугу тардан кэбис. С. Сарыг-оол (тылб.). Тэҥн. таҕылгын тарҕат
◊ Аар Кудук Мас — Аал Луук Мас диэн курдук (көр аал III)
Аҕыс иилээх-саҕалаах Атааннаах-мөҥүөннээх Аан ийэ дойдуларын Хаба ортотугар Аҕыс Салаалаах Аар Кудук Мас үүммүт эбит. Ньургун Боотур
Аҕыс салаалаах Аар Кудук Маспыт Айгырыы чэлгийэ үүнүөхтүн. С. Зверев
ср. МНТ худух ‘благословение; святой, священный’

аат. Эр киһи үөһээ уоһун үрдүнэн уонна сэҥийэтигэр үүнэр түү. ☉ Усы и борода мужчины. Бытыгын хорунна. Хаар маҥан хойуу бытык. Уһун бытык
□ Харыс бытык, Харчы сото, Сээркээн сэһэн, тойон эһэм! Ыраах да буолларгын ыксалаан, Суох да буолларгын чугаһаан, Түскэ сүбэлээ, Айылгыга алҕаа! А. Софронов
Ньарбай оҕонньор сэҥийэтигэр абыр-табыр үүммүт бытыгын тарбаҕынан таҥнары имэрийэ олордо. И. Никифоров
Кини [Петровскай] дуоһуйбут, астыммыт көрүҥнээҕэ. Тоҕой Сэлэ сыһыытын кэриччи көрө-көрө, туора үүннэрбит кыһыл бытыгын уһуктарын хардары-таары имэрийтэлээн кэбиһэр. Л. Попов
♦ Бытыга умайбыт кэпс. — иҥсэтэ өрө көппүт; арыгыга астыммакка (ас кэмчи буолан топпокко, астыммакка хаалбыт). ☉ Аппетит разыгрался у кого-л.
Бу эн бүгүн, Дьахтар күнүгэр, адьас харааччы иирэн сылдьаҕын дуу, тугуй дуу? Эбэтэр бытыгыҥ умайда дуу? «ХС»
Бытыга эрэ умайан хааллаҕа. «Кыым»
Арыгы эрэйэн дьаабыламмыта буолуо. Сэгэриэм, кыраҕа топпот күтүр. Бытыга эрэ умайан хаалар. Н. Апросимов. Бытыгын быһа үктүөр диэри — наһаа улаханнык кырдьыахха диэри. ☉ До глубокой старости
Бытыгын быһа үктүөр диэри өйдөммөтөх диэбиккэ дылы (өс хоһ.). Бэл кини оннооҕор бытыгын быһа үктүөр диэри үчүгэйи куһаҕантан араарбакка, бу билигиҥҥэ диэри кэмсинэ сырыттаҕа. НС ОК
Бытыккын быһа үктүөххэр диэри бачыыҥка быатын сатаан бааммаккын. И. Никифоров. Бытыгын тыытыма — кыыһырдыма, кыйахаама (үчүгэйи көрүөҥ суоҕа). ☉ Не раздражай, не серди, не дразни кого-л.. Кэбис ити киһи бытыгын тыытымаҥ, сүгүн олордуо суоҕа
◊ Бигиир бытык — араактыҥылар бигээн билэр синньигэс, уһун, имигэс уорганнара. ☉ Усики ракообразных
Өрүс араагын харахтарын илин өттүттэн …… синньигэс уонна олус имигэс бытыктар тахсаллар. Бу — бигиир уонна сытыргыыр уорганнар. ББЕ З. Бытыктаах оҕонньор миф., эргэр. — Орто дойдуга (сиргэ) олорор, хараҕын көрдөҕүнэ ыарыыны, өлүүнү-сүтүүнү аҕалар кутуруктаах абааһы, кинини хараҕын көрдөрүмээри, Хаһыйаан сибэтиэй түүннэри-күнүстэри өтүйэнэн сүүскэ охсор, кини олунньу 29 күнүгэр эрэ, бэйэтин аатыгар, үс төгүл кириэстэнээри тохтуу түһэр, оччоҕо Бытыктаах оҕонньор көрөр, онон ити курдук хонуктаах (високоснай) сылга өлүү-сүтүү, дьаҥ-дьаһах элбиир. ☉ Бородатый старик — демон с хвостом, живущий в Среднем мире (земля), приносящий разные болезни и бедствия. Святой Касьян стоит сторожем при Бородатом старике, днем и ночью ударяет молотом по его лбу, не позволяя ему «смотреть», ибо если он «посмотрит», то появляются болезни, от которых умирают люди. Святой Касьян перестает бить молотом только в день своих именин (29 февраля), и лишь на короткое время: пока он три раза крестится, Бородатый старик посылает на людей болезни и бедствия, поэтому високосный год считается несчастливым. Киит бытыга — күөх киит үөһээ сыҥааҕыттан үүнэн түһэр, кытыылара бытырыыстаах олус элбэх имигэс муос пластинкалар. ☉ Китовый ус
Күөх киит тииһэ суох кииттэргэ киирсэр. Кини үөһээ сыҥааҕыттан кытыылара бытырыыстаах сүрдээх үгүс имигэс муос пластинкалар — «киит бытыга» дэнээччилэр таҥнары намылыйаллар. ББЕ З. Силис бытыга — улахан силистэн эбэтэр силиргэхтэн тахсар сап курдук синньигэс силистэр. ☉ Усики корней
Унньуула силис бытыга. ПЭК СЯЯ. Сулардыы бытык — чанчыктан иэдэс устун үүммүт бытык. ☉ Бакенбарды
Будьуруйбут баттахтаах, икки сыҥааҕын батыһа сулардыы үүммүт көп бытыктаах киһи одууласта. Н. Заболоцкай
Сулардыы хойуу бытыктаахтар, Тырымнас уоттаах харахтаахтар, Кэтит дараҕар сарыннаахтар Куба геройдуу буойуттара, Хотой дойдутун уолаттара. И. Эртюков. Сэҥийэ бытыга — сэҥийэҕэ үүнэр бытык. ☉ Борода
Кини [генерал] аллараа сэҥийэ бытыгын бириэйдэнэн баран, үөһээ уоһун бытыгын туора тарда үөрэппитэ, көтөн иһэр чыычаах кынатын курдук, таллайан көстөр. Эрилик Эристиин
Оҕонньор сэҥийэтин бытыга, маҥан сиэл сүүмэҕин курдук, түөһүгэр таҥнары намылыйбыт. Болот Боотур

1. аат.
2. Көтөр тоҥсуйан аһыыр уоргана. ☉ Клюв
   Эрдэ турбут чыычаах тумсун соттор, хойутаан турбут чыычаах хараҕын хастар (өс хоһ.). [Тус хоту диэкиттэн] тумус тыаһа чуубур гынар, тыҥырах тыаһа дыыбыр гынар. П. Ойуунускай
   Тоҥсоҕой хаппыт тииккэ хатана түһээт, чоруун тумсун батары саайан баран, кэтэҕин титирэппэхтээн, тыа төбөтө дуораһыйыар диэри дорулатар. Амма Аччыгыйа
   Куосаампыйдыын сааскы кус тумсунан сааһыттар буола оонньуубут. В. Иванов
3. Сорох кыыл сирэйин уһук синньигэс өттө. ☉ Вытянутая вперёд передняя часть головы некоторых животных, рыло
   Кээрэкээн, ол ыты тутан, тумсугар томторук кэтэрдэн, түөрт атаҕын түүрэ кыаһылаан кэбиспит. Амма Аччыгыйа
   Оруобуна борокуруор түннүгүн аннынан, хайаларын эрэ сибиинньэтэ тумсун анньан баран иһэ көппөҥнүү сытара. В. Гаврильева
   Саһыл тумса — дьахтар оҕолонор кыаҕын, күүһүн араҥаччылыыр ымыыта. НБФ-МУу СОБ
4. Киһи-сүөһү хаанын уулуур үөннэр (хол., бырдах) хаан оборор уорганнара. ☉ Хоботок кровососущих насекомых (напр., комара)
   Хараан түүннэргэ бырдах тумса эбии тууһуран, киһини-сүөһүнү уот халахайга түһэрэр. Н. Заболоцкай
5. Туох эмэ иһит, тэрил (хол., чаанньык, тыы) уһук синньигэс өттө. ☉ Передняя выступающая часть какой-л. посуды, предмета, нос, носик (напр., чайника, лодки)
   Тыы тумса уҥуоргу кытыл ньиччэҕэй буоругар тыаһа суох анньылынна. Н. Якутскай
   Мин эрдэ туран уу баһар күөлбэр киирэн далаһа тумсугар сууннум. И. Гоголев
   Уол чаанньыгы ылан тумсуттан тымныы чэйи иҥсэлээхтик ыйырбахтаата. «ХС»
6. Тумул сир уһуга, бараныыта. ☉ Край мыса, выступ
   Хатыҥ арыы тумсугар биир киһи күөх окко умса түһэн сытар эбит. А. Софронов
   Эмискэ тумустан үс тыылаах киһи күөрэс гына түспүттэрэ уонна биһигини тоһуйа турбуттара. М. Доҕордуурап
   Былыргылар элбэх тумустардаах сири сөбүлээбэттэр. Иччилээх сиринэн ааҕаллар. Багдарыын Сүлбэ
7. даҕ. суолт. Быган, тумуллаан киирбит. ☉ Выступающий мысом
   Биир тумус тыаны мүччү түһэллэрин кытта, тумуллар үрдүлэригэр, анныларыгар дьиэлэр бачыгыраһан көһүннүлэр. Болот Боотур
   Тумус хайалары икки чаас холобурдаах хааман киэһэ күн киириитэ базабытыгар кэллибит. «ХС»
   ♦ Айаҕын абатын (тумсун тууһун) көр айах I
   [Чоочо (Манчаарыны):] Бу тумсун тууһун, айаҕын абатын, бэҕэһээҥҥи бэдик үөнэ! В. Протодьяконов
   Атаҕын тумсун эрэ сирдэтэр көр атах. «Оо, мин эмээхсиним барахсан кыараҕас хараҕа сытыытын, дьэ уонна наада тирээтэҕинэ, атаҕын тумсун сирдэппэт ааттаах», — диэн били киһи тэбэнэттээхтик күллэ. М. Доҕордуурап. Атаҕын эрэ тумсун батыһар — туох да толкуйа суох, мээнэ сылдьар (киһи). ☉ Бездумно проживающий свою жизнь, бестолковый (букв. идущий за носком своей ноги)
   Атаҕын эрэ тумсун батыһар Адьас акаары киһи Арыгыһыт буолуон, Иннин-кэннин билбэт Иирээки эрэ киһи Иһээччи буолуон сөп. А. Софронов. Атаҕыҥ тумса көстө илигиттэн кэпс. — субу саҥа кэлээт да (тастан саҥа кэлбит киһини этэргэ). ☉ Не успев войти, только что явившись (о новичке, человеке, новоприбывшем куда-л.)
   Бу үөрэхтээх оҕо, атаҕыҥ тумса көстө илигиттэн, нэһилиэккин аймаабыккар, кырдьаҕастаргын үөхпүккэр баһыыба!.. М. Доҕордуурап
   Атаҕыҥ тумсун да көрдөрүмэ көр атах. Аны мин улууспар атаҕыҥ тумсун да көрдөрүмэ! Суорун Омоллоон
   Атаҕыҥ тумсуттан ырааҕы көрүмэ — муннуҥ анныттан ырааҕы көрүмэ диэн курдук (көр мурун). «Былыргылар муннуларын анныттан, атахтарын тумсуттан ырааҕы көрбөт этилэр», — диэн, халыҥ баайы мунньан биэрбит аҕатын …… хомуруйар буолан эрэр. А. Софронов
   Атахтарын тумсуттан ырааҕы көрбөт дьон үгүстэр. М. Доҕордуурап. Тумсугун угума кэпс. — ханна эбэтэр кимнээххэ эмэ олох сылдьыма, көстүмэ. ☉ соотв. носу не казать, не показывать (букв. не совать свой клюв)
   [Александр:] Ааныскаа, айманыма. Биһиэхэ [сэтээтэллээх] тумсуларын угуохтара суоҕа диэтэ Сидоров. М. Доҕордуурап
   Ээйиис! Бу хотуммут, хотоҥҥо тумсун угаат, туох буолла? С. Федотов
   [Лэкиэс (Кэтирииһи):] Кини обургу тумсун эрэ угуо кэрэх, дьэ уонна омуннаан, сымыйалаан холуннарыы бөҕөнү холуннарара буолуо. С. Ефремов. Тумсугун ук кэпс. — тугу эмэ эккинэн-хааҥҥынан билээри боруобалаан, амтаһыйан көр; тугу эмэ саҥалыы билкөр. ☉ Попробовать что-л., чтобы испытать это на себе; только начинать узнавать что-л. (букв. сунуть свой клюв)
   Үлэҕэ тумсугун саҥа уган иһэн, аккаастана сылдьарыҥ табыллыбат. Р. Баҕатаайыскай
   Ити барыта — алкоголь наркотик буоларыттан, тумсугун уктуҥ да — ылан барарыттан, ылла да — инчэҕэй эттээҕи аанньанан ыһыкта охсубатыттан. «Кыым»
   Тумсун дулҕаҕа соттор көр дулҕа I. Тумсугун дулҕаҕа соттума: дьуккуруйуо (өс хоһ.). Уоруйах эрэ үгэһэ, тумсун дулҕаҕа соттуммут бэйэтэ. Ф. Постников
   Тумсун оҕунуохтаа көр оҕунуохтаа. Тулаайах оҕону тумсун оҕунуохтаабыкка дылы (өс ном.). Элбэх тойон-хотун тумсун оҕунуохтаан, сорохторго байымнык куду анньыталаан, бэйэтин интэриэһин таарыйтарбат гына хайыҥ охсуталаабыта. Болот Боотур. Тумус буол — тугу эмэ көҕүлүүр, саҕалыыр киһи буол. ☉ Быть заводилой в каком-л. деле. Бу уол, улахана өтөн, доҕотторугар оонньууга, көргө куруук тумус буолар
   □ Туохха барытыгар тумус буолар киһибит — кини. НАГ ЯРФС. Тумус киһи — туохха эмэ ордук кыайыылааххотуулаах, инники сылдьар киһи. ☉ Лидер
   [Балаатабытыгар] кэлбит-барбыт, сургулдьуйбут, Курскай киһитэ, ханнык эрэ собуот инженерэ Алексей Астраханцев — тумус киһибит. Н. Кондаков
   Тумус киһибит Кэҥкэдэ ыараханнык бааһыран хаалла. «ХС». Тумус тутун — кими, тугу эмэ туохха эмэ бастатар күүс оҥоһун; киминэн эмэ киэн тутун. ☉ Использовать кого-что-л. в качестве основной, ударной силы в чём-л.; гордиться кем-л., делать кого-л. предметом гордости
   Оҕонньор дуобакка, …… хаартыга …… «Бэлэм буоллар» биир тумус туттар оонньооччулара быһыылаах. С. Руфов
   Оҕолорбуттан тумус туттар оҕом этэ. Барҕа өйдөөҕүнэн, сырыыны, атыыны-эргиэни кыайа-хото тутарынан тэҥнээҕэ суоҕа. ИН ХБ. Чыычаах (чооруос) тумсун саҕа — олус кыра, быыкаа, дуона суох. ☉ Очень маленький, крохотный, незначительный (букв. величиной с птичий клюв)
   Санаатыгар, лэппиэскэ тобоҕо хаалбыта буолаарай диэн, суумкатын хасыһан көрдө да, чооруос да тумсун саҕаны булбата. С. Никифоров
   Туһалааҕы тугу эмэ оҥордорбун диэн биир баҕа санаалаахпын да, чыычаах тумсун саҕаны тобула иликпин. С. Федотов
   ◊ Атах тумса — киһи атаҕын эбэтэр атаҕын таҥаһын илин быгар, көстөр өттө. ☉ Передний конец ступни или обуви, носок
   Микиитэ атаҕын тумсунан иирэ сэбирдэҕин өрө баһан ылла. Амма Аччыгыйа
   Ааныс аргыый туран, …… атаҕын тумсунан үктэнэн, аан хоско таҕыста. Н. Заболоцкай
   Бөрө тумса көр бөрө. Күһүҥҥү халлаан хараҥаран, бөрө тумса чаҕылыйан көстөр буолбут. Суор тумса хотуур көр суор II. Атаһым Хабырыыс оҕонньор былыргы суор тумса хотуурун оҥорон-оҥорон, сэрэнээр диэн сэрэтэн-сэрэтэн миэхэ уларсыбыта. Э. Соколов
   Тумус арыы — тумул арыы диэн курдук (көр арыы I). Кинилэр «Святой нос» тумус арыыны чинчийбиттэрэ. В. Алданскай. Тумустаах этэрбэс — тумсугар сукунаттан кыбытык киэргэтиилээх саары эбэтэр түнэ этэрбэс. ☉ Торбаса с декоративными суконными вставками на носках
   Оҕонньор дьогдьуурдаах билиис сонун, …… тумустаах саары этэрбэһин кэппит. Н. Якутскай
   Эдэркээн дьахтар ураһа иһиттэн оһуордаах билэлээх, тумустаах үрүҥ түнэ этэрбэстээх элэстэнэн таҕыста. Л. Попов
   ср. др.-тюрк. тумшух, тумшых ‘клюв’, тат. томшык ‘клюв’, тув. тумдьук ‘клюв, нос’

I
1. даҕ.
1. Кир-хох сыстыбатах, киртийбэтэх, кирэ суох. ☉ Чистый, опрятный, сверкающий чистотой (напр., о помещении)
Киһитэ сүр эйэҕэстик мичээрдээн, ыраас тииһэ ытыгыраан, киэҥ хараҕа эрилийэн олорор эбит. Амма Аччыгыйа
Дьиэ ырааһа, сыыһа-бөҕө суоҕа, сыта-сымара үчүгэйэ — киһи көхсө-быара кэҥиэх курдук. Эрилик Эристиин
«Манан сотун», — дии-дии Сергей Иванович ыраас соттору ууммута. Ф. Софронов
△ Эбирэ, хатаала суох, биир тэҥ дэхси, кылааккай (сирэй, тирии). ☉ Без веснушек, прыщей и других недостатков, гладкий, ровный, чистый (напр., о коже лица)
Сардаҥалаах ньуурум саппаҕыран, Ыраас сырайым ыдьыгыран [барбытыгар], күлүү гынан күүгүнэспиттэрэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ымыы, сэмэй ийэлиин Тэбис-тэҥҥэ үөрсүһэн, Ыраас чэгиэн иэдэһэ Тэтэр гына түспүтэ. Күннүк Уурастыырап
Уһун синньигэс ис киирбэх ыраас сирэйдээх. С. Данилов
△ Суруга-бичигэ, ойуута суох, суруллубатах (кумааҕы). ☉ Не заполненный ничем, не использованный, не замаранный, чистый (напр., о листе бумаги)
Ыраас кумааҕылары таһааран иннигэр уурунар уонна уруучукатыгар бөрүөтүн олордор. Н. Якутскай
Мещеряков суругун остуолугар кэлэн, ыраас кумааҕы лоскуйун ылбыта. И. Федосеев
Луохтуур дьиэҕэ киирэн, холумтаҥҥа ыраас кумааҕыны тэлгэппитэ. Ф. Софронов
2. Чэбэр, чэнчис, чөкө. ☉ Содержащий себя в чистоте, опрятный, чистоплотный
[Маайа] Сүрдээх нарын ыраас дьахтар, кини аттыттан кир-бөх бэйэтэ халбарыйан, тэйэн биэрэр курдук. Амма Аччыгыйа
Ыраас, чэнчис киһи, таҥаһын-сабын бэйэтэ суунар, муостатын килбэтэр. Н. Габышев
[Лиза кыыс] Эчи туттара-хаптара имигэһин, ырааһын. Эчи, сатаан ынахтарын дьаһайарын. С. Ефремов
3. Былыта, тумана суох, сырдык (күн, халлаан). ☉ Безоблачный, без тумана, ясный (напр., о дне, небе)
Киэһэ сүрдээх чуумпу, ыраас халлаан буолла, күн кылбайбытынан хайа күлүгэр киирэн хаалла. А. Софронов
Халлаан наһаа ыраас, сырдык, Өстүөкүлэ өҥүн курдук. Күннүк Уурастыырап
Сайыҥҥы ыраас күн барахсан тыа быыһынан чаҕылыҥныыр. Н. Заболоцкай
4. Ото-маһа суох, аһаҕас, чэлгиэн (сир, хонуу). ☉ Открытый, без всякой растительности, чистый (напр., о поле)
Үрүйэ төрдө ыраас кырдал эбит. Амма Аччыгыйа
Иннигэр хатыҥнар быыстарынан ыраас сир элэҥнээтэ. Сэргэй эмискэ киэҥ алааска тахсан кэллэ. Н. Лугинов
Кинилэр ыраас хонуу устун соҕуруу диэки хаамса турдулар. М. Доҕордуурап
5. Киһи дуоһуйа тыынар, чэбдик (быыла, куһаҕан сыта суох салгын). ☉ Незагрязнённый, чистый, свежий, без пыли и дурных запахов (напр., о воздухе)
Хаста да иҥсэлээхтик ыраас салгыны эҕирийбэхтээтэ. И. Гоголев
Салгыммыт ыраас да ыраас, Сөрүүн сүөгэй курдук, Төгүрүччү — чугас, ыраах Ыйы көрөн турда. И. Эртюков
Маннык чэмэлгэн бэйэлээх күн сарсыардааҥы ыраас салгынынан тыына-тыына хаамарын Ира сөбүлүүр. И. Никифоров
6. Туох да атын булкуспатах, эбиилигэ, былааһыга суох. ☉ Не содержащий ничего постороннего, беспримесный
Аны икки эҥээригэр мутуктар, лабаалар кырыаларын кыырпахтара ыраас бирилийээннии күлүмнэһэ, курустаал таастыы лыҥкырдаһа истилэр. Амма Аччыгыйа
Тимир тааһын боруодатыттан үс гыммыт биирэ ыраас тимир тахсара. МАП ЧУу
Биһиги эрабыт VI-VII үйэлэригэр араб дойдуларыгар арыгыттан ыраас испиири ыларга үөрэммиттэрэ. И. Тургенев (тылб.)
△ Атын былааһыга, кирэ, болоорхойо суох, дьэҥкир (уу туһунан). ☉ Не замутненный, прозрачный, чистый (о воде)
Орто Эбэ күөлүм ньуура Ыраас уунан күлүмүрдүүр. Күннүк Уурастыырап
Ыраас уу кылыгырыы сүүрэн, аллара суккулунна. П. Филиппов
Тээнэ үрэҕэ чычаас, уута кумах устун устар буолан ыраас, сылаас соҕус. «Чолбон»
7. көсп. Боруодата булкуспатах, булкааһыга суох хааннаах (сылгы, ынах сүөһү туһунан). ☉ Чистопородный, чистокровный (о лошадях, рогатом скоте)
Ыраах оройуоннарга ыраас хааннаах Саха сирин булчут ыттара билигин даҕаны бааллар. АФС БЫ
Кинилэр [хотугу оройуоннар сылгылара] ырааһынан, хаан булкуура суох ордон хаалбыттар. АНП ССХТ. Сүөһүнү үөскэтии икки суол ньымата баар: ыраас боруоданан уонна булкуһуннарыы. Ыанньыксыт с.
8. көсп. Хаата, суута, иһитэ суох, аҥаардас (ыйааһын). ☉ Без тары и упаковки, чистый (вес). Быйыл нэһилиэнньэ сельпоҕа биэс сэнтиниэр ыраас отону хомуйан туттарда
△ Иһэ, төбөтө, туйаҕа суох, аҥаардас этэ эрэ. ☉ Без потрохов, головы и копыт, чистый (напр., о мясе)
Хаһаайыстыба судаарыстыбаҕа туттарар табатын икки аҥаар сылыгар диэри иитэр буоллаҕына, биир табаттан 55 — 60 киилэ ыраас эти уонна куйукталаах биир тириини ылар. «Кыым»
Сылга ортотунан 23,7 тыһыынча туона ыраас эти ылыы былааннанна. «ХС»
9. көсп. Сыыс тыла, атын омук тылын булкааһа суох, киһи өйүгэр түһүмтүө, литературнай тыл нуорматын тутуһар (тыл, саҥа). ☉ Соответствующий определённым правилам, литературным нормам, правильный (напр., о речи, языке)
Үчүгэй, ыраас тыллаах киһи литературнай тыл нуорматын тутуһан саҥарыахтаах. СТ С
Хаһыат тыла кэрэ, ыраас, дьэҥкэ уонна киһи өйүгэр түһүмтүө буоларын ситиһэн туран, киэҥ үлэһит маассаҕа тириэрдиэххэ наада этэ. «Кыым»
Кини дойду ыарахан балаһыанньатын, фронт уонна тыыл соруктарын туһунан ыраас нууччалыы тылынан туох да кумааҕыта суох лабыгыраччы кэпсээн киирэн барбыта. «ХС»
10. көсп. Чуор, хатан, чуолкайдык иһиллэр, хос тыаһа суох (дорҕоон, куолас). ☉ Без хрипоты, шумов и посторонних звуков, звонкий, чистый (напр., о голосе)
Уус тыллаах Олоҥхолоон барда, Чаабый тыллаах Чабырҕахтаан киирдэ, Ыраас күөмэйдээх Ыллаан дьиэрэттэ. С. Васильев
Биир оннук ыраас, тыасуус ыраахтан иһиллэ, лыҥкыныы оонньуу турар чуумпу күн Дьэллик били урукку сиригэр оҥостон киирдэ. Н. Заболоцкай
Барахсан, куйуһутан түһэн, куолаһа үчүгэйин, ырааһын! Э. Соколов
11. көсп. Сиэрдээх, көнө, үтүө (хол., суобас, сүрэх, санаа). ☉ Проникнутый, наполненный чистотой и свежестью (напр., о мысли)
Бэл ол үлүгэр муҥу, алдьархайы көрбүт киһи санаата ырааһын, кэскилэ эрэллээҕин, кыайыылааҕын бэркиһии көрбүппүт. Суорун Омоллоон
Бу кинигэни ааҕарга чэгиэн-чэбдик, буспутхаппыт, эр санаалаах, көнө сүрэхтээх, ыраас дууһалаах буолуохха, элбэхтик айанныахха, бултуохха-алтыахха, үлэлиэххэ-хамныахха наада. И. Данилов
Бэйэм чааһым биир да харчылааҕы ылбатаҕым, дьиҥнээх ыраас суобаспынан сылдьыбытым. М. Попов
△ Үтүө, көнө майгылаах-сигилилээх, сырдык өйдөөх-санаалаах, сиэрдээх (киһи). ☉ Нравственно безупречный, благородный, порядочный (человек)
[Сайсары:] Эйигиттэн, айыы ыраас оҕотуттан, ол мин көлөһүммэр ымсыырыа диэн кистиэм дуо. Суорун Омоллоон
Онон Семён Васильевич эксээмэнигэр бэлэмэ суох кэлбэккин. Кини суобас курдук, оннук ыраас, оннук дьэҥкэ. Н. Лугинов
Кырдьык, Ыларов даҕаны муус ыраас киһи буолбатах, кини да сыыһалардаах. Р. Баҕатаайыскай
12. көсп. Туох да мөккүөрэ суох, бигэ (күрэхтэһиигэ кыайыы). ☉ Бесспорный, несомненный, чистый (напр., о победе в состязаниях)
Ыраас кыайыыны ааҕыллар, өскөтүн кыайтарбыт тустааччы эмискэ да буоллар, площадканы (көбүөрү) таарыйдаҕына. СНККБ
Ити курдук 82 киилэҕэ маастар Захар Чукров тоҕуста тустан, барытыгар ыраас кыайыыланна. «Кыым»
13. көсп. Быччыҥ үлэтин курдук элбэх күүһү-уоҕу эрэйбэт, кирэ-хаҕа суох (үлэ). ☉ Лёгкая, не требующая напряжения, не пыльная (напр., о работе)
[Галя:] Киниэхэ ыраас эрэ үлэ наада. И. Гоголев
2. аат. суолт.
1. Ким, туох эмэ чэбэрэ, чэнчиһэ. ☉ Чистота, опрятность
Мыыланы билбэтэх былааттаах, Сууйууну көрбөтөх соттордоох, Ырааска ыксаласпатах ырбаахылаах. Өксөкүлээх Өлөксөй
Былакааттар чэгиэн-чэбдик буоларга, ырааска ыҥыраллар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Ырааһыттан этиҥ тардар, Чэгиэҥҥиттэн саатаҕын, Наһаа маарынныыр — санааҕар Госпиталга сытаҕын. А. Твардовскай (тылб.)
2. Хойуу мастаах тыаҕа баар халтаҥ сир, ырааһыйа. ☉ Небольшая открытая, ровная местность в лесу, поляна
Тогойкин ыраас саҕатыгар тахсан кэтэһэн турар доҕоругар сүүрэн, атахтарын күөрэлдьитэ турда. Амма Аччыгыйа
Күн саҥа кылайа тахсыыта иннибэр баар ырааска туруйалар көрсөллөр. Н. Якутскай
Ити курдук, сис хаба ортотунааҕы кыракый ырааска, түүн бултуйбут булчут киһи оттубут отуутун уота өрө күндээрэ олордо. Д. Таас
3. көсп. Сырдыкка, кэрэҕэ эрэ туһуламмыт, үтүө дьулуур. ☉ Чистота души, помыслов
Кэриэс хаалларыам эйиэхэ Мин судургу муудараһы: Киһилии буолаар киһиэхэ, Таптаар дууһа ырааһын. С. Данилов
Олоххо ыҥырыы, тыыннаах буоларга ыҥырыы, үчүгэйгэ, үрдүккэ, ырааска, сырдыкка ыҥырыы куруук кулгаахха барабаан буолан тыаһыыр. Т. Сметанин
△ Ким эмэ көнө, чиэһинэй сигилитэ, сиэрдээх быһыыта. ☉ Порядочность, честность, неспособность к низким поступкам
Кини күүһэ-уоҕа холун-буутун быччыҥнарыгар буолбатах — сүрэҕиндууһатын дьулууругар, ырааһыгар, кырдьыгар. Амма Аччыгыйа
«Киһи санаатын күүһэ, сүрэҕин сылааһа, дууһатын ырааһа — ол бар дьоҥҥо туохтан да ордук күндү», — дии саныыра Оксана. Суорун Омоллоон
Эдэр Безухов сүрдээх үрдүк, халлаан ырааһа дууһалаах киһи эбээт! Л. Толстой (тылб.)
△ көсп. Ким эмэ мөккүһэр, туруулаһар кырдьыктаах дьыалата. ☉ Чья-л. правда, правое дело, честность
Ким уорбутун бар дьоҥҥо этэн биэр. Ырааспын, кырдьыкпын таһаар. Болот Боотур
Буруйдаах буоллаҕына эппиэттиэ, буруйа суох буоллаҕына, ырааһа дакаастаныа. М. Попов
[Ылаарап] Манна кэлэн ачыаһыран олорон, миигин кэлтэччи сэмэлээн, наар бэйэтин ырааһын таһаарына сатаата, уора-көстө үҥсүүтүгэр-харсыытыгар миигин бутуйаары гынар. «ХС»
4. көсп., кэпс. Кыыһынан сылдьыы, уолунан сылдьыы. ☉ Невинность, целомудрие
[Маайа:] Төһө да хобулаабыттарын иһин ырааспын сүтэрэ иликпин, сүтэриэм да дии санаабаппын. А. Софронов
Оттон таҥара дьиэтин оннугар кыыс оҕо чиэһин, ырааһын харыстыыр ыраас сүүрээннээх күөл халыс гына түспүт. Суорун Омоллоон
◊ Ис ырааһа көр ис IV
Бу балаҕан ис ырааһа биэстии саһаан, үрдүгэ балаҕантан холобура суох үрдүк дииллэрэ, сиртэн өһүөтүгэр дылы балтараа саһаан. Саха фольк. Ыраас хааннаах көр хаан. Настя төгүрүк мылтаҕар сирэйдээх, ыраас хааннаах, кыараҕас соҕус харахтаах, көнө муруннаах, ис-киирбэх көрүҥнээх кыыс. Н. Якутскай
Хойуу кыламаннаах хара харахтаах, сурааһын курдук көп хаастаах, кырыылаах муруннаах, ыраас хааннаах нарын кыыс. М. Доҕордуурап
Манчаары Баһылай олус үчүгэй, ыраас хааннаах, көнө уҥуохтаах, кырасыабай дьүһүннээх, сүрдээх кытыгырас, сытыы оҕо буолбут. МНН
ср. др.-тюрк. арыш арыҕ ‘чистый, святой’, кирг. ырас ‘правда; как надо; хорошо; ловко’, тат. ару ‘чистый’
II
эб., кэпс.
1. Суох, букатын суох (кэпсиирэ эрэ суолт. тутлар). ☉ Совершенно, совсем нет, пусто (употр. только в роли сказуемого)
Ити аайы холкуос дохуота кыччаан, хоромньута улаатан иһэр, оттон туһаҕыт буоллаҕына — ыраас. Суорун Омоллоон
Бүгүн Дьэппириэм хайдах эрэ табыллан бултаабата, эбиэккэ диэри сыччах биир куобахтаах, оттон киэһэ — ыраас. В. Яковлев
[Кулууп дириэктэрэ кыыс] Киһитинэн туох да мааны. Култуура үлэтигэр талаан — ыраас. Э. Соколов
2. Тугу эмэ оҥорор, туохха эмэ сабыдыаллыыр, дьайар туруга, кыаҕа суох. ☉ Не в состоянии что-л. делать, активно действовать
Онтон туран, быһыччытынан эһэ арҕаһын быһан отуоскайдаабытынан барда. Быһыччыта хотор диэн ыраас. Суорун Омоллоон
Дабааны дабайар диэн ыраас. М. Попов
Бастаан ыалы билэн, онтон аны саа тыаһын истэн бугуһуйбут аттар тохтуур диэн ыраас. А. Данилов
♦ Муус ыраас көр муус. Кырдьык, Ыларов даҕаны муус ыраас киһи буолбатах, кини да сыыһалардаах. Р. Баҕатаайыскай. Ыраас барыс — тэрилтэ бары ороскуотун саппыт кэннэ хаалар үп. ☉ Доход, чистая прибыль
Мөлүйүөннэр үҥкүрүҥнэһэллэригэр холоотоххо, бытархайдаһыы диэн сороҕор сатаммат. Биһиги сыллааҕы ыраас барыспыт да диэн сөҕүмэр. Н. Лугинов
Сылга сопхуос мөлүйүөнүнэн ыраас барыһы ылар. И. Данилов
1977 сыл түмүгүнэн сибиинньэни иитииттэн 14 260 солкуобай ыраас барыс кэллэ. Дьону үөр. Ыраас буолбут харыс. т. — уҥуох ыарыытынан ыалдьыбыт. ☉ Заболеть туберкулёзом костей (букв. он стал чистым)
Лэгэнтэй, кырдьык, ыраас буолан уҥуох сиэппит көнтөрүк киһи этэ. Софр. Данилов
Арай кини [мин ийэм] ыарыһах, атаҕа ыраас буолан кыайан хаампат. И. Гоголев
«Улахан эмтээх ойуун этэ, ордук ыраас буолбуту киһилээбэт этэ», — диэн эмээхситтэр билиҥҥэ диэри кэпсииллэр. ВНЕ НЭНь
Ыраас (чыыстай) манньыакка ыл көр манньыат. — Кинилэр кубулҕаттарын-тигээйилэрин ыраас манньыакка ыла сылдьаҕын дуо, акаары, куомуннаспыккын көр эрэ! Р. Баҕатаайыскай
Кырдьык, ол оҕо иирсэрэ-баайсара кэмнээх буолуо дуо?! Кини үөрүүтүн, хомойуутун барытын ыраас манньыакка ылан истэҕинэ ыалы кытары сатаан да олорботугар тиийэр. С. Никифоров
(Ыраас) мууска уур көр муус. [Петров:] Ис санааҥ адьас атын эбит, ону ыраас мууска ууруом. А. Фёдоров
Харытыан Тыымпылыырап диэн киһи миигин көрүстэҕин аайы ыраас мууска ууруох буолан саанар. Е. Неймохов
Ким туох буруйу оҥорбута ыраас мууска ууруллан, дьоннор дьылҕалара дьиҥ баарынан быһаарыллар туруктаммыт. П. Аввакумов
Ыраас сүрэҕинэн — ис сүрэхтэн диэн курдук (көр ис IV). [Захар:] Итэҕэй, Сибиэтэ. Мин саамай ыраас сүрэхпиттэн таптыыбын. С. Ефремов
◊ Үрүҥэр (ырааһыгар) таһаар — үрүҥэр таһаар (суруй) диэн курдук (көр үрүҥ)
Суруйуубун үрүҥэр таһааран баран, көрдөрүөм. Г. Сивцев. Ыраас паар көр паар II. Күһүҥҥү оруоһу ыһыыга ордук табыгастааҕынан ыраас паар буолар. КПЫ
Кэлиҥҥи сылларга ыраас паар сүөһү аһылыгар аналлаах ыһыылар ылар ирээттэрэ улаатта. ПНП ТКҮүҮ
Ыраас паар диэн ааттанар ханнык да бородууксуйаны биэрбэт паары көтөҕүү сиэрэ суох киэҥник тарҕаммыта. ТХЭ
Ыраас харчы- нан — уу харчынан диэн курдук (көр уу I). Миэхэ эн ыраас харчынан ууран биэрбэт киһи олордоҕуҥ буолуо. Амма Аччыгыйа
Дьөгүөрсэ ыраас харчынан төлүүр буолан, дьиэ тутааччылар өр гымматахтара. Н. Якутскай
Быйыл көлөһүн күнүгэр кырата уончалыы солкуобай ыраас харчынан дохуоттанар буоллубут быһыылаах. А. Фёдоров. Ырааһыгар таһаар — көннөрүллэн бүппүт үлэни ыраас кумааҕыга хаттаан бүтэһиктээхтик уһул. ☉ Переписать начисто, набело, вывести на беловик
Билигин авторефератын ырааһыгар таһааран хайаан, үлэтин дьэ бүтэрдэ диэххэ сөп. В. Яковлев
А.И. Софронов «Олох дьэбэрэтэ» диэн биллэр дырааматын өрөбөлүүссүйэ иннинэ суруйан баран, 1921 сыллаахха бүтэһиктээхтик ырааһыгар таһаарбыта. «ХС»