сдвигать (перекладину в изгороди — о рогатом скоте); оҕус далайаҕын толкуйан тахсыбыт бык вышел, сдвинув перекладину в изгороди.

передвигать с места на место; сдвигать с места; орону халбарыт= сдвинуть кровать с места; ср. халбаҥнат = 1.

1) сдвигать что-л., образуя толстые складки (напр. при сильном ударе, снятии шкуры с забитого животного); 2) груб. двинуть, треснуть (напр. по лицу.

побуд. от халбаҥнаа = 1) сдвигать с места; шатать; остуолу халбаҥнат = сдвинуть стол; ср. халбарыт=; 2) перен. изменять (напр. данному слову); эппит тылгын халбаҥнатыма не изменяй своему слову.

1) в разн. знач. отделять (сильным, резким толчком, рывком, напр. что-л. слипшееся, примёрзшее или севшую на мель лодку); маарканы хоҥнор = отклеить марку; штукатурканы хоҥнорбут он отковырнул штукатурку; иһэрдиитин хоҥнордум я отпаял запайку; буочуканы хоҥнор = оторвать бочку (примёрзшую); оҥочону хоҥнор = столкнуть лодку (в воду); сыарҕаны хоҥнор = сдвинуть сани; 2) перен. сдвигать; кинини хоҥноруоҥ суоҕа его не сдвинешь с места (настолько он ленив) # сыҥаах хоҥнор = уст. поднести первые подарки отцу невесты для получения его согласия; сыҥаах-хын хоҥнор = немного закусить; хоммут уоскун хоҥнор = заговорить после долгого молчания.

туохт.
1. Тугу эмэ туохтан эмэ күүскүнэн арааран ыл, төлөрүт. ☉ Отделять, прилагая усилие, отрывать что-л. от чего-л., разъединять что-л. Баай ыал киэнин Балбаах хоҥнорор Баһымньы тимирдэрин Батарыта саайталаабыт. Күннүк Уурастыырап
Байыкка [тыытын] баатын кытта бэрт өр эрийсэн, астаһан, мууһун суоран, түгэҕин луомунан көйөн, нэһииччэ хоҥнордо. Н. Заболоцкай
2. Биир сиртэн хайа эмэ диэки сыҕарыт, ыыт. ☉ Сдвигать, трогать с места. Массыынаҕын собуоттаан хоҥнор
□ Икки-үс оруота дьонноро Барааттаан биир тэҥҥэ хаамсаллар Этэрээт сэриигэ хоҥноро Чугаһаан ырыанан тахсаллар. Эрилик Эристиин
♦ Сыҥааххын хоҥнор көр сыҥаах
Кини [эһэ] арҕаҕын ааныгар быардыы түһэн, күнүстэн күнүс сылааска сыламнаан, ытыстыбыт сыҥааҕын хоҥноро хас да күн сыппыта. Р. Кулаковскай
Көр биирдэ сыҥааххын хоҥнорордоох эбиккин ээ. Н. Заболоцкай
Хоммут уоскун хоҥнор көр хон. Хоммут уоспун Хоҥнорон, Оҕолорбор-биэбэйдэрбэр Олоҥхолоон да көрүүм. П. Ойуунускай
«Көр эрэ!» — диэн мин мэлдьи аҕыйах саҥалаах таайым бу киэһэ иккиһин хоммут уоһун хоҥнордо. Н. Габышев
ср. др.-тюрк. хоҥур ‘вырывать, выдёргивать’

I
туохт.
1. Тугу эмэ туохха эмэ ыга анньан халбарыт, үтүрүйэ ас, турар сириттэн сыҕарыт. ☉ Отодвигать, сдвигать что-л. с места, придвигать что-л. к чему-л.
Айаан кыбыстыбыттыы умса көрөн, отун мүччү ууран иһэн, атырдьаҕа халтарыйбытыгар өйдөөн, тиэйии ортотун диэки сыҕайа аста. Софр. Данилов
Абыраамап утуйар хоһун түннүгүн өссө тэлэччи аһан, түүлүн эркиҥҥэ сыҕайда. Л. Попов
△ Кими эмэ оннуттан сыҕарыйарга, көһөргө күһэй, үтүрүй. ☉ Вытеснять, оттеснять кого-л. куда-л. Хомбуойдааччылар дьону баарса нөҥүө өттүгэр сыҕайдылар. Болот Боотур
Доропуун уонна Көстөкүүн быһа үүрсэн, ыһыытаан-хаһыытаан үргүбүт үөр сүөһүнү кутталлаах сиртэн улам тэйитэн, тыа саҕатыгар сыҕайан таһаардылар. Н. Заболоцкай
Этээччи аттынан дьон үтүрүһэ-үтүрүһэ киирэн, Катяны сыҕайан кэбистилэр. Э. Соколов
2. көсп., кэпс. Сирэйгэ ыкса чугаһат, үҥүлүт (хол., сутуруккун). ☉ Совать (напр., под нос) что-л., тыкать (напр., в лицо) чем-л. «Дьэ, аны биирдэ чып диэн көр эрэ!» — дии-дии Серкин сутуругунан уол сирэйин сыҕайар. Н. Якутскай
Хачыкаат бөтүөхтүү-бөтүөхтүү туран кэллэ, кэлгиллэ сытар эрэйдээххэ хокуоскатын муннугар сыҕайда. И. Гоголев
Булумдьу, остуолга умса түһэн, саҥара олорбут: «Тойон Бадаайап уола, бэстилиэккинэн миигин сыҕайыма». Л. Попов
3. көсп. Улам баһыйан бар, кэннигэр хааллар (хол., айылҕа көстүүтүн этэргэ). ☉ Вытеснять, прогонять что-л. (напр., о природных явлениях)
Туруйа уруйдуур хаһыытын Истээтин мин биллим эйигин, Кыыдааннаах кыһыны сыҕайан Өлүөнэм биэрэгэр кэлбиккин, Сааскы кэм барахсан! С. Данилов
Сарсыардааҥҥы хатан дьыбары сыҕайардыы, тыргыллаҕас сардаҥа …… сыыйа өрө чөмчөйөн таҕыста. М. Доҕордуурап
Халлаан, хараҥа солко быыһын өрө сыҕайан, сырдаан эрэрэ. «ХС»
△ Кими эмэ сыыйа кэннигэр хааллар. ☉ Оттеснять, отодвигать кого-л. на второй план
Талааннаах эдэрдэр кэлэн, кинини биллибэтинэн улам-улам сыҕайан испиттэрэ. П. Аввакумов
4. көсп. Итэҕэһи, сыыһаны-халтыны кимиэхэ, туохха эмэ түһэр, көлбөрүт. ☉ Перекладывать ответственность за что-л. на кого-л.
Үлэһиттэр хамнастарын кэмигэр ылбаккалар, дьон ортотугар саҥа-иҥэ ырааппыта, кэлтэй салалта буруйугар сыҕайааччылар да көстүтэлиир этилэр. В. Яковлев
Киһи эдэр эрдэҕинэ …… туора-маары сылдьыбытын утарытынан умнан иһэр, кэнэҕэһин көннөрүөх буолан, туохха баҕарар сыҕайар, куотунар. Н. Лугинов
ср. кирг. шыка ‘напирать’, п.-монг. сыҕа ‘выжимать’, МНТ шиха ‘сжимать, напирать, теснить’
II
туохт. Киһини туох эмэ итэҕэһинэн эбэтэр туохха эмэ буруйдаан хомуруй, мөх, үөх. ☉ Упрекать кого-л., попрекать кого-л. чем-л.
Мин итини истээт хараҕым хараҥарбыта, кэргэннии буола иликпититтэн дьадаҥыбынан сыҕайаллар дии санаабытым. Н. Якутскай
Анарааҥҥылар Дьэкиими бандьыыттыы эҥин сылдьыбыт хараҥа аймахтарынан сыҕайан түөрэҥнэппиттэрэ. В. Гольдеров
Оҕону күрүөйэҕинэн сыҕайаргар хайдах тылыҥ өҕүллэр? «ХС»
♦ Сирэй сыҕай көр сирэй-харах (сирэйгэ-харахха) ас диэн курдук (көр сирэй-харах)
Кини хотуна Балааҕыйа мөҥөрүттэн-этэриттэн, кыра да сыыһаны-халтыны була сатыы-сатыы сирэй сыҕайарыттан сүрэҕэ салыкына буолла. С. Никифоров
Кууска ойоҕо Мотуруона Уойканы санаатаҕын аайы сирэй сыҕайар. И. Оконешников. Баһылай ойоҕо кинини оҕо курдук мөҕөрүн-этэрин, сирэй сыҕайарын кыйахана иһиттэ. У. Ойуур