седлать, оседлать (коня, оленя).

возвр.-страд. от ыҥыырдаа = 1) седлать (коня, оленя для себя); аккын ыҥыырдан = оседлать себе коня; 2) быть осёдланным, седлаться (о коне, олене).

1) загривок; арҕаһыгар баастаах ат ыҥыырын уурдарбат посл. лошадь со ссадиной на холке не даёт себя седлать; 2) перен. выпуклость, неровность; бэрэбинэ арҕаһын суор= стесать выпуклость на бревне, выровнять бревно.

1) имеющий рану, язву, раненый; с... раной, с... язвой; баастаах кыыл раненый зверь; баастаах бааһын тарбаама погов. не береди рану у раненого; баастаах ат ыҥыырын уурдарбат посл. конь со ссадиной не даётся седлать; 2) имеющий изъян, дефект, с... изъяном, с... дефектом; 3) перен. переживающий горе, имеющий горе, сердечную рану, скорбящий.

туохт. Көлөҕө (акка, табаҕа) ыҥыыры уур, холуннарын тарт. ☉ Седлать, оседлывать (коня, оленя)
Кутуу көмүс хоҥсуоччулаах, Тэлии көмүс сырайдаах Ыҥыырынан ыҥыырдаан Кыһыл сукуна дэпсэнэн Тэниччилиир уурбуттар. С. Зверев
Сиидэрэп бэйэтин атын ыҥыырдаан Харытыанаҕа туттарда. Күндэ
Лааһар хайыыүйэ барытын бары бэлэмнээбит, оҥорбут, атын тутан аҕалан баайбыт, ыҥыырдаабыт этэ. Далан
♦ Ынаҕы ыҥыырдаабыкка дылы (ыҥыырдаабыт кэриэтэ) көр ынах
Учуонай буолуох киһи төһө бэрт учуутал буолуой? Арааһа, ынаҕы ыҥыырдаабыт эбэтэр сүүрүк акка бурҕалдьы кэтэппит кэриэтэ буолуо. Н. Лугинов

I
туохт.
1. Тугу эмэ оҥороргор, уһанаргар туох эмэ бастакы торумун, барылын оҥор. ☉ Сделать что-л. вчерне, не отделывая, не шлифуя
Харалаан охсон оҥорбут Хатыыры хардары туппут курдук Хардастыгас икки дэгиэ тыҥырахтаах …… Чуураадыйан түстэ. Д. Говоров
2. (Оһох, дьиэ, хотон) бастакы сыбаҕын сыбаа. ☉ Сделать первую обмазку (напр., юрты)
Таһырдьа икки дьахтар хотоннорун харалыы сылдьаллар. И. Гоголев
Дьиэтин буорунан харалаан баран хаарынан ыксары көмөн кэбиспит. Н. Босиков. Оттон ыал ийэтэ бары кэриэтэ сүөһү көрөр, ынах ыыр, хотон харалыыр …… этэ эбээт. «Саха с.»
II
туохт., түөлбэ. Харааран таҕыс, хараар, бус (сир аһын, отону этэргэ). ☉ Потемнеть, созреть (о ягодах). Моонньоҕон атырдьах ыйыгар харалыыр
♦ Илиигин харалаа көр илии
Мантан киэһэ, илиитин харалаан, биир омурҕаҥҥа охсуоҕа. Сэмээр Баһылай
Ньукуу ити да кэнниттэн илиитин харалаабата. Доҕоро адьас эккэ ытар. «Чолбон»
— Хайа, доҕоор, эн көрөн тураҕын дуу, быһыыта, хаппыыста олордон көрө илик тойоҥҥун ээ. Ыл илиигин харалаан бар. «ХС»
III
туохт.
1. Улаатан, бороохтуйан, өҥнүүн-дьүһүннүүн тубус (хол., кыыл, сүөһү, көтөр туһунан). ☉ Менять шерсть, оперение, линять; становиться крупнее, расти (о птицах, животных)
Ыспааһап саҕана, ол аата атырдьах ыйын ортото, анды оҕото харалыыр, хараҕа түөрт буолар. Далан
Ол астарын кэлин чэгиэн да ньирэйдэри аһаттылар. Онтулара туран бары бороохтуйан, көстө-биллэ улаатан, харалаан таҕыстылар. И. Данилов
△ Улаатан улахан киһи киэбин ыл (оҕону этэргэ). ☉ Расти, взрослеть (о детях)
«Оҕом харалаан хантайан тахсыа», — эмээхсин уол саллайбыт төбөтүн, чачархай баттаҕын имэрийэн ылла. В. Протодьяконов
2. Хатыҥ чээрэтэ, тиит хатырыга, туос уо. д. а. умайбыт хоруотугар курунньук кутан тириигэ аалан, талкыга имитэн, эбии сымнатаары уонна ууну өтүппэтин, илийбэтин диэн хаан өһөҕүн, арыыны (анды арыытын, ис сыаны, сылгы сыатын) иҥэрэн тириини таҥастаа, өҥнөө. ☉ Обрабатывать невыделанную кожу угольно-сажевой смесью, разминать в кожемялке — талкы, добавляя сгустки сырой крови и сливочное масло (или животные жиры), чтобы кожа стала непромокаемой, мягкой и прочной, чернить
Түнэ этэрбэс күүстээх үлэҕэ, булка кэтиллэр, хараламмыт, арыт ыыһаммыт түнэттэн тигиллэр. НБФ-МУу СОБ
3. От-мас мутукчата-сэбирдэҕэ түһэн харааран көһүн (ойууру, тыаны этэргэ). ☉ Лишаться хвои и листвы, обнажаться (о лесе)
Күһүн, ыраас халлааннаах ылаа баҕайы күн, харалаан сэндээрбит хара тыанан куобахтыы сырыттым. Р. Кулаковскай
Инньэ гынан мас көтөҕөтө, сэбирдэҕэ барылара түһэн, от-мас үчүгэйдик харалаата. КМП ДЬБ. Халыҥ ойуур харалыан иннинэ көмнөҕүн тэбиир, көмүһүнэн ардыыр күннэрэ күндээрийэн күндүккэтин эбитин. «Кыым»
IV
туохт. Хара аһы (эти, балыгы) сиэ. ☉ Есть пищу, состоящую из рыбы, мяса
Мишка [эһэ] ол минньигэстэрин бараан, бука сүрэҕэ чаалыйдаҕа буолуо, киниэхэ аны быарын харалыыр санаа көтөн түспүт. Н. Заболоцкай
Сүөһү көрөр кыах суох, онон сылбах чэйи иһэр. Эбиэккэ ыалыгар тахсар, киэһэ Сөдүөттээххэ харалыы барар. Т. Нутчина
V
туохт., харыс т. Ыҥыырдаа, ындыылаа (аты ыраах айаҥҥа). ☉ Седлать, вьючить коня (в дальнюю дорогу)
Дүксүн Баһылай эрдэ туран аттарын харалаан бүтэрэн баран соҕотоҕун чаай иһэн эрэр. Саха сэһ. II