имеющий дом, семью, хозяйство; семейный; дьиэтэ-уота суох бессемейный, холостяк.

1) имеющий семью; с... семьёй; семейный; элбэх кэргэннээх многосемейный; 2) женатый; замужняя; ср. дьахтардаах 2.

м. 1. (отсутствие согласованности) сөп буолумуу, сатарыйыы, атарахсыйыы; разлад в работе үлэҕэ атарахсыйыы; 2. (нелады) иирээн, атаан; семейный разлад дьиэ кэргэн иирээнэ; вносить разлад сатарыйыы- ыы таһаар.

м. 1. (установившийся порядок) быһыы-майгы, олох быһыыта; семейный уклад дьиэ кэргэн олоҕун быһыыта; 2. уклад (тустаах формация хапаайыстыбатын формата); общественно-экономический уклад общест-веннай-экономическай уклад.

ж. 1. (семейный образ жизни) дьиэ кэргэн олоҕо, дьиэнэн олох; 2. (любовь к семье) дьиэмсэх буолуу, кэргэт-тэргэ кыпамньы; 3. неодобр, уруу тардыпыы (кадрдары сүүмэрдээһиҥҥэ, үлэни үллэриигэ аймаҕынан, билсиинэн көрүү).

м. 1. (наставление) сүбэ; дать совет сүбэтэ биэр; 2. (совещание) сүбэ, сүбэлэһии; семейный совет кэргэн сүбэлэһиитэ; 3. (учреждение, орган государственной власти) совет (ханнык эмэ тэрилтэ дьаһайар эбэтэр субэ органа); учёный совет института институт учёнай совета; 4. Совет Совет (государственной былаас органа); Верховный Совет СССР ССРС Верховнай Совета; # совет да любовь дьоллоохтук, эйэлээхтик олоруҥ (саҥа хол-боһооччуларга этиллэр тыл).

1. сыһ. Эр-ойох буолан (олор), эр-ойох курдук. ☉ Мужем и женой (быть), в супружестве (состоять)
   Эҕэрдэ эһиэхэ, эдэр дьон! Тэҥнээхтэр кэргэннии буолбуккут. П. Тобуруокап
   △ Бииргэ эйэлээхтик. ☉ Как одна семья (дружно)
   Олордубут ээ иллээх кэргэннии Эн-мин дэһэн, этиспэккэ. Баал Хабырыыс
2. аат суолт. Эрдии-ойохтуу буолбут, холбоспут дьоннор (э. ахс. ф-гар). ☉ Муж и жена, супруги (в ф. мн
   ч.). Эдэр кэргэнниилэр. Кэргэнниилэр иирсээннэрэ. Эйэлээх кэргэнниилэр.  Дыбдыктаах курдук эйэлээх кэргэнниилэр, арааһа, бу маҥнай өйдөспөт, тыл тылларыгар киирсибэт түгэннэрэ быһыылааҕа. В. Гаврильева
   Иккиэн үлэттэн кэллилэр Эдэркээн кэргэнниилэр. Баал Хабырыыс
3. даҕ. суолт. Эрдии-ойохтуу (дьон). ☉ Семейный
   Рита барыан эрэ иннинэ полк хамандыырыгар тиийэннэр: «Биһигини кэргэннии дьонунан ааҕаргар көрдөһөбүт», — диэбиттэр. С. Никифоров

1. сыһ. Кэргэнии дьон сыһыанынан, эр-ойох быһыытынан. ☉ Как муж и жена
   Эй! Дьахтаар! Билин эрэ! Эн Савелий бааһынайдыын Эрдии-ойохтуу олоортуҥ дуо? Н. Некрасов (тылб.)
2. аат суолт. Ыал буолан бииргэ олорор кэргэннии дьон. ☉ Супружеская чета, супруги, муж и жена
   Онтон эрдии-ойохтуу иккиэн дьиэлэригэр сиэттиһэн киирэн бардылар. Саха фольк. Дьэ ити курдук эрдии-ойохтуу өр кэпсэтэ олордулар. Н. Павлов
3. даҕ. суолт. Кэргэннии (дьон). ☉ Семейный
   Былыыр-былыр ыраах Уһук Хоту сиргэ эрдии-ойохтуу дьон сордоох-муҥнаах дьылҕаларын туһунан биир ынырык номох үөскээбит эбит. С. Курилов (тылб.)

туохт.
1. Уот сиирин, умайарын тохтот. ☉ Потушить (огонь)
Сөмүйэтин уһугунан саба баттаан уота кылайан көстөр табааҕын умуруорда. И. Гоголев
Сорохтор бэрэбинэлэри уунан сабыта ыһан умуруораллар. Н. Якутскай
Мин чаанньык уутун саба ыһан кулуһун уотун умуруордум. Н. Габышев
△ Уоту сап, араар (элэктэриичэстибэ уотун туһунан). ☉ Гасить, выключать свет
Арбатскай, суһал соҕустук хомунан, үөрүйэх оҥостуммучча осциллограбын төҥкөс гынан көрөн ылаат, уотун умуруоран тахсан барбыта. В. Яковлев
«Бааннаны сууй, тэлэбиисэри араар, уоту умуруор. Хас хардыыҥ ыйыы-кэрдии. Суох, мин ону тулуйбаппын!» — аргыстаһан иһэн хотугу кыыс кыҥкый-мыҥкый түһэрэр. «Чолбон»
△ Хам баттаа, уҕарыт, сайдарыгар кыах биэримэ (туох эмэ санаа, иэйии туһунан). ☉ Преодолеть, заглушить какое-л. желание или чувство в себе
Дуоһуйуунан мин бэйэм Имэҥмин умуруоруом, Дуоһуйан, эмиэ кинини Хаттаан иитиэм! Суорун Омоллоон
Валентина өйүн-санаатын толорон, кини эрин ахтарын умуруорара, аралдьытара. Г. Николаева (тылб.)
2. көсп. Ханнык эмэ дьайыыны, хамсааһыны быһа баттаа, тохтот. ☉ Сдерживать, подавлять проявление признаков чего-л. (напр., вражды)
Уордаах аҕа ууһугар Умсугуйбуттарын умуруораары, Оҥочо нуолур кутуруктааҕы Утааран иһэбин. Саха. фольк. Эр бэрдэ буоллаххына Эн манна өс-саас төлөнүн умуруор, Иллээхтик-эйэлээхтик олорорго Бар дьоҥҥун үөрэт. И. Гоголев
«Остуол бэлэ-эм!» — Биһиги кэпсэтиибитин Мэхээс Иванов саҥата быһа түһэн, умуруоран кэбиһэр. В. Гаврильева
Таҥара дьиэтэ научнай өй-санаа кыратык даҕаны кылам гыныытын саба охсон умуруоран иһэрэ. АЕВ ОҮИ
♦ Буруотун умуруор көр буруо
Киэҥ «Куҥкууда» хотун, аан дойду иччитэ, көрүҥ-истиҥ бу хара баттыгаһы! Мин буруобун умуруоралларын курдук, кинилэр да буруолара умулуннуннар. М. Доҕордуурап
Күлгүн булкуйуом <көмөргүн ытырыам, уоккун умуруоруом> — (көр күл II). Дьэ, мин сибилигин тиийдэрбин эрэ күлэ-күлэ күллэрин таптайыам, оонньуу-оонньуу уоттарын умуруоруом... Миигин кинилэр «өллүн» диэн өлүү уутугар ыыппыттара да мин син оттум — өлүөх киһи буолбатахпын. Ньургун Боотур
Уйаламмыт уоруккутун Уоттары умуруоруом, Күлэ-күлэ күллэри таптайыам, Күнтэн сүтэриэм, Күдэн көтүтүөм. П. Ойуунускай
Бу туох аньыыбыт-харабыт иһин аал уоппутун умуруордулар, күлэ-күлэ күлбүтүн таптайдылар? С. Данилов. Уоппутун умуруорда уота умулунна — алаһа дьиэлэрин уотун суох оҥордо; дьиэ кэргэннэрин ордорбокко имири эстэ. ☉ Разрушить дом, семейный очаг
Фашистар, баайдар ыал уотун умуруорарынан, тыыннааҕы өлөрөрүнэн дьарыктаналлар. Суорун Омоллоон
[Дьылыгыс Маайа ытамньыйар:] Соҕотох былырыын сайыҥҥа диэри син быр-бааччытык ыал буолан олорбуппут, ону кэрэх абааһыта буулуурун курдук, Баай Бакыыһа уоппутун умуруорда, бу айылаах оҥордо. Эрилик Эристиин
Иэримэ дьиэни дьиэгэнитэ, Аал уоту умуруора, Биир түүн халаахтаан кэлбитэ Фашист соллоҥноох суора. Баал Хабырыыс