м. 1. кэргэн, эр; 2. супруги ми. кэргэнниилэр (эрдии-ойохтуу).

ж. эрдии-ойохтуу; супружеская чета эрдии-ойохтуу; # не чета кому-л. тэҥэ суох, дьүөрэтэ суох (кимиэхэ эмэ тиийбэт эбэтэр орду к).

1. сыһ. Эр-ойох буолан (олор), эр-ойох курдук. ☉ Мужем и женой (быть), в супружестве (состоять)
   Эҕэрдэ эһиэхэ, эдэр дьон! Тэҥнээхтэр кэргэннии буолбуккут. П. Тобуруокап
   △ Бииргэ эйэлээхтик. ☉ Как одна семья (дружно)
   Олордубут ээ иллээх кэргэннии Эн-мин дэһэн, этиспэккэ. Баал Хабырыыс
2. аат суолт. Эрдии-ойохтуу буолбут, холбоспут дьоннор (э. ахс. ф-гар). ☉ Муж и жена, супруги (в ф. мн
   ч.). Эдэр кэргэнниилэр. Кэргэнниилэр иирсээннэрэ. Эйэлээх кэргэнниилэр.  Дыбдыктаах курдук эйэлээх кэргэнниилэр, арааһа, бу маҥнай өйдөспөт, тыл тылларыгар киирсибэт түгэннэрэ быһыылааҕа. В. Гаврильева
   Иккиэн үлэттэн кэллилэр Эдэркээн кэргэнниилэр. Баал Хабырыыс
3. даҕ. суолт. Эрдии-ойохтуу (дьон). ☉ Семейный
   Рита барыан эрэ иннинэ полк хамандыырыгар тиийэннэр: «Биһигини кэргэннии дьонунан ааҕаргар көрдөһөбүт», — диэбиттэр. С. Никифоров

кыбыт диэнтэн бэй
туһ. Эрдии-ойохтуу дьон дьыалатыгар, туора киһи, мин кыбытта сылдьарым сатаныа дуо? А. Софронов
Ыалдьыттар …… муус-маҥан дьиэҕэ ытыннылар, онно сопхуос бырабылыанньата олохсуйбута уонна Опанас Иванович бэйэтэ эмиэ онуоха-маныаха диэри кыбыттан олорбута. ПП Дь
[Кыыс] ыас хара баттаҕын кулгааҕын кэннигэр кыбыттар идэлээх эбит. Е. Ильина (тылб.)

аат.
1. Сүүрэн-көтөн көрүлээһин, саатааһын (өҕө туһунан). ☉ Игра, забава (детская). Онтон эрдии-ойохтуу иккиэн дьиэлэригэр сиэттиһэн киирэн бардылар да, иккиэйэх бэйэлэрэ сүүрбэ-отут киһи оонньуутун оонньоон олордулар. Саха фольк.
△ Анал быраабылалаах оҕону саататар дьарык көрүҥэ. ☉ Детская игра. Харах симсии — сахалыы оонньуу көрүҥэ
2. Сынньалаҥ, көр-нар, биэчэр, оонньуу. ☉ Отдых; веселье; вечеринка
Оонньуу буоларын Ордук сураатылар. Үҥкүү буоларын Үөрэ иһиттилэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Эмиэ ыһыах, оонньуу, көр-нар Туймаадаҕа ньиргийбитэ. Эллэй
Оҕонньор оонньууну, көрү-нары таптыыр, Уйбаачаан аттыгар кэлэн олорон, хормуоска тыаһын иһиллэһэр, уолу кытта хаадьылаһар. М. Доҕордуурап
3. кэпс., эргэр. Дырааманы сыанаҕа оонньоон көрдөрүү (үксүгэр самодеятельнай артыыстар тустарынан этэргэ). ☉ Спектакль, постановка
Оскуолаҕа оонньуу, испэктээк буолла. Бэс Дьарааһын
4. тыйаатыр. Сценаҕа оонньонор, туруоруллар айымньы биир төгүлэ. ☉ Действие, акт
Маҥнайгы оонньуу иккис хартыынатын оонньуур сирэ. С. Ефремов
♦ Оҕо оонньуута буолбатах көр оҕо
Туман сапта харахпын …… Сүрэҕим хаһыытаата. Ийэ дойдуттан арахсыы Оҕо оонньуута буолбатах. С. Данилов
◊ Атах оонньуута көр атах
Атах оонньууларыгар күрэхтэһии интэриэһи тарта. В. Сыромятников

1. сырыт диэнтэн холб. туһ. Бу от кэбиһиитигэр кини өссө сылдьыспыта. Суорун Омоллоон
   Ону истэн-истэн, мин бэйэм кытта сылдьыспыт курдук ону өйдөөн хаалбыппын. Н. Заболоцкай
   Бу күннэргэ үксүн Уйбаанчык уолаттары кытта сылдьыста. «ХС»
2. Кимниин эмэ хардарыта кэл-бар, сибээстэс (дьиэ дьиэнэн эбэтэр тустуспа түөлбэлэр, нэһилиэктэр, куораттар, атын-атын дойдулар икки ардыларыгар кэлии-барыы туһунан). ☉ Наносить друг другу визиты, бывать друг у друга дома; иметь связи (напр., между разными районами, населёнными пунктами, городами, странами)
   Киргиэлэй Дьөгүөрэп убайын кытта туохтан эрэ кыыһырсан, сылдьыспат буолбуттар эбит. Амма Аччыгыйа
   Оччотооҕуга хара тыа, таас хайа быыһыгар саһан сыппыт Алдаҥҥа хайа даҕаны өттүнэн сылдьыһар суол-иис суоҕа. И. Никифоров
   Илья Дорофеевич биһикки, соччо чаастатык да буолбатар, хардарыта сылдьыһар этибит. «ХС»
3. көсп. Кими эмэ кытта таптас, эрдии-ойохтуу курдук сыһыаннас. ☉ Вступать с кем-л. в половую связь
   Дьөгүөрсэ бэйэтин сахалыы санаатыгар, дьахтары кытта сылдьыһар буолла да, оҕону оҥорор кыахтаах курдук сананара. Н. Якутскай
   Сифилиһинэн киһи үксүн итинник ыарыылаах киһини кытта уурастаҕына, сылдьыстаҕына сыстар. ЯИИ ВЫаХ

аат.
1. Ханнык эмэ тэрилтэ эбэтэр биирдиилээн да киһи араас докумуоннардаах паапкалара биитэр докумуоннар хомуллан ууруллубуттара. ☉ Собрание документов, относящихся к деятельности какого-л. учреждения, общества, лица, дело
Кини, үөрэхтээх курдук, хантан эрэ хасыһан, былыргы туос биэдэмэс саҕанааҕы дьыаланы булан ылбыта. Күннүк Уурастыырап
Куруһуок мунньаҕын боротокуолун үксүн кини суруйара итиэннэ дьыалатын бүтүннүү тутара, харайара. В. Протодьяконов
△ Буруйдааһыны чуолкайдыырга, быһаарарга наадалаах докумуон эбэтэр докумуоннар. ☉ Документ (документы), необходимый для официального рассмотрения какого-л. дела, принятия решения по нему, дело
Биир били дьыалаларын оҥорон биэрбит эдэр суруксуппут үп-үчүгэйдик кинилэр [Балбааралаах] диэки көрөн кэбиһэ-кэбиһэ: «Эһиги баттанан бачча дойдуга кэлэ сылдьар дьону аанньа ахтан дьыалаларын көрбөккүт», - диэн мөккүһэ сатаабытын кулубалар саба саҥаран кээстэрэ. Эрилик Эристиин
Макаар бэрэссэдээтэл буолла. Сиидэрэптэр, Малыыкааннар дьыалалара сэлиэдэбэтэлгэ атаарылынна. Күндэ
2. Уопсастыбаҕа, киһиэхэ туһалаах үлэхамнас, дьарык. ☉ Работа, деятельность, занятие, дело
Тыл дьыалаттан арахсыбат (өс ном.). Тылыгар толорор, дьыалатыгар олорор (өс ном.). Биригэдьиир Слепцов холкуостаахтар ааттарыттан хомсомуол райкомугар үтүө дьыаланы тэрийбитин иһин, махталын биллэрдэ. В. Яковлев
3. Холуобунай буруй, буруйу оҥорон суукка түбэһии; буруйдааһын, үҥсүү. ☉ Уголовное дело; проступок, преступление; обвинение; жалобы
Сарсыныгар борогууллаата, цензурнайа суох тылынан үөхтэ, кырбыы сыста диэн миэхэ дьыала тэрийэллэр. Софр. Данилов
Оттон Коган-Бернштейн диэн сыылынай ол Неустроевы кытта Петербург университетыгар бииргэ үөрэнэ сылдьан биир дьыалаҕа түбэспиттээхтэрин улаханнык долгуйан туран ахтыбыт. П. Филиппов
Гражданскай уонна холуобунай дьыалалары бары сууттарга көрүү коллегиальнайдык, маҥнайгы сүһүөх сууттарга народнай сэтээтэллэр кыттыыларынан олоххо киллэриллэр. САССРК
4. Быһаарыллыахтаах балаһыанньа, боппуруос. ☉ Положение, требующее разрешения, проблема, вопрос, дело
Директор Федор Васильевич, кырдьыга, үөрэх дьыалатыгар соччо орооспот, завхоз үлэтин эрэ толорор быһыылаах. Софр. Данилов
Ол икки ардыгар остуорас оҕонньор, дьыаланы быһаартарбыт киһи быһыытынан, астынан, хаптаһынын кыбыммытынан, тугу эрэ ботугурууботугуруу, туора хаампытынан барда. Амма Аччыгыйа
- Дабаай, дьыала сүнньүнэн кэпсэтиэх. Туох нааданый эһиэхэ биһигиттэн? В. Яковлев
△ Кимтуох эмэ туруга, балаһыанньата. ☉ Положение вещей, обстоятельства, ситуация, дело
Сибииргэ Колчак дьыалата мөлтөөн эрэрин туһунан үһүйээннэр саха улуустарыгар иһиллитэлиир этилэр. Амма Аччыгыйа
Баайдар манна эрэ чуолкайдык бэйэлэрин дьыалалара куһаҕан буолбутун билиммиттэрэ. Эрилик Эристиин
5. Сабыытыйа, түбэлтэ, түгэн. ☉ Событие, происшествие, случай, дело
- Дьэ, дьыалалар этилэр дии, - диэтэ кини уонна, сапсыйан кэбиһээт, таҥнаары, антах диэки эргилиннэ. Амма Аччыгыйа
Ол [киэһэ кыргыттарга ыалдьыттыылларын] туһунан Миша билэн кэлэн, улахан кистэлэҥнээх дьыаланы этэрдии Сережаны көрүдүөргэ ыҥыран таһааран сибигинэйэн эппитэ. Н. Лугинов
Эн ийэлээх аҕаҕын кытары бурастыҥ, мин ойохпун кытары бурастым... Дьэ дьыалалар. Күндэ
6. Идэ, билии-көрүү. ☉ Специальность, профессия, область, совокупность знаний или навыков, дело
Өксүү букатын кыра эрдэҕиттэн истээх таҥаһы тигэргэ үөрүйэх буолан, итии сэлиэччик, бэргэһэ тигиитин сатыыр ахан дьыалата буолан биэрбитэ. Н. Заболоцкай
[Петя:] Мин эмиэ эн курдук толкуйдуур этим, холкуоска тахсан тугу үлэлиэмий диэн. Ол иһин тыраахтар уонна аптамабыыл дьыалатын үөрэттим. С. Ефремов
Саха уола куһаҕан сааһыт дуо? Саха уола сэрии дьыалатын куһаҕаннык билэр дуо? Суох! Т. Сметанин
7. Кыһалҕа; сорук, наадыйыы. ☉ Нужда, надобность, дело
Оттон дьиҥ дьыалата тирээтэҕинэ, учуутал учууталын хаһан да түһэн биэрбэт. Софр. Данилов
Бу эйигин, уолум курдук саныыр киһибин, көрөн астынным. Биир дьыалам онон бүтэр. С. Ефремов
Табаарыс, мин бэрт улахан тиэтэл дьыалаҕа муҥ түргэнинэн иһэр киһибин. Күндэ
Чэ, баҕар, эн бэйэҥ оҕолоргун букатын да үөрэттэримэ. Ол мин дьыалам буолбатах. С. Ефремов
△ Тустаах эрэ киһи быһаарар суола. ☉ Обстоятельство, разрешаемое только заинтересованным лицом, дело
Эрдии-ойохтуу дьон дьыалатыгар, туора киһи, мин кыбытта сылдьарым сатаныа дуо? А. Софронов
Төрөппүт оҕобун кытта хайдах баҕарар кэпсэтэрим мин дьыалам. С. Ефремов
Мин, баҕар, олох да [эргэ] барыам суоҕа. «Тоҕо?» - диэн, ол …… мин дьыалам. М. Доҕордуурап
8. Биир туспа кимиэхэ эмэ ураты суолталаах туох эмэ, көстүү (хол., кини үлүһүйэр дьарыга). ☉ Какое-л. знаменательное событие, явление или занятие, имеющее особое значение для кого-л.
Кырдьыы диэн ынырык дьыала ээ. Кэлиэ турдаҕа. Туруо дуо, ханна эрэ ыраах истэҕэ. Онтон төһө да эдэримсийэн куоппаккын. Н. Лугинов
Кини уһулуччу ис сүрэҕиттэн таптаабыт дьыалата …… булт. Ол туһугар кини дьоҕурун, бэл, хотугу булчуттар бэйэлэрэ билинэллэр. Н. Заболоцкай
△ Көстүү. ☉ Явление, факт, вещь, дело
Биһиэхэ, үлэ-чиэс, хайҕал уонна дьоруойдааһын дьыалата буолбут дойдутугар, сүүһүнэн араас идэлэр бааллар. Софр. Данилов
Билигин тыаҕа тахсар, кырдьык, муодунай дьыала буолан турар. С. Ефремов
♦ Дьыалаҕа түбэстэ (иҥиннэ, тигистэ) - буруйу оҥорон, сууттанар буолла, эппиэккэ тардылынна, сууттанан хаайылынна. ☉ Понести ответственность за содеянное, проступок, преступление; быть обвиненным в чем-л.
Кыра, тулаайах оҕо, мэник буолан, бассабыык дьыалатыгар иҥнэн, хааллыбыт. С. Ефремов
Сыҕарымын уоруу дьыалатыгар түбэһэн, сылын боруостаан баран, быйыл саас бар дьонугар эргиллэн кэлэн, холкуоска киирбитэ. М. Доҕордуурап. Кырдьыктаах, сөптөөх суолга киһи дьыалаҕа иҥнибэт. А. Федоров. Дьыалаҕа уурбат - улахан буолбатах дии санаан бөрүкү кыһаммат, ситэ сыаналаабат, аанньа ахтыбат. ☉ Не обращать должного внимания на что-л., не придавать значения чему-л., не считать какое-л. дело серьезным. Атаҕын өлөрбүтүн маҥнай дьыалаҕа уурбатаҕа. Сэмэлэммитин төрүт да дьыалаҕа уурбат киһи буолла. Дьыалата табылынна - санаабытын ситтэ, үчүгэй буолла. ☉ Достичь желаемого, оказаться на высоте, в хорошем положении
Өндөрөй оҕонньордоох дьыалалара табыллан, арыыйда сэргэхсийэн олороллор. П. Ойуунускай
Бэйэм да киирэн биэрэн иһээхтиибин. Дьэ, ити дьыалата табыллыбатаҕын Ваняҕа мин тоҕо эттим? Онон киниэхэ тугу туһалаатым? Амма Аччыгыйа
Үчүгэйдик бардахтарына сарсын киэһэ тиийэллэр. Оччоҕо дьыала табыллыа этэ. С. Ефремов. Дьыалата хаахтыйбыт - балаһыанньата куһаҕан буолбут, мөлтөөбүт, табыллыбатах. ☉ Пло `хи дела (о серьезном ухудшении ситуации с чем-л., у кого-л.)
Ваня кулгааҕар кэлэн дьыала хаахтыйбытын туһунан сибигинэйбиппэр, махтаныан билиминэ, кыыһыран кэбиһээхтээтэ. Амма Аччыгыйа
Эн биһигини булбатаҕыҥ буоллар, биһиги дьыалабыт хаахтыйыа эбит. Н. Якутскай
Сэбиэскэй былаас буолбутун кэннэ ити курдук бырыһыаннааһын дьыалата хаахтыйан турар - бырыһыанньыттар холуобунай сокуон быһыытынан буруйданар буолбуттара. А. Бэрияк
◊ Дьыала бэрийээччи - тэрилтэ кэнсэлээрийэтин дьыалатын, докумуоннарын көрөр, дьаһайар киһи. ☉ Должностное лицо, ведущее канцелярские дела, делопроизводитель
Кини хомсомуол күбүөрүнэтээҕи бүрүөтүгэр дьыала бэрийээччинэн киирбитэ. ПНИ ОСОТ
Дьыала бэрийээччи хоһун аанын нөҥүө бэчээттиир массыыналар тобугурас бүтэй тыастара иһиллэр. Н. Островскай (тылб.)