аат. Токур быһыылаах, ис өттүнэн сытыы тиистэрдээх, бурдугу, оту төрдүттэн быһарга аналлаах туттар сэп. ☉ Серп
Мас суханы Тыраахтар туоратта, Токур сиэрпэни Хамбаайын кыйдаата. Саха нар. ыр. III
Биирдиилээн ыаллар Бурдугу сиэрпэнэн турдурҕаччы быһалларын көрөр буоларым. Г. Колесов
Ийэбит сиэрпэнэн кучуну быһа-быһа, чөмөхтүү быраҕар. И. Федосеев

1) неодинаковый, разный (напр. о предметах, состоящих из различных частей); ыйааһын кэлтэгэй неточные весы (у к-рых одна сторона перетягивает); кэлтэгэй ньуоска щербатая ложка; кэлтэгэй остуол колченогий стол; 2) перен. односторонний, ограниченный; неудовлетворительный; имеющий порок, изъян; кэлтэгэй быһаарыы одностороннее решение; кини оҥорбута барыта кэлтэгэй все его поделки бывают с изъяном; кэлтэгэй ый а) месяц на ущербе; б) серп луны; 3) перен. разг. обиженный судьбой, несчастный.

I см. хадьай =.
II 1) сильно укусить; рвануть зубами; ыт атахпын быһа хадьыйда собака сильно укусила меня за ногу; 2) поедать с жадностью, пожирать; ат оту сиэн хадьыйда лошадь начала пожирать сено; 3) резать; косить; бурдугу сиэрпэнэн хадьый = жать хлеб серпом.

аат., т.-х. Ортотунан тутаахтаах уһун укка олордуллубут дугалыы быһыылаах, сытыы биилээх оту охсорго туттуллар тимир тэрил. ☉ Коса. Хотууру таптай
□ Отчуттар бары омурҕаннаан бүтэн, табахтаан бараннар, хотуурдарын сүгэн, оттуур сирдэрин диэки хаамсан суксуһа турдулар. А. Бэрияк
Бүгүн манна [«Саһыл толооҥҥо»] Никифоров кинээс күүлэйигэр отучча киһи от охсон хотуурдара күн уотугар чаҕылыҥныыллар. М. Доҕордуурап
◊ Маҥнайгы (бастакы) хотуур көр маҥнайгы
Маҥнайгы хотуурга оттоммута, бастыҥ күөх от буолуо уонна бэрт кичэлинэн кэбиһиллибитэ, сытыйбата ити. А. Софронов
Маҥнайгы хотуур саҕана ала-тала ардахтаах этэ. И. Гоголев
Ньирэйи, төрүүр ынаҕы маҥнайгы хотуур отунан аһаталлара. «Чолбон». Хотуур ортото — сайын от охсор кэм ортото. ☉ Середина косовицы, сенокоса
Үбү-аһы кэрэйбэккэ, уонча эр бэрдин күннэһэн, хотуур ортотун кэнниттэн Амыдай уҥуоргу үрэхтэригэр таһаардахха табыллыыһы. Болот Боотур. Хотуур суола — отчут хотуурунан оту охсон, тэлэн барбыт суола. ☉ Прокос
Бу алаас кытыытынан үс-түөрт хотуур суола эрэ түһэр сүүнэ күөлэ билгэйэн турара. Далан. Хотуур түспэтэх (сирэ) — ото хаһан да охсуллубатах, оттонуллубатах (сир). ☉ Местность, на которой никогда не косили траву
Саасүйэ тухары токур хотуур түспэтэх, лаҕыыр лаҥха буолан хаалбыт сирдэр. М. Доҕордуурап
Ол өтөрүнэн оттоммотох, хотуур түһэн көрбөтөх, бүтүннүү сэтиэнэх саба үүммүт ходуһалаах дойду үһү. В. Протодьяконов. Хотуур тэһиинэ — хотуур тууратын төрдүнэн бөҕөргөтөн тартарыллыбыт синньигэс соҕус тимир. ☉ Тонкая металлическая пластина, приваренная к лезвию и тонкой части косы для дополнительной опоры
Ууска баран, тэһиин олортордохпутуна сөп буолсу. Амма Аччыгыйа. Хотуур хаалыыта — от охсор кэм бүтүүтэ. ☉ Конец косовицы, сенокоса
Хас да сыллааҕыта — хотуур хаалыыта биир сиргэ сүүрбэччэ хонукка оттообутум. Сэмээр Баһылай
ср. тув. кадыыр, монг. хадуур, бур. хажуур ‘коса’, бур. хадуур ‘серп’