аат., эргэр. Сибиэһэйдии буһаран баран, тоҥоруллубут мунду (хайах курдук тойон тоҥнуу сииллэрэ). ☉ Свежевареный и замороженный гольян (употр. в замороженном виде: раскалывается на кусочки, как хаяк (см. хайах)). Бу мундунан буһарба оҥоруохха. Билигин буһарба сиэхпит

аат. Судаарыстыба суотугар туттарыллар бэйэ бэлэмнээбит аһа-үөлэ, хомуйбут быйаҥа, бултаабыт булда. ☉ Закупка сельскохозяйственных продуктов государственными организациями, заготовка
«Быйыл соҕотуопкаҕа сүөһү туттаран, ити массыына атыыластыбыт», — диир Ольга Васильевна. «ХС»
Суортуурга уонна соҕотуопкаҕа тутарга куобах тириитин үс суорка араараллар. ПМВ ССК
[Тэллэйи] соҕотуопкаҕа атаҕын быһан, сибиэһэйдии эрэ туттараллар. УГС ССКОТ

аат. Тугу эмэ (хол., убаҕаһы, гааһы) оборон ыларга эбэтэр ыган таһаарарга аналлаах имиллэҥнэс, өҕүллүмтүө турба. ☉ Шланг
Уһун сылаангалары бэһиэ-алтыа буолан сүгэн аҕалан уматык кутуллуохтаах лүүгүн таһыгар уураллар. И. Егоров
Сибиэһэйдии хаһаанарга үүнэн турар моонньоҕоҥҥо ууну лиэйкэнэн эбэтэр сылаанганан ыстарыллар уонна куурарын кэтэһиллэр. ФВН ТС
Эрэһиинэ сылаангалар итииттэн-тымныыттан, күн уота уонна салгын быһа сиириттэн түргэнник буорту буолааччылар. Дьиэ к.

аат., түөлбэ. Үрүҥ киистэ курдук бөлөхтөһөн үүнэр дыргыл сыттаах, хара хабархай амтаннаах отонноох талах бииһэ үүнээйи. ☉ Черёмуха
Бу Мөрүөн Бүөтүр хайа эрэ тыа хонноҕуттан тыраахтарынан тиэйэн аҕалбыт хаппырыаһа. Э. Соколов
Хаппырыас уонна моонньоҕон үнүгэстэрэ үчүгэй баҕайы минньигэс сыттаахтар. КВА Б
△ Ол үүнээйи отоно
Ягоды черёмухи. Эмкэ хаппырыас буспут отонун сибиэһэйдии эбэтэр хатаран туһаналлар. МАА ССЭҮү

1. аат. Туохха эмэ кэнники эбиллэн биэрбит, эбии буолар туох эмэ. ☉ То, чем что-л. дополнено, то, что к чему-л. прибавлено, прибавка, добавка, дополнение к чему-л. [Сибиинньэлэргэ] цеолиты аһылыкка эбиилик быһыытынан тутталлар. ККЕ АЦ
   [Учуонайдар] Хаҥалас бөһүөлэгэр боруонса үйэтин көрдөрүүгэ эбиилик буолар матырыйааллары булуталаабыттара. БИГ ӨҮөС
   Ньулуун биэрэс — элбэх битэмииннээх оҕуруот аһа, онон салаат оҥорорго сибиэһэйдии эбиилик гынан …… туһанабыт. ЕАМ ББКП
2. даҕ. суолт. Кимиэхэ-туохха эмэ эбиллибит, эбии буолбут. ☉ Дополнительный, добавочный
   Ити туһаныллар эбиилик матырыйааллары учуутал саха тылын уонна литературатын кэбиниэтигэр мунньар. АНВ СТУ
   Эбиилик үлэ эбиилик бородууктаны үөскэтэр. ПА. Эбиилик былааҥҥа маһы кэрдии, тиэйии, тутуу үлэлэрэ эмиэ киллэриллибиттэр. «Саха с.»

1. даҕ.
2. Буспатах, оргуйбатах (аһыыр ас туһунан). ☉ Некипячёный, неварёный, сырой
   «Сиикэй балыгы сиэбэппин диир», — дии-дии ол киһи кыһыллыбыт балык этин ылан быһа хадьырыйар. Н. Якутскай
   Сиикэй ууну иһэллэр. Н. Габышев
   Таһырдьа сиикэй эт буһуох айылаах, от-мас сымалата барыта оргуйар өҥүрүк куйааһа. Дьүөгэ Ааныстыырап
3. Сииргэ сөп гына буһа илик, ситэ илик (сир, оҕуруот астарын туһунан). ☉ Неспелый, незрелый. Сиикэй сугун. Сиикэй отон
   □ Сотору соҕус буолабуола сиикэй эриэхэни ууга буһаран сии сатыыллар да аһыыта, амтана куһаҕана бэрт. Н. Павлов
4. Кыһын ситэ тоҥмокко уунан көрө сытар. ☉ Незамёрзший (в зимнее время — о водоёмах)
   Күөл тулата кылдьыылыы тоҥмут, ортото сиикэй. Н. Якутскай
   Сэтинньи ыйга күөлэттэргэ үөс өттүлэрэ төһө эмэ ыраахтан сиикэй турар үһү. Далан
   Ахсынньыга сиикэй сытан Хара уунан дэбилийэр Хоту муорам, хотун эбэм Уорастыйан үөһэ тыынар. А. Бэрияк
5. аат суолт.
6. Өрүскэ, үрэххэ, күөлгэ кыһын тоҥмокко сытар дьухха сир. ☉ Полынья
   Өйдөөн көрбүтэ — сиикэйгэ түспүт. Суорун Омоллоон
   Үрэх, өрүс сиикэйэ ыраас салгыннаах буолан, балык мустар сирэ, онно кыһыннары балыктыыллар. Багдарыын Сүлбэ
   Үрэх биир сиринэн сиикэйэ хараара сүүрүгүрдэ сытар. «ХС»
7. көсп., кэпс. Олоҕо суох, сымыйа, албын. ☉ Ложь, обман, неправда
   «Ити сиикэйэ, Уйбаачаан бөрөҕө сиэппитэ», — Боруукай ойон турда. Болот Боотур. [Былаасап Быыбарынай:] Дьэ дьикти куһаҕан кэпсээн доҕор… Хайа, сиикэй буолуо… Н. Түгүнүүрэп
   [Мааппа:] Сотоколуур удаҕан абааһыны кытта илэ көрсөн кэпсэтэр үһү ээ… [Дьөгүөссэ:] Ээ, адьарай, сиикэйэ буолуо. Күндэ
8. түөлбэ. Саҥа бултаммыт балык сибиэһэйдии сиэниллэр өрөҕөтө. ☉ Брюшная часть сырой, только что выловленной рыбы (считается лакомством у северных якутов)
   Аргыһым кэпсээнин хоптолор Сэҥээрэр курдуктар, Сиикэйи быһаллар хотулар, Остуол да тардыллар. Н. Босиков
   ◊ Сиикэй арыы көр арыы II
9. Эриэн тирии матаҕаҕа: Иэдьэгэйдээх лэппиэскэ, Икки муунта сиикэй арыы …… Ийэ өйүө укпута. Күннүк Уурастыырап
   Тайҕаттан аҕалбыт чэйбинэн-табахпынан отут муунта сиикэй арыыны булуннум. Эрилик Эристиин
   Хайах син биир чохоон курдук оҥоһуллар, ол гынан баран сиикэй арыыга үүт оннугар сүөгэй уута кутуллар. Дьиэ к. Сиикэй баас көр баас
   Хандалы эриллэн, ол эдэр бассабыык, Харытаатаҕа сиикэй баас буолбута. П. Ойуунускай
   [Ат] ыҥыырга, ботоҕо астаран, арҕастарыгар кыһыл сиикэй баастар тахсыбыттара. А. Сыромятникова
   [Эһэ] атаҕын сиикэй бааһа дьаралыйан, туох баар этиттэн-хааныттан барытыттан тардыстан ыалдьара. И. Федосеев. Сиикэй маҥан — ньыламан маҥан диэн курдук (көр ньыламан). Мунан барар мунаа маҥан, тэйэн барар сиикэй маҥан, халтарыйан барар хатыр маҥан (өс хоһ.)
   каракалп. шийки, кирг. чийки, тув. чиг, казах. шики

I
аат. Дьахтар, үүтүнэн иитээччи тыһы харамайдар эмиийдэрин тумуга. ☉ Сосок (у женщин, самок млекопитающих)
Биир кытарах ынахтаахтара эмиийин чопчуларын үлүтэн, уолбута ыраатта. Н. Якутскай
Евгения эмиийдэрин чопчутун сууйда, оҕотун ылла. С. Дадаскинов
[Ыт оҕолоро] ийэлэрин эмиийин чопчутун уоппутунан, оттон сорохторо сири тиҥсириҥнэһэ, төттөрү-таары мучумааннаһа сылдьаллар. Р. Кулаковскай
♦ Сүрэҕим чопчута көр сүрэх
Ол эрээри соҕотох оҕолоох киһиэхэ сүрэҕин чопчута — кыысчаана буолара саамай сөптөөҕө. М. Попов
Миэхэ сүрэҕим чопчута Костигым сыысчаана олус күндү, кинини эрэ көрүөхпүн баҕарарым. «ХС»
ср. тюрк. топчы, бур. тобшо ‘пуговица’, монг. товч(ин) ‘пуговица; сосок; пуля’
II
аат. Саас күн уотуттан хаар ууллан таммалыы туран мууһуран тоҥмута. ☉ Обледеневшая при стоке в виде удлинённого конуса вода, сосулька
Муус устар кэрбэгэйдээтэ, буукка үрдүттэн чопчулар таҥнары унньулустулар. Н. Заболоцкай
Саас муусуката! Ол — муус ууллан, чопчу-чопчу буолан, көөрөттөн тохтор эбит. Н. Габышев
Көмүс чопчу кыаһаанынан Муус устарым уһунна. Таллан Бүрэ
◊ Муус чопчу — чопчу II диэн курдук
Дьиэлэр, ампаардар сарайдарыттан муус чопчулар хойдон, уһаан, соноотор-соноон, таҥнары мөлбөйөн киирэн испиттэрэ. Н. Заболоцкай
Күүлэ күн диэки өттүгэр уп-уһун муус чопчулар таҥнары ыйаммыттар. П. Аввакумов
Муус чопчута уһун буоллаҕына — саас уһуур. «ББ»
III
аат. Үксүгэр көмүстэн кутан оҥоһуллар кыра бөкүнүк киэргэл. ☉ Литая (в основном из золота, серебра) маленькая деталь для украшения в виде горошины
[Былыргы дьахтар таҥаһын симэҕэ] күөгү, чопчу, кымырдаҕас, тордуйа, тыҥырах диэн көмүс ойуулаах буолара. С. Боло. Арыылаах кымыһын чопчу көмүстээх чорооҥҥо толору кутан …… көрүстэ. С. Зверев
Алтан чопчулары, салбырҕастары ХVII — ХVIII үйэлэргэ …… киэҥник кута сылдьыбыттар. НБФ-МУу СОБ
ср. тюрк. топчы, топшу, бур. тобчи, томши, монг. томчи ‘пуговица’
IV
аат. Ата илик сибэкки. ☉ Почка цветка, бутон
Вишнёвай мас үнүгэстэрэ тыллыахча аҕай буолан, чопчулара кытарбыттар, сибэккилэнээри төбөлөрө туртайтаабыттар. Н. Якутскай
Саас, ньургуһун сибэккитэ өссө ситэ ата илигинэ, сибэкки чопчутун быһа тардан ылан, сибиэһэйдии дьарҕалаах сирдэригэр бааналлара. МАА ССЭҮү
Сибэкки тулата сибэкки чопчутун ис, кэбирэх чаастарын ардахтан, тымныыттан уонна күн сыралҕаныттан харыстыыр. КВА Б
V
аат. Чуораан көҥдөйүн иһинэн хамсаан, охсуллан тыас таһаарар тимир сүнньүөх. ☉ Металлический стержень, производящий звон ударами о стенки колокола или колокольчика, язык, язычок
Аны кинилэр билигин былаайаҕа суох дүҥүр, чопчута суох чуораан, тыла суох аарык буолбуттара. Далан
Графиня остуолга элэктэриичистибэ чуораан чопчутун баттаан кэбиһэр. Л. Толстой (тылб.)
VI
1. сыһ.
1. Хайдах баарынан, чуо; сөрү-сөпкө, сөп түбэһэр курдук. ☉ Точно, определённо (напр., знать)
Булт баар сирин биһиэхэ чопчу кэриэтэ ыйан биэрэрэ. И. Гоголев
Билигин субу саманнык ыарыылааххын диэн чопчу этэр күчүмэҕэй. Софр. Данилов
Костя онно тоҕо сэрэниэх тустааҕын кини бэйэтэ даҕаны чопчу билбэт. Н. Заболоцкай
Никон Алексеевич киһи санаатын көрбөккө да, истибэккэ да олорон, чопчу таайар этэ. ВНЕ НЭНь
2. Чуо-бааччы, оруобуна туһаайан. ☉ Прямо, прямиком, напрямик
Билбэт киһим миэхэ чопчу хааман кэлэн илиитин биэрбитэ. И. Гоголев
Хаартыскалар аннынааҕы суруктары ааҕан-ааҕан баран, эйигин чопчу ыйда. Софр. Данилов
Милииссийэ ханна баарын билэрэ, онон чопчу сүүрэн тиийбитэ. И. Никифоров
2. даҕ. суолт. Туохха эмэ сөптөөх, сөп түбэһэр. ☉ Чёткий, ясный, конкретный, точный
Аркадий [эскиистэри] бэрт өр дьиппинийэн олорон көрдө да, туох да диэн чопчу быһаарыыны биэриэн булбата. Н. Лугинов
Ханна баҕарар буоларын курдук, үлэҕэ чопчу былаанынан салайтарабыт. Дьону үөр. Олоххо бэйэҕэ чопчу сыалы туруорунуохха наада. ЭБЭДьА
◊ Чопчу түс — туох эмэ сымнаҕаска батары, тимирчи түс. ☉ Упасть, погрузившись во что-л. мягкое (напр., в снег)
Толомон халыҥ, сымнаҕас окко чопчу түһэн сытта. Софр. Данилов
Сымнаҕас хаарга чопчу түһэ сытан, Сапсынан, лыах ойуутун түһэрэрбит. Чэчир-76
Сылайбыт, быстыбыт табалар эрэйдээхтэр дириҥ сымнаҕас тоҥууга чопчу түһэн, бэйэ-бэйэлэригэр сыстыстылар. МС Т
ср. монг. тов ‘ясный, отчётливый’

1. даҕ. Чох көмөрүн курдук өҥнөөх. ☉ Чёрного цвета, чёрный
   Салгын сиэн кубарыйбыт хара сатыын ырбаахытын уолугун тимэхтэрин төлүтэ тардыталаата. Софр. Данилов
   Таас тоҕой кэтэҕиттэн сып курдук синньигэс уҥуохтаах, сыыйыллыбыт уһун хара суһуохтаах кыыс тахсан кэллэ. Т. Сметанин
   Лаҕыра киртийбит хара былаатын уһугунан хараҕын уутун сотто олордо. Күндэ
2. аат. суолт.
3. Хаар түһүөн иннинэ эбэтэр ууллубутун кэннэ буор сир. ☉ Сухая чёрная земля (осенью ещё не покрытая снегом, весной — после таяния снега)
   Саас кэлэн, хараҕа үктэнии саха киһитигэр былыр-былыргыттан күүттэриилээх да кэм буоллаҕа! И. Сысолятин
   Биирдэ күһүн, сир харатына, куорат дьонун кытары тайахтыы сылдьан, хайаҕа чубукуларга түбэстибит. «ХС»
4. саахымат., элб. ахс. Саахымакка хара өҥнөөх фигуралар уонна пешкалар. ☉ Чёрные фигуры
   Үрүҥ хоруол балаһыанньата мөлтөх буолан, харалар хардары атааканы оҥорорго суоттаныахтарын сөп. КА СОоО II-III
   Ити эрэ хаамыынан харалар партияны сүүйүүгэ тиэрдэллэр. НСС ОоО
   Иккис партнёр хара фигуралары салайар. Олору биһиги харалар диэхпит. ПВН СБК
5. Киһи сатаан быһаарбат, хараҥа өҥнөөх туох эрэ. ☉ Что-л. чёрное, тёмное
   Аҕаа, ити ыйга туох харалара көстөллөрө буолуой? Н. Якутскай
   Тиийбитим, хараларым наар баайылла сытар ыттар буолан истилэр. Н. Заболоцкай
   Оол ханнык эрэ харалар күлүгүлдьүһэллэр. Т. Сметанин
6. харыс. т. Киһи. ☉ Человек
   Хараларым — дьонум. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Кэнэҕэс ити киһи киһи-сүөһү төрдө буолар дьоллоох хара буолуо эбээ, бука. Саха сэһ. I
   [Булчут оҕонньор] Киһини — хара, сүгэни — киргил диэн талбытынан ааттаталыыр. Ити кырдьаҕас булчуттар үгэстэрэ үһү. Л. Попов
7. харыс т. Эт, балык аһылык. ☉ Пища, состоящая из рыбы, мяса
   Хаһан сүөһү өлөрөҕүт? Эппит суох, күүстээх үлэҕэ сылдьар дьон хара сиэбэккэ иэдэйдилэр. Далан
   Хараны да амсайбатах ыраатта. Хата үчүгэй аҕайдык ыгыччы буһаран сиэн бараммыт, мантан төннүөхпүт. Р. Кулаковскай
   Сороххо бу хара суоҕар эт наада буолан эрдэҕэ. П. Аввакумов
   ♦ Аат <эрэ> харата көр аат I
   Микиитэ сыарҕа кэнниттэн аат эрэ харата саллаҥнаан иһэр. Амма Аччыгыйа
   Ыттар күнү быһа хойуу хаары кэһэн, аат эрэ харата аалыҥнаһаллар. Н. Габышев
   Үрдүнэн-аннынан аат эрэ харата үлэлээһин, хаачыстыбата суох бородууксуйаны оҥоруу табыллыбат. «Кыым»
   Илии тутуурдаах, <өттүк харалаах> көр илии. Мин барахсан Сүөм түстүм, Харыс хааллым Илии тутуура суох, Өттүк харата суох. Саха фольк. Түөрт харахтаах хааннаах хара ыт көр түөрт. Түөрт харахтаах хааннаах хара ыт баҕайы, туохха бэһирэн эмиэ кэллэҕэй?! Тыҥырах <да харатын> саҕа көр тыҥырах. [Батурин:] Дьэ, кыайан уйбат суолум буолаахтаатаҕа: тыҥырах да харатын саҕа көмөнү оҥорботтор, ол оннугар үөһэ, дакылааттыырга даллаҥнастар. В. Яковлев
   Лейтенант Сергеева дьыаланы чуолкайдыырыгар дакаастабыла тыҥырах харатын эрэ саҕа. М. Попов
   Үрүҥ <хара> сүүрүк көр сүүрүк II. «Үрүҥ хомурах» диэбитэ үргүүк үрүҥ сүүрүктээх дойду буолла; «хара халҕаһа» диэбитэ хаҥыл хара сүүрүктээх дойду буолла. Ньургун Боотур
   Хара сүүрүгэ халыйан тахсыбытын, Хамчаакы тоҥуһа Хасты ытыалаан туран, Хардаҕас үтэһэҕэ Хатаан сиэбитин иннигэр, Ханныбат халыҥ сүүрүк Ханыыласпыт дойдута эбит. Д. Говоров. Үрүҥ (хара) тыын көр тыын II. Дьулуруйар Ньургун Боотур оҕоккойум! Мин суон тыыммын толуйдуҥ, хара тыыммын харыйдаатыҥ… Ньургун Боотур
   Хара тыыммын халлайдаатын диэн, Хаанынан ытыы хаалбыта. П. Ойуунускай
   Дойдутугар төннөн иһэр Дьокуускай атыыһытын Хайдыы үрдүгэр тоһуйан Хара тыыныгар туран, Үөмэ-үөмэ сүлүкүччүйэн ааспыта. С. Васильев. <Хааннаах> хара көлөһүн — 1) баар-суох күүһү-күдэҕи, сыраны эһэн туран ситиспит ситиһии. ☉ То, что добыто или создано тяжёлым трудом, потом и кровью (напр., имущество, состояние)
   Ити кини төттөрүтаары тиэйэр, бэрийэр баайа-мала барыта — саха дьадьаҥыларын хааннаах хара көлөһүннэрэ. А. Сыромятникова
   Хара көлөһүммүн аахсан ылан иһэбин. М. Доҕордуурап
   Сөмөлүөт Сталинградскай уобаластааҕы Бударинскай оройуон «Большевик» холкуоһун кырдьаҕас холкуостааҕа Василий Викторович Конев хара көлөһүнүнэн муспут үбүгэр оҥоһулунна. КИ АДББ; 2) элбэх сыра-сылба, күүс-сэниэ бараммыт дьүккүөрдээх үлэтэ. ☉ Тяжёлый труд в поте лица (букв. кровавый чёрный пот)
   Кирилэ кинээскэ үс сылы мэлдьи түүнүн утуйбакка, күнүһүн олорбокко хамначчыт сылдьан хара көлөһүммүн тохтум. П. Ойуунускай
   Ол аньыыбын, буруйбун хара көлөһүммүнэн сууйаммын, санаам чэпчээбитэ алыс. Суорун Омоллоон
   Кураан дьыллар салҕанан бардахтарына, Лоҥкуудаҕа уу кэлбэтэ чахчы. Оччоҕо хара көлөһүммүт таах хаалыа дии саныыбын. М. Доҕордуурап
   <Хааннаах› хара ыт көр ыт II. Киэр буол, икки харахпар көстүмэ, хара ыт! А. Софронов
   Мин эйигин моһуораҕын көннөрүөм, хара ыты. Н. Неустроев
   Хара ыт! Өссө манна кэлэн, туох да буруйа суох курдук саҥара тураҕын! С. Ефремов
   Халбас харата көр халбас. Дьол — түгэн. Син биир халбас харатын кэриэтэ. Бүгүн — баар, сарсын — суох. Н. Лугинов
   Сүөдэр атын даҕаны табаарыстара олох халбас харатыгар мүччү мөхтөрбүт дьон этилэр. Н. Якутскай
   Чэ, туох буолуой — олох диэн — халбас харата, били: биир күн ат үрдүгэр, биир күн ат өрөҕөтүгэр дииллэригэр дылы. Н. Габышев
   Хара ааныттан (хара маҥнайгыттан) көр ааныттан. Эн биһикки тапталбыт хара маҥнайгыттан сөбө суох, табыллыбатах таптал. Н. Лугинов
   Оҕонньор бу дьыаланы хара маҥнайгыттан, үөдүйүөҕүттэн ыла үчүгэйдик билэр. Болот Боотур
   Дьахтар Лэкиэскэ сыһыана үчүгэй. Хара ааныттан айаҕар, таҥаһыгар сүрдээҕин кыһаллыбыта. «ХС»
   Буров бу дьону хара ааныттан сөбүлээбитэ, үчүгэйдик сылдьыахтарын баҕарбыта. «ХС». Хара балыыр — кими эмэ сымыйанан холуннарыы, сымыйанан буруйдааһын. ☉ Клевета, ложное обвинение, очернительство кого-л. (букв. чёрная клевета)
   Маайа, хара балыыртан абаккаран, хараҕын уута кууран хаалар, куолаһа кытаатар. Н. Якутскай
   Ыар баттал, хара балыыр, күүстээх көлөһүннээһин хара дьайын амсайбыта. И. Бочкарёв. Хара бараан — сааскы салгын сиэбитин курдук хара, харатыҥы (киһи сирэйин, этин этэргэ). ☉ Темнолицый, смуглолицый, чернявый
   Уйбаан отуччалаах, уҥуоҕунан саар-тэгил, төгүрүк сирэйдээх, киһи иһигэр киирбэх, хара бараан киһи. А. Софронов
   Кини [Сүөкүччэ] уҥуоҕунан намыһах. Хара бараан төгүрүк сирэйэ, сынан көрдөххө ис-киирбэх. А. Сыромятникова
   Дириэктэр Сутурукуоп диэн кыҥсыйбыт саҥалаах, чыначчы туттубут хара бараан кыра киһи, эрдэттэн суос бэринэн киирэр. И. Никифиров. Хара баранаак көр баранаак. Малааһына бүппүтэ кыраман буолла, тоҕо урут кэлбэтэххиний, хара баранаак. Н. Неустроев
   Суох, сиэбэтэҕим, — нэһииччэ ыган саҥарда Болот. — Оччоҕо хайаабыккыный, хара баранаак? Н. Заболоцкай
   [Барахсанов:] Хара баранаактар, эһигини аҕынным да этэ. Н. Туобулаахап. Хара баһаам — олус элбэх, халыҥ, хойуу буолан, харааран көстөр. ☉ Очень много, множество, тьма-тьмущая, видимо-невидимо
   Тэрээһин үлэтэ-хамнаһа хара баһаам, бүтүн оройуон долгуйар тутуута быһыылаах. В. Иванов
   [Оҕолор] удьурҕайтан көтөрү-сүүрэри, киһини кыһан оҥорбуттара хара баһаам. «ББ»
   Хайа тэллэҕэр турар эн дьиэҕэр Хара баһаам суруктар кэлэллэр. «ХС». Хара буор үөхс. — сааппат сирэй, нэгэй киһи. ☉ Бесстыжая морда
   [Ыстапаанньыйа:] Хара буор, сааппаккын даҕаны, итинник быһыыгыттан! Н. Неустроев
   Хара буор, киспэйэ сытыйаҥҥын, бу туох ааттаах бачча үлүгэр хойутаатыҥ?! Күннүк Уурастыырап. Ойуун олбуорун диэки ходьойон эрдэҕинэ, Сабардам өрө бардьыгыныы түстэ: — Хара буор, сэрэн! Болот Боотур
   <Хара> буору уоп — буору уоп диэн курдук (көр буор). [Чаачар] уола, аҕатын утумнаабатах, сытыы тыллаах-өстөөх киһи үөскээн иһэн, эрдэ сылла хара буору уобан абыраабыта. Софр. Данилов
   «Быйылгы үрүҥ хаары туораабакка буору уобан хаал!» — диэн эмээхсин, кыыһыран, олус кыраабыт. МНН. Хара быарым тулаайаҕа көр тулаайах. Оҕонньор көхсүн этитэн баран эттэ: «Мин оҕолорбун — нохтолоох сүрэҕим ытарҕата, хайҕахтаах хара быарым тулаайаҕын курдук саныыбын эбээт!» Ньургун Боотур
   Хара дьай көр дьай III. [Улахан тыйаатыр] ханан даҕаны хара дьай, ыар санаа күлүгэ көстүбэтэх күлүмнэс дьиэ эбит. П. Ойуунускай
   Билбиппит сэрии хара дьайын, Хаан тохтуутун, харах уутун, Аһыы-аба алдьархайын, Аҕа, убай суох буолуутун. Күннүк Уурастыырап
   Атаҕастабыл, сэмэ уонна хара дьай санаа өҥмүн-түүбүн бараата. Н. Түгүнүүрэп
   Хара дьайдаах көр дьайдаах. Төрүүр оҕо уйатын Хара дьайдаах тыыппатын! Эдэр сүрэх тапталын Илбис хаана быспатын. Суорун Омоллоон
   Оччоҕо мин күөгэйэр күнүм этэ. Дьэ [саллаакка] барар санаа суоҕа. Хара дьайдаахтар сэриилэрин сах сиэтин диирим. И. Бочкарёв
   Бэйэтин бары үөлээннээхтэрин курдук, Афоня үөрэхтээх киһи буолар сырдык ыралааҕа. Ону баара хара дьайдаах сэрии мэһэйдээбитэ. «Кыым»
   Хара күлүк- тээх быһа хаампатын көр хаамп. Көрсүө сэмэй-бэйэҕин Хара күлүктээх быһа хаампатын Намыын-номоҕон бэйэҕэр Ньуолбар саҥнаах саантаабатын. ПЭК ОНЛЯ I. Хара күүһүнэн — 1) улахан эрэйинэн, туох да мэһэйи аахсыбакка. ☉ Через силу, из последних сил (делать что-л.)
   Оччоҕо аҕата кинини үөрдээри төһө эмэ хара күүһүнэн сүүрэн муҥнаммыт. Н. Лугинов
   [Уйбаан:] Оҕонньоруҥ, хата, оттоомо диэтэххэ, өһүргэниэх быһыылаах, хара күүһүнэн оттуур. Р. Кулаковскай
   Кини хара күүһүнэн хараҕын симэ сатаабыта да, уута кэлэн быстыбатаҕа. Н. Габышев; 2) олоҕо суохтук. ☉ Возводя напраслину на кого-л., неосновательно
   Ходуулу көрбөхтөөтө — отун сиэбит, сарсыарда тахсыбыт буолуохтаах. Оннук «хара күүһүнэн» быһаара саныыр. А. Сыромятникова; 3) сыҥалаан-баалаан, күүс өттүнэн күһэйэн, моһуйан. ☉ Насильно, навязывая (делать что-л. кому-л.)
   Ол уол аҕатыгар улахан биэрэр иэстээх этэ, онтон быыһанаары миигин хара күүһүнэн таҥараны, айыыны умнан туран биэртэ. Н. Неустроев
   Мин дьиэлиирбэр Анна Андреевна эмиэ хара күүһүнэн суумкабар бородуукта укта. Софр. Данилов
   Оччоҕо тыл ис сокуонун кэһэн туран, хара күүһүнэн рифма оҥоро сатааһын, ааҕааччы көрдөөн-көрдөөн булар рифмалара, муҥ саатар, аҕыйах этилэр. «ХС». Хара маһы хамсатар түөлбэ. — туох да дьарыга суох сылдьаргыттан эрэйдэн, муҥнан, тууйулун. ☉ Маяться, мучиться от безделья; быть в угнетённом состоянии
   Ылымына, хара маһы хамсата олорор тойоҥҥо биир да киһи күндүтүк көһүннэ. М. Доҕордуурап. Хара накаас кэпс. 1) эрэйгэ, кыһалҕаҕа ылларан сордонуу, муҥнаныы. ☉ Адские муки (о чём-л. труднопреодолимом)
   Уһун ардах кэнниттэн суол наһаа алдьаммыт. Массыынабыт сотору-сотору батыллар. Хара накаас диэн манна буолла. НАГ ЯРФС II; 2) саҥа алл. сыһыан холб. Саҥарааччы туохтан эмэ кыйаханарын, абаккатыйарын көрдөрөр. ☉ Выражает сетование, негодование говорящего по какому-л. возмутительному поводу (букв. чёрное наказание)
   Кыһыыта баар — билэбин, Билэбин эрээри, ону кыайан эппэппин. Бу туох хара накааһай?! Н. Лугинов
   Оо, дьэ, хара накаас! Сыллата аайы сыыйа аччаан, сүтэн, аҕыйаан иһэбит ээ. Н. Лугинов
   Туох хара накааһай, эрэйдэммиккэ остуойута суох! Н. Босиков. Хара ньуургун хаалларан туран көр хааллар. Хомуур кэмигэр тырахтарыыстар хара ньуурдарын хаалларан туран үлэлээн былааннарын сүүс бырыһыан толордулар. Хара сарсыардаттан — сарсыарда буолуоҕуттан. ☉ С самого утра
   [Павел] хара сарсыардаттан ыкса киэһээҥҥэ диэри дьиэтигэр көстүбэт буолбута. В. Яковлев
   Хара сарсыардаттан ханнык эрэ хара күммүт үүммүтүгэр дылы. «ХС»
   Саас эрдэттэн сүппүт табаларбытын көрдүү хара сарсыардаттан халыҥ тайҕаны кэтэн айаннаан, таас үрүйэ кытыытыгар кэлэн тохтоотубут. А. Кривошапкин (тылб.)
   Хара санаа көр санаа II. Маннык сырдыкка, чаҕылга ханнык да хара санаа үөскүө суох курдук. Л. Попов
   Күтүөт уонна кылын хара санаалара туолара чугаһаан, күлүктэригэр имнэнэллэр. Күндэ
   Бу туох буруйбутугар-аньыыбытыгар кини бу курдук өһөх хара санааланна, буруобутун сабарга турунна? В. Протодьяконов. Хара сордоох — 1) кимиэхэ, туохха эмэ кыыһыран, кими, тугу эмэ мөҥүттэн, сэмэлээн этии. ☉ Обращение к тому, кто огорчает (горе ты моё!)
   Туох алдьархайыгар түбэһэн кэллиҥ, хара сордоох? Син ааныҥ боруогун атыллыыр күннээх эбиккин дии. Н. Неустроев
   Хатыай, хара сордоох, тугу чаабыйдыыгын, үтүктэр өссө! А. Сыромятникова
   [Дьаамнаах хаһыытыыр:] Хара сордоох, тимирэн хаал! С. Ефремов; 2) дьоло суох, сорго сылдьар, эрэйикыһалҕаны көрө сылдьар киһи. ☉ Бедный, несчастный, многострадальный, мученик
   Ат тардыытынан таһаҕастан Анаппатах Хара сордоох Мин баарбын. С. Зверев
   Хара сордоох оҕонньору ханна мэнээк ыытаҕыт? Күннүк Уурастыырап
   [Блуда:] Мин хара сордооҕу муҥнаабыттара, накаастаабыттара дөксө итэҕэс буолан, киһи тыына хаайтаран өлөр, эргиллэн тахсыбат сиригэр умса бырахпыттар буолбаат. Н. Туобулаахап. Хара сэрии түөлбэ. — хара баһаам, наһаа элбэх. ☉ Бесчисленное множество, тьма-тьмущая
   Хара сэрии кус түһэн олорор. НАГ ЯРФС II. Хара тураах туртайдаҕына — хаһан да буолуо суоҕа; буолбат суол буоллаҕына арай буолуо (хара тураах туртайбат, атыннык эттэххэ, буолуо суох буолбата биллэн турар). ☉ соотв. когда рак на горе свистнет (букв. если чёрная ворона станет белой)
   Кэбис, ийээ, хаалары тыллаһыма. Ити киһи улаатыар диэри хара тураах маҥхайар ини. Н. Лугинов
   Хаһан Дьааҥыттан ыйытыахха диэри Хара тураах маҥхайар ини. С. Васильев. Быйылгы тамыйахтара ынах буоларын күүтэн, маска бааллан олордохторуна, хара тураах маҥхайыыһы. В. Гаврильев. Хара түөкүн үөхс. — сүүлүк, албын, уоруйах. ☉ Обманщик, мошенник, вор, проходимец (букв. чёрный мошенник)
   Бэйэҥ көҥүл өттүгүнэн барбат буоллаххына, мин эйигин кэлгийэн туран илдьиэм, хара түөкүнү. Н. Неустроев
   «Төннүбүт төрүөх, албан ааты алдьаппыт хара түөкүн», — диэн үөхпүт. Амма Аччыгыйа
   «Тохтооҥ, хара түөкүттэр, син биир ситэн, сискит үөһүн быһа тардыахпыт», — диир хаһыы мин кулгаахпар ити икки ардыгар сатараан ааста. Н. Заболоцкай
   Хара тыыммын харыстаа көр тыын II. Субу дьорҕоот дьоннорунан Чурумчукуга Чупчуруйдаан Үрүҥ тыынын өллөйдүүр, Хара тыынын харыстыыр Сурук суруйбут эбит. Эллэй. Хара уунан кэпс. — аһа суох аһаабакка кылыгыр уунан эрэ. ☉ Быть ограниченным в питании; голодать (букв. на чёрной воде)
   Кытарах ынаҕа суох, хара уунан кыстыыр дьон буоллахпыт. Болот Боотур
   «Оҕонньоор, маннык хара уунан аһаатахпытына сотору хоргуйан өлүөхпүт суоҕа дуо?» — хоноһо чааскылаах уутун иһэ олорон, сирэйин мырдыҥнатта уонна сиргэ таҥнары тутан кэбистэ. Болот Боотур
   <Хара> хаанынан ытыыр — хаанынан ытаа диэн курдук (көр хаан I). Мутук уоттаан хатырык отуулаабыта: Хара хаанынан ытатан, Хандалы тимирдээбитэ, Хараҥа хаайыылаабыта. С. Зверев
   Хабала бөҕөнөн хаайбыт Киһини хара хаанынан ытаппыт Дьэкиим Ньалбараанаптан ордук Хараҥа батталлааҕы көрбөтөҕүм. Саха фольк. Хара хапсык — хара хапсыыр диэн курдук (көр хапсыыр). Быйыл хаартан хамыйах уу тахсыбакка, халлаантан таммах ардах түспэккэ, саас хаарын эрдэ уулларан баран, түөрт уон хонуктаах хатааһын хара хапсыгынан көрөн турда. Болот Боотур
   Хара хапсыыр көр хапсыыр. Оттон халлаан, дьылын олус эрдэ эргитэн, аны хара хапсыырынан хаарыйталаата, тоҥорор идэлэннэ. И. Никифоров
   Былыр биир саас, хара хапсыыр саҕана, Күөс Көкөөнөй диэн дьадаҥы киһи кыбыытыгар ото эстэн хаалбыт. И. Сосин
   Ол эрээри, улахан угут олус сэдэх. Быйыл — хара хапсыыр саас. «ХС»
   Хара харах көрбөтөх (харахтаабатах), хаптаҕай кулгаах истибэтэх көр хаптаҕай. Онуоха туран хара харах көрбөтөх, Хаптаҕай кулгаах истибэтэх Дьикти тааспын Дьэ көрдүм эбээт. С. Зверев
   Чаҕылыччы умайар Чачынньыарын анныгар — Хантан кээлтэ биллибэт — Арай, ынах ханнын саҕа, Хара харах көрбөтөх, Хаптаҕай кулгаах истибэтэх Хаарыан тааһа сытар эбит! Эллэй. Харах харатын курдук (тэҥэ) харыстаа калька. — олус харыстаа. ☉ Беречь как зеницу ока
   Ананий Золотовскай хас биирдии мүнүүтэни, хараҕын харатын курдук, харыстаан туһанар. М. Доҕордуурап
   Биһиги иккиэн [тапталбытын] харахпыт харатыныы харыстыахпыт. П. Аввакумов
   Тиэхиньикэни харах харатын тэҥэ харыстаа, көлүнэр көлөҥ, миинэр миҥэҥ курдук көр-иһит, бүөбэйдээ диэн мэнээк эппэттэр. «ЭК». Хара ыт хаадьыйа көр ыт II
   ◊ <Баай> хара тыа көр тыа
   Хара тыа бастыҥ баайын бачча көрөн бараммын бултаспатахпына байанайым да хадьырхайаа ини. Р. Кулаковскай
   Ол эрээри, ситэ сынньаммакка да эрэ, хара тыабар ханньары тартаран, эмиэ бултуу тахсан эрэр буолааччыбын. Күндэ
   Баай хара тыа барахсан сэлиэһинэй кыһыл көмүс кылаатын көмө сытар. Ону хостуохха. М. Доҕордуурап. Халбас хара атын миинии көр халбас. Хара атах (ымынах) — хортуоппуй, хаппыыста, оҕурсу уо. д. а. үүнээйилэр умнастара аллараттан харааран, өлөн барар ыарыылара. ☉ Болезнь растений, вызываемая почвенными грибами, когда на корнях и прикорневой части стебля появляются серо-свинцовые пятна с чёрными точками, ризоктониоз, чёрная парша
   Арассаада үүнэр сирин салгына наһаа сииктээх буоллаҕына хаппыыста арассаадата хара атах ыарыынан ыалдьар. КММ ОК
   Күл хаппыыста арассаадата «хара атах» буолбатын хааччыйар уонна эбии аһылык буолар. СГС ОАКЭ
   Билигин биһиэхэ хортуоппуйга модьуун (парша) үгүс, хара атах диэн ыарыыларынан сутуллуу баар. «Кыым». Хара баттах зоол. — кытархайдыҥы хара баттахтаах, моонньо, өрөҕөтө, кутуруга маҥан, уорҕата болоорхой, тумса, атаҕа кыһыл хопто. ☉ Чайка обыкновенная
   Күөл үрдүнэн хара баттах уонна тыыраахы көтөрдөр айманаллар. Амма Аччыгыйа. Хара буор — үүнүүлээх, өҥ сир, кунус. ☉ Чернозём
   Хас биирдии хортуоппуйун түгэҕэр биирдии ытыс мээккэ хара буору укпут. Суорун Омоллоон
   Снарядтар эстэллэр. Хара буор остоолболоро үҥкүүлүүллэр. Т. Сметанин
   Хара буору уонна ноһуому таһан тоҕус тыһыынча оҕуруот учаастактарын тэриннилэр. ПИО ТС. Хара дьабадьы зоол. — хара иэдэстээх, маҥан өҥнөөх хоту дойдуга олохсуйар куруппааскы. ☉ Тундренная куропатка
   Хара (харас) дьиэ көр дьиэ I. Биирдэ кэлэн кинээһин Байыаһай хамначчыттарын кытта хара дьиэҕэ чэйдии олорбут. Далан
   Сэрэбиэй [киһи аата] кэбистэрээри кулуба хара дьиэттэн хамначчыттарын хотоҥҥо үүрэн таһаарда. И. Гоголев
   Хотун соруйан, хара дьиэҕэ баар хамначчыттар иһиттиннэр диэбиттии, улаханнык хаһыытаата. И. Никифоров
   Хара ис көр ис IV. [Ынах сүөһү] хара иһин тымныы ууга сууйа-сууйа тус-туһунан уурталыыллар. КЕФ СТАҮө
   [Сылгы] хара иһин ырытан, ыраастаан баран муҥур ханныгар кутуйа уонна бэргэһэ ханнын симэн тоҥоруллар. АНП ССХТ
   Хара көмүс — 1) көр көмүс II. Саннын байаатыгар диэри түспүт хара көмүс курдук куударалаах аһа төбөтүн оройугар кулун кутуругун курдук өрө эриллэн таҕыста. Ньургун Боотур; 2) ньиэби, ньиэп саппааһын ааттыыллар. ☉ Нефть, залежи нефти, чёрное золото
   Хардаҥ эһэ хаһыытаабыт халыҥ тыатыгар Хара көмүс ньиэби халыттыбыт дии биһи. Л. Попов
   Экспердэр сабаҕалаан сыаналыылларынан, Бомбей таһыгар «хара көмүс» баараҕай саппааһа баарыгар эрэниэххэ сөп. «ЭК»; 3) таас чоҕу, таас чох саппааһын ааттыыллар. ☉ Каменный уголь, залежи каменного угля, чёрное золото
   Туттулла турар Нерюнгритааҕы таас чоҕу хостуур разрез хайыы-үйэ хас мөлүйүөн туонна «хара көмүһү» дойдуга биэрдэ? «ХС». Хара мас түөлбэ. — бөдөҥ, тутууга барар тиит мас. ☉ Лиственничный строевой лес на корню
   Ок-сиэ, ким манна бу курдук хара мастаах ийэ тыа үүнэн тахсан күнү-ыйы хаххалаатын диэн анаабыта буолуой? Н. Неустроев
   Ол кини эһэтэ Дэгэйэр Көстөкүүн дэбилийэр дириҥ далай Нэлээримэ эбэ хотун хара мастаах халдьаайытыгар ыал буолан олорбута. С. Никифиров. Хара муоста көр муоста. Атырдьах ыйын бастакы күннэригэр кулууп хара муостата оҥоһуллан, үрдэ сабыллан, даҥа ыһыллан хоруобуйатын саайыыга киирдилэр. М. Доҕордуурап
   Дьиэ хара муостатын үрдүнэн буор кутуллубатах. В. Протодьяконов. Хара муостата суох тутуулары ис эргиирдэрин тухары буорунан сабараанньаланар. БГП-Дь ТСК. Хара өлүү — араҥ ыарыы, хотугу өлүү. ☉ Проказа, лепра
   Ол муҥнаах өлөр өлүү ынырыктаах соругар-муҥар ылларбытын да иһин, бар-дьонун хара өлүүнэн сутуйумаары болуотунан таҥнары устан иһээхтиирэ. С. Тумат
   «Хара өлүү» Англияны кураанахтаабыта: дойду нэһилиэнньэтин үстэн биирэ өлбүтэ. АЕВ ОҮИ
   Ол эрээри үс хаар анараа өттүгэр саамай ынырык быһыы тахсыбыта. Табаҕаҕа хара өлүү таҥнары сатыылаабыта. «ХС»
   Хара паар көр паар II. Хара паары оҥорууну бурдук хомуурун кэнниттэн күһүн тиэрэрдээх булуугунан хорутууттан саҕаланар. САССР КСХКҮү
   Хара паар сүрүн соруга — сыыс оттору утары охсуһуу. СОТ
   Кураайы оройуоннарга кыһын хара паарга хаары типтэриллэр. КПЫ
   Хара самыыр көр самыыр. Күн аайы этиҥнээх хара самыыр ньиккирэтэр. И. Никифоров
   Этиҥ этэр, чаҕылҕан чаҕылыйар. Хара самыыр харса суох суккуйар. И. Алексеев
   Эмискэ хара самыыр кутта, начаас ыккардыгар туох да көстүбэт буолан хаалла. «ХС»
   Хара саһыл көр саһыл. Итэҕэй — соҕотох бэйэтэ былырыын үс сүүстэн тахса хара саһылы сельпоҕа туттарбыта. Н. Габышев
   Бу барарыгар ыраахтааҕы тойотторугар түөрт ат ындыыта саарбаны уонна хара саһылы илдьэн биэрбит. Эрилик Эристиин
   Ньукулаас быйыл эмиэ холкуоһун иитиэх хара саһылларын аһылыгар анаан тайахтыы тахсар буолла. С. Никифоров
   Хара сурук (кумааҕы) көр сурук. Эһиилгитигэр тиийэн утуу-субуу хара суруктара кэлбиттэрэ. Н. Лугинов
   Оччолорго сэрии суоһар сонуннара кулгааххарах ортотугар сылдьаллара. Үгүс ыалга хара суруктар кэлбит сурахтара күн аайы иһиллэ тураллара. Тумарча
   Аҕам сэриигэ өлбүт, хара суруга кэллэ. В. Иванов. Хара сыыр — туруору үрдүк сыыр. ☉ Крутой обрывистый берег, яр, обрыв
   Кини [Сиидэркэ] айаннаан сыҥнаран өрүс хара сыырын анныгар кэлбит. Р. Кулаковскай
   Кинилэр үрдүк хара сыыры аннынан кэрийэ устан истилэр. Эрилик Эристиин
   Амма хара сыырын үрдүгэр кэлэн, ол-бу диэки көрүөлээтэ. «ХС»
   Хара тордох курдук көр тор- дох I. Күөл кытыытыгар ынах сүөһү үөрэ мэччийэн, хара тордох курдук, ааллаһа сылдьар. М. Доҕордуурап
   [Аһыҥалар] ууга үүнэн турар өлөҥ от аайы хара тордох курдук ыйаастан олороллор. В. Протодьяконов
   Өрүскэ хара тордох курдук элбэх киһи бөлөҕө көстөр. ИИФ УС. Хара түүлээх — 1) көр түүлээх. Сыһыы муҥунан хара түүлээҕи үөрдүппүттэрэ; 2) түөлбэ. Күтэр, моҕотой курдук сайын бултанар түүлээх. ☉ Пушнина летнего промысла, т. е
   шкурки водяной крысы, бурундука и т. д. Хара түүлээх кэлин адьас бултаммат буолан, аһара үксээн, ороскуоту оҥороро улаатта, ону кэнники оччо аахайбат да буоллубут. «Кыым»
   Хара улар көр улар. Биирдэ эмэтэ хара улар тиит төбөтүгэр хантайан чолойон олороро көстөр. Н. Неустроев
   Баай тыа саамай маанылаах көтөрө, хара улар бэйэтинэн көтөн тирилээн кэлээт, муҥураат мутугар түстэ. И. Гоголев
   Биир хара улары, үс куобаҕы туһахтарыттан ылан үөрбүттэрэкөппүттэрэ сүрдээх. В. Титов
   Хара уу I — буордаах уу диэн курдук (көр буор). Халдьаайы сирэйэ харааран, халыҥ хаар хара уу буолан халдьыгырыы уһунна. М. Доҕордуурап
   Бааһына биэс-алта сылга саатар биирдэ хара уунан эбэтэр буордаах уунан нүөлсүтүллүөхтээх үһү. ЕВФ УуДК
   «Хара уу кэлэрин кэтэһиэххэйиҥ», — диир Александр Константинович. «Кыым». Хара уу II бэт. — төрүүр сүөһү (ынах эбэтэр биэ) оҕотун хаатынааҕы уу. ☉ Питательная жидкость, заполняющая защитную оболочку плода, околоплодные воды (у коров или кобыл)
   Ньирэйи ийэтигэр салатар наада уонна хара уутун биэдэрэҕэ кутан ийэтигэр иһэртэххэ кэнэҕэскитэ кэбэҕэстик кэлэр. ГНИ СҮөТ
   Онон төрөөбүт ынахха кини хара уутун иһэрдии кинини матка, бэриҥ ыарыыларыттан көмүскүүр. ТВС ССНьСЫа
   Хара үлэ көр үлэ. Манна ханнык эмэ, саатар, хара үлэни булан үлэлии хаалара буоллар, күннэтэ көрүө, кэпсэтиэ этэ! Н. Якутскай
   Тордоохоп, өтөрүнэн хара үлэни үлэлээбэтэх буолан, балачча тириттэ-хорутта. С. Никифоров
   Оттон, кэм, үлэҕэ дьоҕурдаах, хара үлэ да буоллар, көрөн турбат оҕо олоххо бэйэтин суолун үксүгэр тобулунар. «Кыым». Хара үлэһит — хара үлэҕэ, илии, быччыҥ күүһүнэн толоруллар үлэҕэ үлэлиир үлэһит. ☉ Чернорабочий или человек, который занят физическим трудом
   Син биир хара үлэһит буолар киһиэхэ аҕыс да кылаас үөрэх сөп буолбат дуо? Н. Лугинов
   Соҕуруу дойдуга баттыгас улахана баар эбит. Ону утары фабрика, собуот хара үлэһиттэрэ бииргэ түмсэн охсуһаллар үһү. М. Доҕордуурап
   [Семёнов:] [Үс сылга] алмаас баар сирин була иликпит. Онтон сылтаан хара үлэһиттэр уурайарга тыл көтөҕөн эрэллэр. Н. Туобулаахап. Хара хаптаҕас — моонньо- ҕон II диэн курдук. Тыаҕа үүнэр отоннору: хара хаптаҕаһы, сугуну, отону, дьэдьэни о. д. а. сибиэһэйдии сиир ордук
   □ Күнтэн — ньыгыл таастарга Саҕар кыымнар саһаллар, Оттон хара хаптаҕас Оонньуур толбон дуйданар. Күннүк Уурастыырап
   Бу хара хаптаҕастааҕар арыый курас соҕус амтаннаах, хоту дойду мородьунатын, төһө да тиэтэйэн истэр, Кууһума ымсыыра көрдө. Тумарча. Харах харата — харах иччитэ. ☉ Зрачок
   Кини сирэйин бааһа оһон, хаҥас хараҕын халтаһата хара мэҥнэнэр, хараҕын харатыгар үрүҥ эргэлэнэр. Н. Якутскай. Ньургун Боотур хараҕын харата: Күөх килбэҥэр кэрискэ мырааннар Үрдүк түөстэрэ толбоннууллар. Л. Попов
   [Грузин кыыһа] Харахтарын харатыгар Таптал кистэл уота тыгар. М. Лермонтов (тылб.). Хара чэй — үүтэ суох чэй. ☉ Чай без молока
   Үүттэммэтэх хара чэйи Үөрэкөтө истилэр. Күннүк Уурастыырап
   Киним эрэ киһи буоллун, Мин иһиэм хара чэйи, Ыытар буолуом баарбынсуохпун. И. Гоголев
   Марба дьэс чаанньыгы остуолугар аҕалан, эригэр хара чэйи кутан биэрдэ. Күндэ. Хара ыар- ҕа — синньигэс, ньирээйи хатыҥ. ☉ Берёзовый ерник
   Үс салаалаах ойуунан Үрэххэ оһуор анньан, Хара ыарҕа быыһыгар Хабдьы көтөр сылдьыбыт. С. Данилов
   Онтон үөһээ өттө наар хара ыарҕанан, тамылҕаннаах дулҕанан бүрүллэн турар. М. Доҕордуурап
   Хагдарыйбыт сөкүлэр, эрбэһиннэр, хара ыарҕалар күһүҥҥү хаҕыс тыалга аргыый хамсыы, иэҕэҥнэһэ тураллар. «ББ»
   Хара ыарыы — хара өлүү диэн курдук. Арай мин айыы саҥнаах, Хара ыарыыга Хаптарбыт курдук, Үс үөстээх өргөн өтүүнэн Өрө кэлгиллэн, Өҕүйбэт сиргэ үөтүллэн Баран эрэбин. С. Зверев
   Табабыт биттэммитин Таайбыт-билбит эрээрибит Халыҥ тыаҕа тахсаммыт Хара ыарыыга хаптардыбыт? П. Ламутскай (тылб.)
   «Убайбын хара ыарыы илдьэ барбыта», — оҕонньор былыргыны ыатара саныырын сөбүлээбэт да. В. Санги (тылб.). Ыас хара — олус хара, туох да булкааһа суох хара. ☉ соотв. чёрный, как смоль
   Кырыа кыырпаҕа сыстыбыт уһун кыламаннарынан кэрэлэммит ыпыраас ыас хара харахтарынан кылаас диэки көрөөт, килбиктик мичээрдээбитинэн, ааһа турда. Амма Аччыгыйа
   Тус хоту үөскээбит буоламмын, Ыас хара баттахтаах эбиппин: Хара тыам лабаатын ыламмын, Төбөбөр анньыммыт эбиппин. Л. Попов
   Ыас хара сирэйэ тириппитин туора соттор. «ХС»