1) тёмно-серый (о масти лошади); кэрэмэс ат тёмно-серый конь; 2) сиводушчатый (о масти лисицы); кэрэмэс саһыл лиса-сиводушка.

даҕ.
1. Хара дьураалардаах көҕүстээх, кыһыллыҥы бороҥ өҥнөөх, бороҥ өрөҕөлөөх, хара тыстаах (саһыл түүтүн өҥүн туһунан); оннук саһыл бэйэтэ. ☉ Сиводушчатый (о лисе); лиса-сиводушка
Кэрэмэс саһыл.  Сааба Маҥхааһай хаһааһыттан үс кэрэмэскэ, сүүс тииҥҥэ атыыласпыт бэрдээҥкэтин таҥнары сүгэн кэбиспит. Л. Попов
Чолбон аҕата биирдэ хапкаантан кэрэмэс саһылы ылан кэлбитин өйдүүр. И. Федосеев
2. Кэрэмэс саһыл тириитинэн тигиллибит (хол., бэргэһэ). ☉ Сшитый из шкурки сиводушчатой лисицы
Кэрэмэс бэргэһэ тиктилэр Килбиэн кэрэ кыргыттар. Эллэй
3. Күрэҥсийбит дьүһүннээх (бытык). ☉ Сивый, седеющий (о бороде)
Буулур атыыр сылгы сиэлин тэлгии бырахпыт курдук күрүө кэрэмэс бытыктаах. ПЭК ОНЛЯ I
△ Бороҥсуйан көстөр кэрэтиҥи дьүһүннээх (сылгы дьүһүнэ). ☉ Светло-серый (о масти лошади).
4. көсп. Бары өттүнэн дэгиттэр үтүө, бастыҥтан бастыҥ, чулууттан чулуу. ☉ Отборный, лучший (во всех отношениях)
Барыта кэрэмэс, барыта толуу, Барыта судургу, барыта сонун. С. Данилов
Имигэс иэхсиилээх Кэрэмэс киирсиилээх Чурапчы бөҕөһө. А. Бродников
Үлэҕэ, үөрэххэ дьулуурдаах Үгүс тэгил ыччаттардаах, Аатырыан аатырбыт Алыс кэрэмэс дойду эбит. «ХС»
△ Кэрэттэн кэрэ, бастыҥ кэрэ. ☉ Прекраснейший, красивейший
Эйигин көрөөтүн биллим мин Хаар ыарын, кырдьар саас кырыыһын: Кэрэмэс бэйэлээх кэхтэрин. С. Данилов
Илдьиэҕим мин киһи гиэнин Кэрэмэс биир кэрэтин — кэхтэн бүтэр сэбэрэтин, Уостубат уот мичээрин. С. Тарасов
Араас омук ааттаахтара Ураты дойду урдустара Кэрэмэс бэйэтин көрөөрү Кэлэр идэлэммиттэр. С. Зверев
5. көсп. Кэриэс-хомуруос (тыл). ☉ Заветный, сокровенный, задушевный (о слове, речи)
Этэр кэскиллээх Кэрэмэс тылбын эттээх-хааҥҥытыгар иҥэрэн, Истэн сэҥээриҥ эрэ! П. Ядрихинскай
♦ Кэрэмэс саһыл мэлдьэҕэ — көрдөрөн туран мэлдьэхтээх. ☉ Ничего не признающий, нагло отрицающий все, мошенник (букв. отпирательство лисицысиводушки).
◊ Буурай кэрэмэс — бороҥ толбонноох кэрэмэс саһыл. ☉ Сиводушка с серым отливом. Быалаах кэрэмэс — сиһин ортотунан хараҥа дьураалаах кэрэмэс саһыл. ☉ Сиводушка с темной полосой вдоль спины. Дьиикэй кэрэмэс — буоппал, мөлтөх түүлээх кэрэмэс саһыл. ☉ Лиса-сиводушка с некачественной шерстью. Киргиллээх кэрэмэс — сырдык дьураалардаах, күндү кэрэмэс саһыл. ☉ Лиса-сиводушка со светлыми полосами на спине (ценится дорого). Кириэстээх кэрэмэс — түөһүгэр үрүҥнээх («күннээх»), күндү түүлээх кэрэмэс саһыл. ☉ Лиса-сиводушка с белым пятном на груди (ценится дорого). Кырымахтаах кэрэмэс — түүтүн кылаана сырдык толбонноох күндү түүлээх кэрэмэс. ☉ Лисасиводушка с серебристым отливом на спине (ценится особо).
эвен. кэрэмрии ‘сиводушка’

даҕ., көсп. Туох эмэ (үксүгэр, куһаҕан) буоларыгар төрүөт, сылтах буолар. ☉ Служащий причиной чего-л., поводом для чего-л. (преимущественно дурного)
Мин, Арастаал үлүгэр быалаах, Үүнүүлээх оту үллэччи тиэйэн, Өлүүгэ түстүм... Эллэй
[Дьаамнаах:] Михаиллаах Тоҕо төннүбэтэхтэрэ буолла, өлөр быалаах буоллахтара. С. Ефремов
◊ Быалаах кинигэ эргэр. — улахан суолталаах испииһэги суруйар сурунаал (быанан тиһэ анньан баран сургуустаммыт лиистэрдээх). ☉ Штрафной журнал
Таҥара дьиэтигэр быалаах кинигэҕэ астарарга тээтэҕэ уон биэс буут дьаарыссаны бэриллэр. Эрилик Эристиин. Быалаах кэрэмэс — орохтоох систээх кэрэмэс саһыл. ☉ Сиводушка (помесь черно-бурой и рыжей лисицы) с поводом (полосою) на спине
Кыһыл саһыл кыалыктаах, хара саһыл хаппардаах, Быалаах кэрэмэс кымньыылаах Ойдоох буурай оонньуулаах Баай Барыылаах Тойон эһэм! Өксөкүлээх Өлөксөй

1. аат.
2. Бөрөтөөҕөр лаппа кыра, сүнньүнэн кэрбээччилэринэн аһылыктанар, күндү түүлээх сиэмэх кыыл. ☉ Лисица, лиса
   Саһыл түүтүнэн, киһи үлэтинэн (өс ном.). Саһыл саба харбаан эрдэҕинэ, куобах туора буруйар. Амма Аччыгыйа
   Үгүс тайҕаны мин тыыран, Күннээх саһылы бултаатым. С. Данилов
   △ Ити кыыл күндү түүлээх тириитэ. ☉ Драгоценный лисий мех (шкурка)
   [Ньукулай оҕонньор:] Бу куулу толору саһыл, түөрт уон кыһыл саһылы кытта кэрэмэс, үс хара саһыл. Күндэ
3. көсп. Албынныыры, албыннаһары үчүгэйдик сатыыр киһи; албын өйдөөх. ☉ Хитрый, лукавый; с хитрецой
   Эһиги билбэккит, Егоров — кырдьаҕас саһыл. Кини эрэ үлэлиир курдук туттар. Н. Лугинов
4. даҕ. суолт.
5. Саһыл тириитинэн тигиллибит, оҥоһуллубут. ☉ Сшитый, сработанный из лисицы, лисьего меха, лисий. Саһыл саҕа. Саһыл истээх сон
   □ Саталлаах саһыл саҕалаах (өс хоһ.)
   Киһи төрөөтөҕүнэ туоҕа да суох сыгынньах төрүүр. Уонна кэнники сорох маннык арбаҕастанар, сорох саһыл, бөрө саҕынньахтанар. Амма Аччыгыйа
6. Саһархай, саһаран көстөр, саһарымтыйар көстүүлээх. ☉ Светло-жёлтый, с желтоватым оттенком. Саһыл араҕас. Саһыл кэрэ. Саһыл элэмэс
   □ [Ньургун Боотур] Саһыл араҕас кырдал үрдүгэр Алаас сыһыы быһаҕаһын саҕа Араҕас чачыры анньан, …… Дириҥ далай түһүлгэни оҥорон Турар дьону өҥөс гына түстэ. Ньургун Боотур
   Саһыл өҥнөөх бурдугу Кыһыл обуос тиэйиэ. Эллэй
   Сур сылгыны эмиэ араастык өҥнүүллэр: күтэр сур, бороҥ сур, саһыл сур, …… кукаакы сур. ОМГ ЭСС
   ♦ Арыы саһыл (хааннаах) көр арыы II
   Сугулааҥҥа, хата, мин дьолбор сэбиэт бэрэссэдээтэлэ Тихон Павлов диэн …… киэҥ төгүрүк харахтаах, арыы саһыл хааннаах отуччалаах киһи баар эбит. А. Бэрияк
   Утуйан турбут кэриэтэ Арыы саһыл хатыҥнар Аһаҕас халааттаахтар. М. Тимофеев. Саһыл буолан ньылбый кэпс. — кыайан өрөлөспөт киһигэр, албыннаһан көрсүөр, сымнаа. ☉ Вести себя притворно, лицемерить
   Микииппэрэп кинээс миигин көрдөҕүнэ, саһыл буолан ньылбыйар. М. Доҕордуурап. Саһыл мэйии көр мэйии. Ол Даадар саһыл мэйии буоллаҕа дии, кулубаҕа даҕаны, нэһилиэгин дьонугар даҕаны куһаҕаннык көстүмээри ньылбыйдаҕа. Болот Боотур
   ◊ Кыһыл (кугас) саһыл — кытархайдыҥы кугас дьүһүннээх, түүтүнэн алын сыаналаах (суортаах) саһыл ордук тарҕаммыт көрүҥэ. ☉ Наиболее распространённый вид лисицы с рыжей шерстью, занимающий по ценности меха низшую ступень, рыжая лисица. Кэрэмэс саһыл — кыһыл саһыл хара саһылы кытта булкааһа буолан, кыһыллааҕар ордук күндү түүлээх саһыл көрүҥэ. ☉ Вид лисицы, представляющий собой помесь чёрно-бурой и рыжей лисицы и имеющий более ценный мех, чем у рыжей лисицы, сиводушка. Саһыл өлбүгэ (күрүө) истор., көр өлбүгэ. Саһыл тэллэйэ — кытархайдыҥы араҕас тэллэй. ☉ Лисичка (гриб). Саһыл хонуу — кырпа хойуу оттоох, үчүгэй кырыстаах көнө сир. ☉ Ровное поле с хорошей почвой, поросшее густой нерослой травой (букв. лисье поле). Хара саһыл — хара дьүһүннээх, кыһылтан да, кэрэмэстэн да ордук күндү түүлээх саһыл көрүҥэ. ☉ Вид лисицы с чёрной шерстью, имеющий более ценный мех, чем сиводушка, чёрно-серебристая лиса
   Ньукулаас быйыл эмиэ холкуоһун иитиэх хара саһылларын аһылыгар анаан тайахтыы тахсар буолла. С. Никифоров
   ср. шор. сакыл ‘белка’, др.-тюрк. йашыл ‘зелёный’

I
1. аат.
1. Үс туорайдаах туруору сүрүннээх христианскай итэҕэл символа (си- бэлиэтэ) уонна предметэ. ☉ Крест (символ и предмет христианского культа)
Эдэр магистр кириэһин уонна аҕабыытын таҥаһын уһулбута. Л. Попов
Мас таҥара дьиэтин кириэһэ килбэйэн көстөр. Н. Якутскай
Кириэс түөрт салаата — таҥара түөрт илиитэ буолаарай! И. Гоголев
2. Бэйэ-бэйэлэрин туорайдыы быһыта охсуһар икки көнө, оннук бэлиэ. ☉ Крест (фигура), метка, значок (в виде такой фигуры)
Киһи куоластыыр бүлүтүөнүгэр кириэс туруорда. — Сир шаарын хаартатыгар Эмиэ кириэстэр турбуттар. И. Эртюков
Хара кириэстээх сөмөлүөт …… бу бирилээн иһэр эбит. И. Сосин
Кини кыһыл кириэстээх санитарнай суумкатын санныттан араарбата. ПНИ ДКК
3. Итинник быһыылаах бойобуой мэтээл. ☉ Георгиевский крест
[Ганна уола Мэхээлэ] сэрииттэн Георгиевскай кириэстээх эргиллэн кэлбитэ. Амма Аччыгыйа
Сэриигэ сылдьан Георгиевскай кириэһинэн наҕараадаламмыта. Н. Якутскай
Көрүҥ эрэ, бу икки Георгиевскай кириэһи миэхэ туох иһин биэриэхтэрэй? Эрилик Эристиин
2. даҕ. суолт. Туорайдыы быһыта охсуһар көнөлөрдөөх, оннук бэлиэлээх. ☉ Крестовидный, крестообразный
Кыһыл кириэс ойуулаах үрүҥ таҥас маска анньыллан тэлибирии турар. Амма Аччыгыйа
[Күүстээх Көстөкүүн] кириэс бэчээти сөмүйэтинэн баттаамахтаата. Л. Попов
[Уйгу-быйаҥҥа] Киҥкиниир киэҥ халлаан Кыптыый кириэс кынаттаах Кыылларын …… Бииһин уустара мустубуттар. П. Ядрихинскай
♦ Кириэс баарына — хаһан даҕаны, туох да иһин (мэлдьэх. этиигэ тутлар). ☉ Никогда, ни за что (употр. в отриц. предл.)
— Суох, кириэс баарына туораан биэриэхпит суоҕа. Н. Якутскай
◊ Кириэс оҕус — атын киһиэхэ эбэтэр туохха эмэ уҥа илииҥ, үс тарбаҕын холбуу туттан, кириэс ойуулаа. ☉ Творить крестное знамение, осенять кого-л. крестным знамением, перекрестить кого-л.
Аҕабыыт Евлампий Ананьевич …… харахтарын сабыталаата, илиилэрин быар кууһуннарда, кириэс оҕуста. Л. Попов. Кириэс охсун — уҥа илиигинэн кириэс ойуулаан, кириэстэн; таҥараҕа үҥк. ☉ Перекреститься
Эмээхсиним кириэс охсуммута. Суорун Омоллоон
Дьиэлээх тойон дьоһумсуйан туран, кириэс охсунан барбыта. Н. Якутскай. Кириэс туруор — хаһан да эргиллибэт гына, бүтэһиктээх түмүк оҥор, быһаарыы ылын. ☉ соотв. поставить крест на чем-л.
Биир киһиттэн хомойон баран, күн сиригэр бүтүннүү кириэс туруораары гынаҕын. Н. Лугинов
Кини олоҕун биир суол кэрдииһигэр түмүк оҥоһунна, кириэс туруорда. Н. Заболоцкай. Кириэстээх (атыыр, таалыр) манньыат — кириэс ойуулаах былыргы бөдөҥ үрүҥ көмүс харчы. ☉ Старинная большая серебряная монета с изображением креста
[Ойууннар, удаҕаннар кини] кириэстээх манньыатын, лоһуор алтан харчытын көрдөтөн туойаллар. Саха фольк. Кириэстэрдээх манньыаттаах Килбэчийэр туоһахталаах …… Хааннаах дьабака таҥаһын Ханалдьыччы анньыммыт. С. Зверев
Кириэстээх атыыр манньыаты Кэккэлэччи туппут курдук, Килбиэн маҥан иэдэстээх эбит Килбэйээнэ дьэрэлигим. Өксөкүлээх Өлөксөй. Кириэстээх ооҕуй зоол. — көхсүгэр сырдык кириэс ойуулаах ооҕуй. ☉ Крестовик (паук)
Кириэстээх эбэтэр атыыр да ооҕуй илимин булуҥ. ББЕ З. Кириэстээх (кэрэмэс) саһыл — көхсүгэр кириэстии ойуулаах хара саһыл. ☉ Крестовка, лиса-сиводушка
Кириэстээх хара саһыл …… сүүрэн эрэр эбит. П. Ойуунускай
Саха сиригэр …… кириэстээх кэрэмэс уонна сырдык кэрэмэс саһыллар үөскүүллэр. ТСКБ. Кириэс уур — таҥараҕа кириэстэн, үҥк. ☉ Перекреститься, молиться богу
Мин кириэс уурабын, таҥара абыраа. П. Ойуунускай
Таҥараҕа үҥэр да, кириэс уурар да барыта хаахтыйда. П. Филиппов
II
саҥа алл. Туохтан эмэ кыккыраччы аккаастаныыны көрдөрөр. ☉ Выражает категорический отказ от чего-л. [Күкүр Уус:] Дьэ, оччоҕо кириэс, бууйат, [холкуоска] киирбэппин, ол кэриэтэ сүнньүм быстыа. Суорун Омоллоон