м. салат (1. сиикэйдии сиэнэр сэбирдэхтээх оҕоруот аһа; 2. ол сэбирдэхтэртэн оҥоһуллар гарнир, тума; 3. оҕоруот араас аһыттан бэлэмнэнэр сокууска).

дьуххар диэнтэн дьаһ
туһ. Кураанах бэчиэнньэ күөмэйгэ барбат этэ. Кыһыл арыгынан күөмэйбитин дьуххардыбыппыт. Далан
Сэмнэҕин-тобоҕун сиикэйдии Сиритэ-хайыта тыытан сии-сии, Күөмэйин дьуххардар утахха баҕаран, Көҥүскэ-үрэххэ сүүрбүтэ үһү. Улуро Адо (тылб.)

көр кэрчий
Ким эрэ биллибэт гына кэччийэн дуу, кэрбээн дуу кэбиспит тайаҕа түбэһэн, тостон уол эрэйдээҕи тыыннаах ордубута дииллэр. Н. Заболоцкай
Табаны өлөрдөхтөрүнэ, ол өҥүргэс муоһу быһаҕынан кэччийэн, буһарбакка, сиикэйдии сииллэр. Н. Абыйчанин

тыаһы үт. туохт. «Ньам-ньам» тыастаахтык аһаа. ☉ Есть с чавканьем, причмокивая
Күөс буһуор диэри оҕолор быары, сүрэҕи үтэһэ мас төбөтүгэр хатаан, уот үөһүгэр салла түһээт, айахтарын сиэтэ-сиэтэ ньамырҕаттылар. Болот Боотур
Дьахталлар сордоҥ иһин …… сонуннарыгар маҥнай сиикэйдии сиэн ньамырҕаталлар. Нэртэ

аат., түөлбэ. Ууттан тыыннаах тахсыбыт эмис балык тутатына сиикэйдии сиир күндү аһылык курдук астаммыта. ☉ Блюдо из свежевыловленной сырой жирной рыбы
Сабатаай диэни билэҕин дуо? Ол баар дьэ үчүгэй ас: тыыннаах балыгы ылан туустаан сиигин. С. Руфов

аат.
1. Сэбирдэҕэ аһылыкка сиикэйдии туттуллар оҕуруот үүнээйитэ. ☉ Салат (съедобное в сыром виде растение). Даачаҕа салаат буолар үүнээйилэр ыһыллыбыттар
2. Оҕуруот аһын кырбаан, үксүгэр сымыыттаан, эттээн уо. д. а. булкуйан, туох эмэ тумалаах оҥоһуллар аһылык. ☉ Салат (блюдо)
Маннык салааты кыһыл майонеһы, сүөгэйи эбэтэр подсолнух арыытын кытта остуолга ууруллар. ФВН ТС
◊ Салаат иһитэ — остуолга салаат кутан уурар иһит. ☉ Салатник, салатница. Остуолга салаат иһитэ турар

1. хаҕылаа диэнтэн атын. туһ. Сирэйим тириитэ күн уота быһа сиэн, хатыран, хараара-хараара хаҕыланан түһэн баран, саҥа тириинэн бүрүллэрэ. С. Маисов
   Хаҕыламмыт кольраби хаппыыстаны оҕолор сиикэйдии сииллэрин сөбүлүүллэр. ЛПМ ХХ
   Кулуннары хаҕыламмыт эбиэһинэн аҥаардастыы эбэтэр куруппаны булкуйан …… аһатыллар. КПЫ
2. Хаҕынан бүрүлүн, хахтаах буол. ☉ Покрываться коркой, твёрдой оболочкой, струпом
   От саҕата тоҥон, мууһунан хаҕыланан эрэрэ туртайан көстөр. Улдьаа Харалы
   Хапкааны ыраас уунан сууйан баран тымныыга тоҥордоххо, чараас мууһунан хаҕыланар. ТСКБ

аат. Хоту олохтоохтор үгэстэринэн сиикэйдии силиитин охсон сиэниллэр таба, тайах атаҕын бүлтэс уҥуоҕа. ☉ Берцовая кость (обычно оленя, лося), костный мозг из которой употребляется в сыром виде как лакомство
«Чэ, нокуо, түргэнник бу тойотторгор чоҥкуларын охсо охсон биэр, амтаһыйдыннар», — диэн Учукаас дьаһайда. А. Софронов
Онтон бары таба чоҥкутун охсон, силии сиэбиттэрэ. Далан
Бу чохороон сүгэтинэн быйыл сайын хас тайах чоҥкутун охсубутун, хас туртаһы чокуйбутун …… кэпсиэҕэ. М. Ефимов
ср. эвенк. чеҥа, ченга ‘мозговая кость’

аат. Үүт сиикэйдии аһыйан бөлөнүйбүтэ. ☉ Густое закисшее некипяченое молоко, простокваша
Сайын үүтү бөлөнөх оҥорон, өссө ордугун ацидофилин оҥорон, кыылы онон аһатар үчүгэй. ТИиС
Онтон балачча буолаат, сибиинньэ аһылыга диэн биэдэрэнэн бөлөнөҕү хантан эрэ аҕалла. Н. Габышев
Атыыр оҕустары гидропонунан, бөлөнөҕүнэн уонна көөнньөрбөнөн эбии аһатабыт, таһырдьа күүлэйдэтэбит. «Кыым»
♦ Бөлөнөххө (бөлөнөҕөр) тот (уой, бөскөй, мөскөй, мөлбөй) кэпс. — эрэйэ суох дэлэй олоххо иитиллэн, үөскээн, тотурҕаа, күүһүргээ эбэтэр үчүгэйдик улаат, төлөһүй. ☉ Живя в достатке, иметь вид сытого, упитанного человека; с жиру беситься
Бөлөнөххө топпут Чолоҕор уолаттар Туостуур иһити Тоҕута тартылар, Мас иһити Хайыта бырахтылар. Саха нар. ыр.

туохт.
1. Туох эмэ сыанатын төлөө, боруостаа, онуоха сөптөөҕү биэр. ☉ Возмещать, компенсировать, восполнять что-л. [Дьүөгэ Дьөгүөр:] Дьэ, аҕа тойонуом, абыраа
Отум-бурдугум сирин үс сылга эн ылаҥҥын дайыымпабын толуй. П. Ойуунускай
Нолуоккун толуйаргар эйиэхэ төһө харчы нааданый? Н. Якутскай
Ол саа атыытын толуйар оҕонньор буолуом ээ. Д. Таас
2. Кими, тугу эмэ солбуй. ☉ Замещать, сменять кого-что-л.
Биир хортуоппуйу сиикэйдии сиэн хачырҕатан кэбистэ. Онтуката ас суолтатын толуйуохтааҕар, эбии алдьархайы аҕалбыта. И. Никифоров
[Маша] бэлиэр сайын ынах ыаһан, бүтүн биир ыанньыксыты толуйар сүүнэ үлэһит буолла. ВМП УСС
ср. тув. толу ‘меняй на залог, выкупи’, алт. толу ‘откупаться, давать выкуп, менять’