аат.
1. Эт-сиин, быччыҥ кыаҕа, чэгиэнэ. ☉ Физическая сила, мощь
Биһиги Нинабыт тутуннаҕа түргэнин, күүһүн-уоҕун, силигирэтэн. Далан
Күүһэ-уоҕа, бөдөҥө, үчүгэйдик таҥнан-аһаан сырыттаҕына, киһи да киһи буолуох этэ. Болот Боотур. Кини күүһүн-уоҕун төрүт да кистии-саба соруммат киһи эбит. И. Бочкарев
2. Ис дууһа, санаа кыаҕа, күүһэ. ☉ Духовное начало как источник энергии, деятельности, сила духа
Кини күүһэ-уоҕа холун-буутун быччыҥнарыгар буолбатах, сүрэҕин-дууһатын дьулууругар, ырааһыгар, кырдьыгар. Амма Аччыгыйа
Бары өй-санаа, күүс-уох олоччу үөрэххэ туһуланна. Н. Лугинов
[Сынаҕы Баай Киис Бэргэҥҥэ:] Сэмэй буолуу — үтүө киһи үгэһэ, Ол эрээри өйгүнэнмэйиигинэн, Күүскүнэн-уоххунан тойон аҕаҕын, Убайдаргын таһыччы баһыйан эрэргин Харахтаах барыта көрөр. И. Гоголев
△ Эрчим, күүрээн. ☉ Стимул, заряд энергии
Саамай муҥ-саҥ туттар тирэхпитинэн, кэлэн сынньанар, күүсуох ылынар уонна саамай куттала суох сирбитинэн үүтээммит буолара. Далан
[Киирик:] Бу хайам барахсаҥҥа кэлэн дойдум эриэккэһин көрдөхпүнэ, санаам ордук чэпчиир, күүс-уох ылабын. С. Ефремов
Улахан кыһалҕалаах кэмҥэ оннук доҕордоһуу, бэйэ-бэйэни өйөһүү киһиэхэ күүһү-уоҕу биэрэр, санааны көтөҕөр, аралдьытар. С. Никифоров
3. Тугу эмэ хамсатар, хаамтарар күүс; техника күүһэ. ☉ Движущая сила; мощность двигателя
Оннооҕор массыына күүһэ-уоҕа салгын баттааһыныттан, уматыгын састаабыттан эҥин тутулуктаах. Н. Лугинов
Мин эбитим буоллар аныгы саа күүһүн-уоҕун мөлтөтүөм этэ. Алдьархайдаах алдьатыылаах саа аптамаат диэн үөдүйдэ. Ону ончу бобуохха наада. Далан
4. Модун кыах. ☉ Сила, мощь, могущество
Күүспүт-уохпут — норуот тыла, күммүт-ыйбыт — норуот тыла. Күннүк Уурастыырап
[Ньукуус:] Оо, дьэ, бу холкуос баар эбит — күүс-уох. Дьэ бу тугу-тугу тулутуох дьонуй доҕор? Күндэ
♦ Күүһүн-уоҕун үрдүгэр сылдьар — эдэр, чэгиэн сааһыгар, күөгэйэр күнүгэр сылдьар. ☉ Находиться в расцвете сил
[Мөрүөн] оччотооҕуга эдэр этэ, күүһүнуоҕун үрдүгэр сылдьара. Д. Таас

I
туохт. Тугу эмэ биир сиртэн атын сиргэ илт, тириэрт. ☉ Перемещать, доставлять что-л. куда-л. Сааланан уонна сохсобуттан куобахтаан хаһааммытым ордугун дьоммор таһабын. Эрилик Эристиин
Куораттан кинилэргэ суругу-бичиги, ол-бу сээкэйи таһар. И. Федосеев
Кэргэнэ Настаа ас таһан аһатта. М. Доҕордуурап
Холкуос икки бырысыаптаах массыыната сыгынахтары таһаллар. А. Фёдоров
♦ Хоро тас сөбүлээб. — элбэхтик, өлгөмнүк, хаста да төхтүрүйэн уор, уоран бараа. ☉ Воровать, тащить в большом количестве
«Онон судаарыстыба малын-баайын хоро таста диэри гынаҕын дуо?» — дириэктэр сымарынар. И. Бочкарёв
[Лебедева:] Кинилэргэ биир куомуннаах, хантан баҕарар хоро таһар күтүөт наада. Эн оннук күтүөт буолбатаххын. В. Протодьяконов
«Эһиги, атыыһыттар, …… аскытын-үөлгүтүн үс бүк сыанаҕа туруоран судаарыстыба хаассатыгар киириэхтээх көмүһү хоро таһаары, буорга көмөөрү», — диэн кыларыйан турар кырдьыгы эттэ. И. Никифоров
ср. др.-тюрк., тюрк. таш, ташу ‘носить, таскать, возить’
II
1. аат.
1. Туох эмэ көстөр, үрүт өттө (ис өттө буолбатах). ☉ Внешняя, обращённая наружу сторона, внешний вид, лицевая часть чего-л.
Таһа сыгынньах, иһэ түүлээх (тааб.: чаҥкычах). Сүүнэ улахан кур от таһа хара хоруо буолан, буруолуу олорорун дьон мустаннар тас хоруотун сууллардахтарына, [уот] дьэ күүһүрэн, кытыастан тахсар үһү. МНН
Илдьирийэн хаалбыт сиидэс тастаах куобах суорҕаны бүрүнэн биир оҕо киһи утуйа сытар. Р. Кулаковскай
Таһа — киһи хараҕа ымсыырар кырааска, иһэ — киһи доруобуйатыгар туһалаах мэлигир, буортулаах консервант элбэх. «Кыым»
2. Туох эмэ (хол., кинигэ) хаҕа. ☉ Обложка, переплёт (книги)
Петя «саҥа олоҕу айабыт» диэн улахан баҕайы, үгүс ойуулаах, кыһыл тастаах кинигэни булан, оҕолорго көрдөрө аҕалбыт. Суорун Омоллоон
Хара килэйээҥки тастаах тэтэрээти эмээхсин хараҕар сыһыары тутан көрүөлээтэ. Амма Аччыгыйа
Оҕо үтүлүгүн, бэргэһэтин устаат, соннуун, суумкалыын туран, аҕалбыт кинигэтин халыҥ таһын арыйбыта. Н. Заболоцкай
3. Сүөһү, булт этин тас сыата. ☉ Наружный, подкожный жир (убоины)
Илии тастаах икки улахан бууту арааран ылан, эр-биир ыараҥнатан көрдө. Тумарча
Эмис кыыл түбэспитэ, таһа тутум кэриҥэ баара. В. Яковлев. Эриэхэҕэ уойбут эһэ кырата икки-үс илии, улахана нохоотунан (кутуругун төрдүнэн) биир тутум, суор холото халыҥнаах тас сыаланар. А. Пахомов
2. даҕ.
1. Туох эмэ көстөр өттүгэр баар. ☉ Внешний, наружный, обращённый наружу
Дьадаҥы, тулаайах эбэтэр туох эмэ тас бодоҥноох оҕо олус өһүргэс, хоргус да буолар. Амма Аччыгыйа. Сайабылыанньатын ылан көрдө уонна тас сиэбигэр угунна. М. Доҕордуурап
[Ыт] тас кылаан түүтэ кытаанах уонна туруору буолар. АФС БЫ
2. Туох эмэ бүтэһик чэрчитэ, кытыыта буолар эбэтэр онно баар. ☉ Являющийся краем или находящийся, расположенный по краю чего-л., на крайней, внешней стороне чего-л.
Тас пуоска Гоша Егоров анаммыта. Н. Якутскай
Танялаах утуйа сыттахтарына бөөлүүн тас ааны күүскэ тоҥсуйбуттара. Л. Попов
Мүрү эбэ хотуну тас иитинэн эргийэ барбыппыт. Р. Кулаковскай
3. Омук дойдуларын кытта сибээстэһиилэргэ сыһыаннаах эбэтэр омук дойдуларын киэнэ. ☉ Относящийся к сношениям с другими государствами, внешний (напр., о политике)
Билигин кэмбинээт бородууксуйатын отут бырыһыана тас эргиэҥҥэ барар. И. Федосеев
Бырабыыталыстыба ис, тас бэлиитикэтин тута суолталаах боппуруостарынан ордук интэриэһиргиир буоллулар. «Ленин с.». Тыйаатыр кэлэктиибин чилиэннэрин барыларын хабан политүөрэҕи тэрийэллэрэ — дойду ис уонна тас балаһыанньатын …… билиһиннэрэллэрэ. АҮ
4. Сүрүн буолбатах, ойоҕос, салаа буолар (хол., өрүс салаата). ☉ Боковой, побочный, не основной (напр., приток реки)
Тас үөс уута киһи тобугун ааһар буолбут быһыылаах. Н. Заболоцкай
Киин, улахан үөс улам чычааһаан иһэр. Ол оннугар уонунан ааҕыллар тас өрүстэр үөскээтилэр. Багдарыын Сүлбэ
Өрүс тас салаата, тоҥолохтоон тахсан суолга чугаһаан баран, талах уонна хахыйах кылдьыыланан, илин диэки иэҕиллэн түһэ турда. «ХС»
3. сыһ. суолт. Ис өттүттэн буолбатах, атын өттүттэн, атын, туора сиртэн (таһ. түһүк ф-гар). ☉ Извне, со стороны, снаружи (в ф. исх. п.)
Тастан киһи киирбит тыаһа иһилиннэ. Амма Аччыгыйа
Тастан көмө күүтэр сир суох. Н. Габышев
Тастан киирэр Талыыр күүскэ — Фашист баанда бииһигэр Хабараан харда бэлэм! А. Абаҕыыныскай
△ кэпс. Кэтэхтэн (үөрэн). ☉ Заочно (учиться)
Кини Петербурга художествалар Академияларын үрдүкү художественнай училищетыгар тастан үөрэммит. «ХС»
Бэйэтэ тастан үөрэнэн түөрт кылаастаах куорат училищетын бүтэрбитэ. «ХС»
♦ Сиэри таһынан (сиэрэ суөх, сиэргэ баппат) көр сиэр I
Бэҕэһээ ытан бараннар, «халлаан булчуттара» [сааны] соппотохтор. Ити кини, булчут киһи санаатыгар ханнык да чанчарык, ханнык да халы-мааргы быһыыга тэҥнэспэт, сиэри таһынан куһаҕан кэмэлдьи этэ. Т. Сметанин
Мин ол урууга сылдьыбытым, Биэс күн кэнники ыалдьыбытым. Сиэри таһынан аһааммын, Сиэппэр, ханныбар хааланным. Дьуон Дьаҥылы
Тас иэнинэн (уорҕатынан) барда — тас (таас) иэнинэн барда <тиэрэ таһылла түстэ> диэн курдук (көр иэн I). Сахаар хойомуннаммыт эһэни ытта да, эһэтэ тас уорҕатынан барда. Д. Таас
Тустан хачыгыраһан иһэн биирдэрэ утарылаһааччытын атаҕыттан ылан өрө көтөҕөн силигирэтэн таһааран тас иэнинэн бырахта. НЕ ТАО. Таһыгар таһаарбат (быктар- бат) — иһигэр тутар, көрдөрбөт-биллэрбэт, кэпсээбэт. ☉ Держать в себе, не проявлять (свои чувства, эмоции), не раскрываться
Иһиттэн өрө киэптиир үөрүүтүн таһыгар таһаарбат гына дьиппинийэ соҕус тутунна. Н. Лугинов
Биһиги киниэхэ истиҥник махтана санаабыппыт да, таска таһаарбатахпыт, бүтэйдии үөрэ истибиппит. С. Дадаскинов
Пирожков мин сэмэлээбиппиттэн өһүргэннэ быһыылаах… Ол эрээри онтукатын таһыгар таһаарбата. «ХС»
Тириитин таһынан көр тирии. Кини ити этиини барытын тириитин таһынан аһарда. А. Сыромятникова
Аҕыйах сыллааҕыга диэри «оҕонньор» диэтэхтэринэ тириитин таһынан истэрэ, «дьик» гынарга дылыта. «ХС»
◊ Илиитин таһынан көр илии
Онно аараттан куйуурун ийэтигэр эһэ кэлэн хатаннаҕына, илиитин таһынан тиэрэ ол курдук хаһыйан кэбиспитэ онно өлөр. Саха фольк. «Сергеев сийиэһинэн быыбардамматах киһи, онон кинини, бөх чабычаҕын курдук, илии таһынан илгиэхпит», — Семёнов төбөтүн хамсатан кэҕилдьийдэ. М. Доҕордуурап
Тас биэрэр — тэс биэрэр диэн курдук (көр тэс II). «Сыллыый, хайдах, кимниин кэллиҥ? Оҕом тоҥноҕо. Кэл итин!» Уола тас биэрэр аҕатыгар. «ХС»
Киирэн, таҥараҕа үҥэн тоҥхоҥностулар, ураһа иһинээҕилэри кытта тас биэрэн дорооболостулар. П. Ламутскай (тылб.). Тас көрүҥ — киһи көстөр дьүһүннүүн, быһыылыын-таһаалыын, таҥастыын-саптыын уопсай көстүүтэ. ☉ Внешний вид
Бу ырыаны санаатахпына, мин кинини айбыт ол саха кыыһын тас көрүҥүн, мөссүөнүн харахпар аҕала сатааччыбын. Суорун Омоллоон
Кэтит сарыннаах, курбайбыт уһун синньигэс уҥуохтаах, хойуу арбаҕар баттахтаах, хара бараан — тас көрүҥүнэн киһи хараҕа халтарыйар киһитэ — Платон Алексеевич иннигэр чиккэллэн турбута. Н. Заболоцкай
Ньукулаас билигин да, бэйэтэ бэйэтигэр сөрү-сөп эттээхсииннээх, көннөрү сырыттаҕына накылдьыйан хаамар, тас көрүҥүттэн көрдөххө, саас эрэ ортолоох курдук киһи. С. Никифоров. Тас таҥас — ис таҥас үрдүнэн кэтиллэр таҥас. ☉ Верхняя одежда
Тас таҥаһын устан баран, эҥкилэ суох өтүүктээх үрүҥ халаатын кэтэн иһирдьэ ааста. Н. Лугинов
Отчуттар …… тас таҥастарын устуталаан, аҥаардас ырбаахынан эрэ кылбаҥнастылар. А. Бэрияк
Өлөксөй оҕонньор …… тас таҥаһын эмээхсинигэр көмөлөһүннэрэн уһулан, олоппоско сыыһа-халты быраҕаттаан баран, оронун диэки салҕаластаата. П. Аввакумов
ср. др.-тюрк., тюрк. таш ‘внешняя сторона’

I
1.
тут I диэнтэн бэй. туһ. Боккуойа кэлэн тииккэ өйөнөн туран мутугу тосту тардар уонна икки илиитинэн сирэйин саба туттар. П. Ойуунускай
[Тимир иҥиир] сутуругун ыга туттар, хараҕын быччатар. Күндэ
Кыыс, өсөһө киирэн, муннун анныгар ыҥыранан ылла, уоһун мунньаччы туттан кэбистэ. Н. Заболоцкай
2. Туох эмэ сэби, тэрили үлэҕэ сатаан туһан, туһана үөрүйэх буол. ☉ Уметь пользоваться, владеть чем-л.. Илиитэ ыалдьан, уҥа илиитинэн кыайан туттубат буола сылдьар. Дьэ, кини сүгэнэн үчүгэйдик туттар киһи
□ Оттон ити улахан сомсор тимиринэн [экскаваторынан] бэйэҥ илииҥ курдук туттаҕын. И. Данилов
3. кэпс. Тугу эмэ турунан туран оҥор. ☉ Делать что-л. с большим усердием, использовать время с большой отдачей
Бу сарсыарда, дьэ, атаас, туттар сарсыардабыт. Суорун Омоллоон
«Сиик көтө илигинэ туттан хаалыаҕыҥ!» — Хара Чөөчөөн инньэ диэт охсон куһуйда, атыттар кини кэнниттэн харса суох түһүннүлэр. И. Гоголев
Быйыл, күһүнэ уһаан, алтынньы-сэтинньи ыйдар ичигэс турбуттара, биллэн турар, ол бириэмэҕэ үлэ дьоно туттан хаалбыттара. «Кыым»
4. Илиигинэн туох эмэ үлэни оҥорон хамсан-имсэн. ☉ Выполнять руками какую-л. работу
Биһиги Нинабыт тутуннаҕа түргэнин, күүһүн-уоҕун, силигирэтэн. Далан
[Маня:] Оттон атын кыргыттар, дьахталлар сүрдээх чэбэрдик тутталлар. С. Ефремов
5. Хайдах эмэ быһыыланан-майгыланан, кимиэхэ-туохха эмэ маарыннаан көһүн. ☉ Держаться, вести себя, поступать каким-л. образом. Барытын билэр курдук тутун. Тойон курдук тутун
□ Бу тухары Торуой уола туохха эрэ буруйдаммыт курдук дуу, тылга иҥнибит дуу курдук туттар. Н. Павлов
Уулуссаҕа да көрүстэҕинэ оччо ытыктыыр киһи курдук туттубат буолара эбээт. М. Попов
Уол, симиктик туттан, түгэх киэҥ хоско киирдэ. Н. Габышев
6. кэпс. Иитэр сүөһүгүттэн өлөрөн идэһэ гын эбэтэр этин эргитэн туһан. ☉ Забивать корову, лошадь из своего хозяйства на мясо. Ынахтарбытыттан быйыл биирин туттабыт
□ [Ыстапаан] ол санаатаҕына, быйылгы кыһыны ынаҕыттан туттубакка хайдах да кыайан сыл тахсыа суох. А. Софронов
7. көсп. Тугу эмэ (хол., харчыны) туохха эмэ туһан. ☉ Употреблять, использовать что-л. (напр., деньги) для чего-л.
Хайа таабырын туохтан төрүттэнэн хаһан үөскээбитин кини ханнык уобарастары туттарыттан, тугу таайтарарыттан холоон билиэххэ сөп. Саха фольк. Ол харчыны үтүө суолга тутуннахха да, олус буруй кэлэр үһүө. Н. Неустроев. Оройуон нэһилиэнньэтэ сылы быһа туттар аһын-таҥаһын итиннэ сүөкүүр буолбуттар. Н. Кривошапкин
8. көсп. Кими, тугу эмэ туох эмэ оҥоһун (хол., салайааччы). ☉ Рассматривать кого-что-л. в качестве кого-чего-л. (напр., руководителя)
Умсулҕаннаах ол олохпун Ымыы туттан уоскуйабын. Дьон дьээбэтин, дьон хобун Сүрэхпинэн уйабын. Р. Баҕатаайыскай
Нуучча омук Саха сирин була илигинэ сахалар, үрэх бастарын аайы ийэ уустаан сылдьаннар, ким бөҕө, харса суох киһилэрин тойон туттар эбиттэр. Эрилик Эристиин
Кини отучча сылга доҕор-атас туттубут сүгэлээх. «Кыым»
♦ Бас тутун көр бас. Биһиги убайбытын олус ытыктыыбыт, баар-суох бас туттар киһибит. Кутуругун кумунар (купчуччу, кумуччу туттар) көр кутурук. Киһи эрэ буоллар кутуругун купчуччу тутунна ээ
□ Алаас кэнэн ыаллара, кутуруккутун кумуччу туттан олоруҥ. В. Гаврильева
Мэтээл тутун көр мэтээл. Окко биирдэ көмөлөспүтүн мэтээл туттан тахсар. Ньуур тутун көр ньуур. Бардам баайдар Маҕаһыыннарыгар киирэн Бастыҥ атыы, Манчыык-табаар буолтум, Ньуур туттан, мин аҕай буолтум. С. Зверев
Эдэргин ньуур туттан, кырдьаҕаһы буортулаан, киртитэн, онон бар дьонтон махтал ылыам дии саныыгын дуо, акаарыа? Суорун Омоллоон
Ордук тутун көр ордук II. Ордук туттаргыт уурайыа, Хара баттыгаскыт хаалыа, Олохтоох сокуон оҥоһуллуо, Тэҥнээх дьүүл тэриллиэ! Саха фольк. Курааны кыайбыт эҥин дьоммут диэн ордук тутта сылдьаайаҕыт. М. Доҕордуурап. Ордук-хоһу тутун — алҕас тугу эмэ аһара барардыы оҥор. ☉ Выходить за рамки дозволенного; позволять себе лишнее. Сэрэнээр, ордук-хоһу туттан кэбиһээххиний. Сис туттан <баран> сырыт кэпс. — тугу да гыммакка сырыт. ☉ соотв. ходить руки в брюки. Уоппуска киһитэ мантан инньэ сис туттан баран сырыттахпына да көҥүл. Сыыһа тутун көр сыыһа. Үөрэххин салгыаххын наада, кытаатан, сыыһа туттума. Толук тутун (биэр) көр толук. Бэйи, хата, мантыкайбын кэлэр сырыыга толук туттуом. Быйыл сыл таһаарыахпыт диэбит сүөһүбүтүн толук биэрээ инибит. Тос курдук тутун — 1) улаатымсый, бэйэҕин аһара билинэн кэбис. ☉ Важничать, проявлять высокомерие, кичиться. Ити киһиҥ бэйэтин тос курдук туттааччы; 2) кэпс. дуоспуруннаахтык, оттомноохтук тутун-хабын. ☉ Держаться с достоинством, гордо
Тукаам, мунньахха бардаххына тос курдук тутта сатаар. Тумулук туттар көр тумулук. Үнүргү кэпсэтиигэ Доргууйап мэлдьи ону тумулук туттан, өттөйөн тахсыбыта. «ХС». Тумус тутун көр тумус. Таайбыт — баар-суох тумус туттар киһибит. Улаханнык тутун — бэйэҕин наһаа билин, улуутумсуй. ☉ Важничать, высоко мнить о себе. Кэлэктиип иһигэр улаханнык туттааччылар да ханна барыахтарай. Үрдүктүк тутун кэпс. — кими да бэйэҕэр тэҥнээбэт курдук тутта-хапта сырыт, улаатымсый. ☉ Быть высокомерным (букв. высокомерно держаться). Бэйэҕин наһаа үрдүктүк туттаргын көрө-билэ сылдьабыт
◊ Киэн тутун көр киэн
Саха сирэ алмааһынан, көмүһүнэн киэн туттарын курдук көмүс туорахтаах бурдугунан эмиэ киэн туттар буолуоҕа. П. Егоров
«Эһэм уордьанын өссө 1947 сыллаахха ылбыта», — диир Костя киэн туттубуттуу. «ХС»
Күөн тутун көр күөн I. Мөккүөрдэргэ кууруһун устудьуоннара кинини күөн тутталлара. Софр. Данилов
Сис тутун көр сис. Василий Михайлович Петров сис туттан баран төттөрү-таары хаама сылдьар. Амма Аччыгыйа
Киил оҕонньор, оргууй аҕай бэспэрдэтэлээн, сис туттан хааман истэ. Н. Лугинов. Сөрүү тардын (тутун) көр сөрөө. Тоҥуохча буолан, сонун эҥээрин сөрүү тутунна. Сутуруккун тутун көр сутурук. Уолчаан, кыыһырбыта буолан, сутуругун тутунна. Туттар сэп — үлэҕэхамнаска туттуллар сэп-сэбиргэл. ☉ Орудие труда
Былыргы киһи кыылтан сүрүн уратыта диэн туттар сэби сатаан оҥосторо буолар. КФП БАаДИ
II
тут II диэнтэн бэй. туһ. Былырыын саҥа дьиэ туттан киирбиттэрэ