Якутские буквы:

Якутский → Русский

силиргэх

корень (крупных деревьев); төҥүргэһи силиргэхтэри туөр = выкорчевать пень.

Якутский → Якутский

силиргэх

аат.
1. Сорох от үүнээйи сир аннынааҕы умнаһын төрдө. Подземный стебель травянистых растений, корневище
Силиргэх хаарыйар от, ача диэн сыыс отторго …… баар. КВА Б
Эмкэ манчаары силиргэҕэ туттуллар. МАА ССКОЭҮү
Сылгы хаары хаһан үүнээйи умнаһын төрдүнээҕи силиргэҕин сиир. АНП СЭЭ
2. Мас үүнээйи умнаһа буолан тахсар сүрүн модьу-таҕа силиһэ. Основной, главный корень дерева, являющийся продолжением ствола
Иннигэр уонча саһаан сиргэ тыатааҕы оҕонньор, икки баппаҕайынан сыгынах силиргэҕиттэн тайанан турар эбит. Д. Таас
[Кулун Куллустуур уонна абааһы] Тимир харыйа мастарын, Силиргэхтэри турута тыытан ылан, Баалкы оҥостоннор, Бас-баска саайсыбытынан бардылар. ТТИГ КХКК
Силиргэх курдук — кыра уҥуохтаах, кэтит сарыннаах, киппэ көрүҥнээх. Крепкого телосложения, невысокий и широкоплечий
Мин кинини үчүгэйдик өйдүүбүн: силиргэх курдук, аҕыйах саҥалаах, дьиҥнээх нуучча мастеровойа. «ХС»
Леонид Тывунум — кыра соҕус уҥуохтаах буолан баран, силиргэх курдук модьу-таҕа. «ХС». Уокка туох эрэ буһа турар, ол аттыгар силиргэх курдук хара киһи олорор. Сарыг-Оол (тылб.)
Силиргэхтээх мас — силистэри баҕастары бүтүннүү түөрүллүбүт эбэтэр сууллубут мас. Дерево, вырванное с корневищем
[Эһэ] киһини тииккэ хаайдаҕына, силиргэхтээх маһы туура тардан ылан кэтэһэн турар үһү. Далан
[Сайсары:] Кумалааҥҥа силиргэхтээх мас бүөлүү анньыллыбыт буолуоҕа. Дьэ, ону бултаһан көрүҥ. Суорун Омоллоон
Кини уот кытыытыгар силиргэхтээх мас үрдүгэр сэргэстэһэ олорбут Ыстапааҥҥа сыҕарыс гынна. И. Никифоров


Еще переводы:

кряжистый

кряжистый (Русский → Якутский)

прил. 1. суон, чаллах; кряжистый дуб чаллах дууп; 2. перен. силиргэх кур- дук, баабый; кряжистый старик силиргэх курдук оҕонньор.

коренастый

коренастый (Русский → Якутский)

прил. 1. (о человеке) саар-тэгил, бөҕө-таҕа көрүҥнээх, силиргэх курдук; коренастый мужчина саар-тэгил киһи; 2. (о дереве) чаҕылах.

корневище

корневище (Русский → Якутский)

с. бот. 1. (подземный стебель) силис умнас (ситэ сайда илик сэбирдэхтэрдээх буор аннынааҕы умнас); 2. (основной ксрень) силиргэх.

саайыс

саайыс (Якутский → Якутский)

саай диэнтэн холб. туһ. Тимир харыйа мастарын, Силиргэхтэри турута тыытан ылан, Баалкы оҥостоннор, Бас-баска саайсыбытынан бардылар. ТТИГ КХКК

тыатааҕы

тыатааҕы (Якутский → Якутский)

харыс т. Эһэ. Медведь
Утаакы буолбата, саа тыаһаата да, тыатааҕы алаһатын аанын бүөлүү оҕутта. Далан
[Кириһээн] өйдөөн көрбүтэ: иннигэр уонча саһаан сиргэ тыатааҕы оҕонньор, икки баппаҕайынан сыгынах силиргэҕиттэн тайанан турар эбит. Д. Таас
Эһэ суоһа-суодала бэрт буолан, былыр итэҕэл баарын саҕана дьон …… эһэ диэбэккэ эрэ, «амакаан», «улахан аһыылаах», «баппаҕайдаах», «оҕонньор», «тыатааҕы» эҥин диэн ааттыыллара. ПАК ЭТ

ымыйах

ымыйах (Якутский → Якутский)

аат. Көнө, уһун умнастардаах, аска туттуллар силиргэх курдук силистээх, төбөтүгэр хараҥа кыһыл төгүрүктүҥү-ньолбуһах сибэккилэрдээх элбэх сыллаах эмтээх от үүнээйи. Многолетнее растение семейства розоцветных, имеющее мощный корень, употребляемый в пищу, прикорневую розетку листьев, прямостоячий стебель, цветки, собранные в густые, тёмно-красные, яйцевидные головки, кровохлёбка лекарственная
Соллур ойоҕо Кэтириис Мотуруонаны кытта үтэһэҕэ ымыйах үөлэллэр. Багдарыын Сүлбэ
Онон ый аҥаарын быһа ымыйах угунан аһаан сылдьыбыттара. И. Федосеев
Былыр биһиги өбүгэлэрбит аска киэҥник туттар отторо — ымыйах, унньуула, хоруун от төрдө онтон да атыттар умнуллубуттара ыраатта. «Кыым»

оодул

оодул (Якутский → Якутский)

аат., эргэр. Бэс субатын эбэтэр унньуула силиргэҕин хатаран баран мэлиллибитэ. Мелкотолчёная и просеянная сосновая заболонь, мука из сосновой заболони или сусака
Дабархайа суох, аллараа өттө хара, үөһээҥҥитэ араҕас өҥнөөх чараас хатырыктаах бэһи охтороллоро. Итинник бэс оодул бэс диэн аатырара. И. Данилов
Бу иккигэ оодулу, ынах аһын, бурдугу булкуйан, тотунан ааҕыналлар. УАЯ А
Оодул курдук ойутта — олус түргэнник эрчимнээхтик ойутта. Очень быстро и энергично передвигаться
Оодул курдук ойуттулар, Көөдүл курдук көтүттүлэр, Чэгиэн сиртэн тэйиттилэр, Ыраас буортан ыстаннардылар. Күннүк Уурастыырап
[Сайсары:] Кинилэргэ дуо — кинилэргэ — Ууннаран, оҕустаран, Оодул курдук ойутан, Көөдүл курдук көтүтэн Бу киэһэ тиийиэҕиҥ. Суорун Омоллоон
ср. алт. оодык ‘крошка, обломок, черепок’, оодыл ‘разбиваться, ломаться, разрушаться’

ылҕаа

ылҕаа (Якутский → Якутский)

туохт. Туохтан эмэ тугу эмэ биир-биир ылыталаан бырах, ыраастаа эбэтэр оннук гынан хомуй. Отбирать, выбирать, перебирать (напр., зерно); полоть
Аҕыйах хонон баран оҕолор холкуоска көмө дьон буола түстүлэр, — бааһынаҕа тохтубут куолаһы ылгыыллар. С. Федотов
Үлэбит таһынан өстөөх иитэлээбит миинэлэрин ылгыырбыт. И. Сосин
Моонньоҕону олордорго бэлэмниир сирбит почватыттан ача силиргэхтэрин, элбэх сыллаах сыыс оттору олорчу ылгыыр ордук. ЧМА МУХСҮү
Силистэри (силистэри-мутуктары) ылҕаа — силиһиттэн (силистэри) түөр диэн курдук (көр силис)
Кинилэр манна эрэ дугуйдамматахтара чахчы, хос моонньохторо, куомуннаахтара, онноманна бүкпүттэрэ чуолкай, онон ол буолан сидьиҥнэри сир-дойду үрдүттэн силистэри ылгыах тустаахпыт. Е. Неймохов
Эргэ, хаалынньаҥ үгэстэр силистэрин-мутуктарын ылгыахха, туттуллубат буолалларыгар былааннаах дьаһаллары ыытыахха. ПЕ ҮҮҮИ
ср. тюрк. ылҕа ‘выбирать’, бур. илҕа ‘выбирать, избирать’, монг. илҕа ‘различать, делать различие’

быта

быта (Якутский → Якутский)

I
аат.
1. Ымыйах силиргэҕэ. Корневище (корни) кровохлебки лекарственной (черноголовника)
Күтэр Чыычааҕар аһын куһаҕанын, туой быта өттүн хомуйан сиэтэн испит. Суорун Омоллоон
Ньырбачаан сонугар үргээбит отоно өр буолбатаҕа, хата буор холомоттон булбут бытата балачча өр барбыта. Далан
Бытаны кутуйах сиир, өссө хаһаанар, онон сороҕор кинини бытаһыт диибит. Багдарыын Сүлбэ
2
көр ымыйах. Ымыйаҕы өссө ымыйа, быта диэн ааттыыбыт. Багдарыын Сүлбэ
Быта курдук — бүтүн ордорбокко, үлтү, хампы. Вдребезги
«Чэ, кэлиҥ, тутуҥ!» — оһох иннинээҕи кирээккэ маһы быта курдук үнтү тардан түһэрбитэ. Күннүк Уурастыырап
Сыппах баҕайы баһымньынан суон силистэри быта курдук быһыта охсорун көрө-көрө, «Силис Куонаан» диэн ааттыахтарын ааттаабыттар дии санаабыта. Болот Боотур
Атын баайан баран, атаҕын быатын көрбүтэ — туһа тахсыбат гына, хас эмэ сиринэн быта курдук барбыт. Р. Кулаковскай
Быта от көр ымыйах. Түүрэр түөрт моҕой сыап быата, Быта от курдук быһыта барбыта. Эллэй
Фашист сэриитин Баһын хампарытан, Чиккэйэр сиһин үөһүн Чэрдээх илиигинэн Быта оттуу Быһыта сынньыс. С. Васильев
II
аат. Кыыл хорооно (үксүгэр саһыл хороонун туһунан). Нора зверей (обычно лис)
Кыһыл саһыл бытатын иһиттэн быгыалыыр үһү да, хаһан да тахсыбат үһү (тааб.: тыл). Кыыллар бары түүн эрэ хороонноруттан, быталарыттан тахсан сүүрэллэрин билэбин. Н. Якутскай
«Быта диэн тугуй?»— диибин. Самсонович онно этэр: «Быта диэн хороон. Саһыл хорооно». Багдарыын Сүлбэ

сулугур

сулугур (Якутский → Якутский)

даҕ.
1. Ол-бу салаата эҥинэ суох, аҥаардас бэйэтинэн эрэ сылдьар. Лишённый веток, листьев, голый
Тииттэр умнастара сулугур, мутуга суох сулугур этилэр. Далан
Саас эрдэ [хонуу боруутун] силиргэҕиттэн …… салаата суох сулугур умнастар үүнэн тахсаллар. МАА ССКОЭҮү
Сэбирдэҕэ суох сулугур лабаалар куоппаһырыыны мэһэйдээбэттэр. КВА Б
2. көсп. Чороҥ соҕотох. Одинокий, сиротливый
Тумат диэн …… дьикти бөһүөлэк — сулугур дьиэлэр, тула туохтара да суох, тиэргэн, хаһаа, ампаар диэни көрбөккүн. С. Руфов
[Буҕарҕана:] Булан-булан буллаххыт! Дагдаҥныырын аанньа Далай акаарыны! Суодайбытынан эрэ, Сулугур Туруйаны! Суорун Омоллоон
Мин салҕан хааллым, салынным, Соҕотох хааллым, сулугур. «ХС»
3. Оннуга-манныга, эбиитэ-сабыыта суох. Не имеющий ничего лишнего, сам по себе, голый
Сулугур ыраас истиэнэ куруутун үөл-дьүөл испиэскэнэн эрэ килэччи көрөр. С. Федотов
Бу ыстатыыстыка сулугур эрэ сыыппаралара. ТАЛ БУ
Киниэхэ [былыргы массыынаҕа], билиҥҥи массыына курдук, прибор той суох — кэбиинэтин иһэ суйдаан ылбыттыы, сулугур, сулумах. «ХС»
4. Синньигэс, уһун, көнө уҥуохтаах. Тонкий, стройный (напр., о фигуре человека)
Сулугур уҥуохтаах, …… Сытыы сындыыс дьон, Сырсан сылыбыраһан, Сыаналаах көрү таһаардылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Икки тутуһан турар Сулугур сотобут силиитэ Уу курдук Унньулуйа сылайыахтаах этэ. Д. Говоров
[Лизалаах Лена] эдэр эрдэҕинээҕи умнуллубакка олорон хаалбыт мөссүөннэрин бу сулугур, синньигэс, үрдүк кыргыттарга тэҥнии тутта. Далан
5
кылыгыр III диэн курдук. Олоро түһэн үкчү дьиэтигэр курдук буһарар, сулугур, туох да эбиитэ суох миини истэ. А. Сыромятникова
«Сибилигин эһигини чэйинэн күндүлүөхпүт, — диэбитэ кини. — Биллэн турар, сулугур уунан, чэйбит суох». «ХС»