туохт.
1. Тымныы салгынынан күүскэ сирилэччи үр (буурҕа, силлиэ туһунан). ☉ Сильно дуть, задувать, бушевать (о пурге, вихре)
Хараҥа түүн тыал силлиэрэр, оһох үөлэһэ күҥкүнүүр. В. Протодьяконов
Үнүр түүннээх күн тухары силлиэрбит халлаан чуумпуран, тыаһа тахсан баран, аны, түүннээх күн хаардаан намылыппыта. В. Яковлев
Халлаан хатаан хачыгыратта, силлиэрэн силбиэтэннэ, хаардаан намылытта. И. Данилов
2. көсп., поэт. Өрө кыыйын, ытылын (сэрии алдьатар, урусхаллыыр күүһүн уобарастаан этэргэ тут-лар). ☉ Бурлить, разразиться (образное выражение, обозначающее проявления разрушительной силы войны)
Эмиэ сэрии силлиэрдэ, Эмиэ сата тардылынна. Күннүк Уурастыырап. Ол былыргы былдьаһыктаах дьылларга Силлиэрэр этилэр сир үрдүгэр сэриилэр… С. Тарасов
Фашистар, ыттар, хааннаах сэриинэн силлиэрбэтэхтэрэ буоллар маннык сору көрүөх этим дуо? М. Доҕордуурап
3. көсп. Олус түргэнник, дохсуннук хамсаа, хаамп, айаннаа (тыал курдук түргэнник диэн этэргэ). ☉ Мчаться, нестись (как ветер)
Күүгэннээх уу титииктэр кэннилэринэн силлиэрэ уһунна. А. Фёдоров
Пропеллер салгыны ытыйан, көтөр аал, халлааҥҥа силлиэриий! Эрилик Эристиин. Хаар маҥан табаккам, Бэлэмнэн айаҥҥа! Сири дьэ эргийэ, Силлиэрэ сүүрүөхпүт. Эвен фольк.
4. көсп. Олус омуннаахтык, өрө күүрэн санааҕын биллэр, айдаар. ☉ Очень громко, бурно проявлять чувства, шуметь, бушевать
Кини бэйэтин оннугар Микиитэ Лэглээрини анатаары бэрт омуннаахтык силлиэрдэ. Амма Аччыгыйа
Саала өссө улаханнык силлиэрдэ, ытыс таһыныыта уҕараабата. И. Федосеев
Сэкирэтээр остуолу сырбатта, Силлиэрэн, кыыһыран чаҕытта. С. Васильев

1. аат.
2. Урукку өйдөбүлүнэн сүөһү, кыыл ханныттан, быарыттан эбэтэр улар куртаҕыттан көстөр, күн сырдыгар көһүннэҕинэ, күнү-дьылы тосту уларытар (хол., силлиэни, дохсун ардаҕы, тымныыны, куйааһы түһэрэр) аптаах таас. ☉ Магический камень, который обнаруживается в желудке или печени скота, лося, оленя, а также глухаря. По народному поверью, его появление вызывает резкое изменение погоды (бурю, дождь, холод и т. п.)
3. Халлаан сэтэрбит курдук улаханнык уларыйан, дохсун силлиэ, буурҕа түһэн өрө-таҥнары ытыллыыта. ☉ Необычайно сильное проявление бури, непогоды
   Буурҕа, холорук ытыйбытын курдук Буор оргуйбут, Күдэн көппүт, Мас барчаламмыт, Сата турбут, Сапсык буолбут. П. Ойуунускай
   Тоҕус холорук доҕуһуоллаах, аҕыс сата аргыстаах, …… ат атаҕын тыаһа өрө тибийэн, үтүгэн аартык айаҕар ньиргийэн кэлэн баран, хорус гына тохтуур. Суорун Омоллоон
4. көсп. Улахан хабараан охсуһуу, кыргыһыы. ☉ Жестокий бой, кровавое сражение
   Эмиэ сэрии силлиэрдэ, Эмиэ сата тардылынна. Күннүк Уурастыырап
   Днепр арҕаа эҥээригэр Дирбиэн сата тыаһаата. Кыайыы тимир тибиитэ Өстөөх үөрүн кыйдаата. И. Чаҕылҕан
5. көсп. Туох эмэ үлүскэннээх күүрээнэ, күүһэ. ☉ Неослабевающая сила чего-л. (напр., какого-л. чувства)
   Кырдьык кыайыылаах сатата, Сырдык сытыы ыҥырыыта, Саҥа олох киэҥ хардыыта Биһигини араарбыта. С. Данилов
   Саргылаах санаам кыната, Сахалыы ырам сатата Эйиигин кытта буолуоҕа, Эйиигин арчылыы туруоҕа. М. Ефимов
   Кини нуучча өйүн-санаатын сататын албын суолунан тохтотуо суоҕа. П. Филиппов
6. даҕ. суолт. Сата курдук күүстээх (тыал); саталанар, күүстээх тыалланар (хол., туох эмэ көтөр албастаах кыната). ☉ Свирепый (о ветре); поднимающие сильный ветер (напр., о крыльях кого-л., обладающего магической силой). [Кыһыл Ойуун:] Кырыыстаах сата кынаттаах Кыһыл Ойуун улуу дьаалы Хааннаах далай ытыспынан Хара норуот хараҕын аһан, Көрбөт хараҕын көрдөрөн Көҥүлүн уотун уматыам дуо?! П. Ойуунускай
   Балаҕан барыкка тимирэн, Халҕана «хаахыр» диэн хаалбыта, Барбыт дьон суолларын тибиинэн Хахсааттаах сата тыал саппыта. Күннүк Уурастыырап
   Уонунан этиҥнэр Охсулларын санатар Уолусхан сата тыаһым Улам-улам Уларыйан киирэн барда, Оччоото, намыраата. П. Тобуруокап
   ♦ Сата баһын тарт — 1) тугунан эмэ улахан иирээн, айдаан тахсарыгар сылтах буол. ☉ Стать поводом к раздору, скандалу
   Саҥардаххына сата баһын тардыаҥ турар. Болот Боотур; 2) улахан айдааны тарт, иирээни таһаар. ☉ Поднимать большой шум, сеять раздор, устраивать скандал
   Сатаабат сата баһын тардар (өс хоһ.). — Оо, абаккам… ол хара түүлээх субайы тиэрэ биэрбит киһи, баччатааҕы киһиэхэ ас да бөҕө буолуох этэ… — Кэбиһиий, доҕоор, сата баһын тартаҕыҥ дьэ ол дии. «ХС». Сата буурай — дохсун сата, дохсун силлиэ; саталаах дохсун охсуһуу, кыргыһыы. ☉ Буря огромной силы; свирепое сражение, жестокий бой
   Сата буурай түһэн Сатыылаан турбутугар, Өстөөҕү сүүһүн тэһэр Үтүөкэннээх снайпер дэппиккин Үөрэн даҕаны истибиппит, Үс бүк үрдээбиппит. Р. Баҕатаайыскай
   Сата буурай быыһыгар сааллар чаҕылҕан уоттара сапсыйдылар. Эрилик Эристиин
   ◊ Сата таас — сата
7. 1 диэн курдук. [Ап-Чарай:] Ээй-ээ, били ини-биилэр иһээхтииллэр эбит. Олоруохтааҕар кинилэри муодалыам буоллаҕа, сата тааһым сатаны түһэрээ ини. И. Гоголев
   ср. др.-тюрк. йат ‘колдовство, волшебство, связанное с вызыванием дождя и ветра’, сата ‘коралл’, тюрк. йада, йада-таш ‘магический камень, силой которого вызывают выпадение и прекращение дождя и снега’, бур. зада ‘ненастье, дождливая погода’, монг. дьада ‘безоар для вызывания ветра и дождя’