Якутские буквы:

Якутский → Русский

симэхсин

фольк. старуха-скотница в эпосе олонхо.

Якутский → Якутский

симэхсин

аат.
1. фольк. Олоҥхо персонаһа: хотон үлэһитэ эмээхсин. ☉ Персонаж олонхо: старуха-скотница
Сүөһү көрөөччү Симэхсин эмээхсин, сылгыһыт Сорук Боллур уобарастара …… чаҕылхайдык ырытыллыбыттар. Эрчимэн
Сэттэ уоннаах Симэхсин эмээхсин, Сүүрэн иһэн Этэрбэһин быатыттан иҥнэн, Умса баран түстэ. С. Васильев
Масчыт-отчут аймахха, Симэхсин эмээхсиҥҥэ, Сир аайы, Уон икки суол Улахан түһүлгэлэр буолтар. ТТИГ КХКК
2. үөхс. Кырдьаҕас эмээхсини «эн баҕас» диэн сэнээн этии. ☉ Употребляясь в значении «ничтожество», выражает раздражённо-презрительное отношение к старой женщине
«Үрбэккэ олор эрэ, симэхсин!» — Сэмэн бэрт өр хоонньун хастан бакыаты таһаарда. Амма Аччыгыйа
[Күкүр Уус:] Сымыйанан этэриҥ буолуо, симэхсин! Суорун Омоллоон
«Симэхсин, киэр буол, икки харахпар көстүмэ!» — Сортуохап бардьыгынаата. А. Сыромятникова
ср. хак. симекчин, сүнекчин ‘слуга, прислуга; рабыня’, др.-тюрк. йумышчы ‘работник, слуга’, монг. шивэгчин ‘служанка’

Еще переводы:

кээдьэс гын

кээдьэс гын (Якутский → Якутский)

кээдьэй диэнтэн көстө түһүү. [Симэхсин] кэлин өттө Кээдьэс гынна, Томторуктаах торбос буолан Толоон диэки тоҥкуччахтыы турда. П. Ойуунускай

сахаччай

сахаччай (Якутский → Якутский)

поэт., көр саха
1.
1. [Симэхсин эмээхсин:] Көрөҕүт, көрбөккүт: Киэһээҥҥи халлааным Килбиэнэ диэбитим Киһиччэй эбит даа, Сандаархай халлааным Сандала диэбитим Сахаччай эбит даа. П. Ойуунускай

алаатаҥ-улаатаҥ

алаатаҥ-улаатаҥ (Якутский → Якутский)

саҥа алл., фольк. Олоҥхоҕо сорох дьахтар персонажтар ырыалара саҕаланыытыгар этиллэр тыллар. ☉ Междометие, зачин песен некоторых женских персонажей в олонхо (напр., старухи Симэхсин, девыабаасы Кыыс Кыскыйдаан)
Алаатаҥулаатаҥ! Аҕаккам оҕотоо! Ийэккэм оҕотоо! Истиэхпин иһиттим, көрүөхпүн көрдүм даа! П. Ойуунускай

күбүргэт

күбүргэт (Якутский → Якутский)

күбүргээ диэнтэн дьаһ
туһ. Симэхсин эмээхсин Көстүбэт өлүү дьайын Көхсүн хараҕынан Күрдьэҕинэн күбүргэппит. П. Ойуунускай
Дагдаҕар Баатырдаах Чогдоон Бөҕө хаһыылара, көҥдөй маһы охсон күбүргүтэллэрэ тыа баһынан эҥсиллэн, ырааттар ыраатан киирэн бара турбута. Далан

бэстиэл

бэстиэл (Якутский → Якутский)

аат., эргэр. Икки өттүнэн тутаахтаах талахтан өрүллүбүт тымтай (балык иһитэ). ☉ Тальниковая корзина (для рыбы)
[Сергей] толору балыктаах бэстиэли көтөҕөн мадьалытан иһэр. «ХС»
Өймөкөөн кырдьаҕаһа хайаҕы кэпсииригэр бэстиэл диэн баар буоларын ахтыбыта. Ол бэстиэли эппит эбит — талаҕынан өрүү тымтайы. Багдарыын Сүлбэ
Симэхсин — эмээхсин бэстиэллээх сыыһын көтөҕөн баран тахсыбыт. ПЭК ОНЛЯ II
ср. русск. диал., устар. пестерь ‘большая корзина из прутьев, бересты, лыка, драни для сена’

дэрбэй

дэрбэй (Якутский → Якутский)

көр дэбдэй
[Симэхсин эмээхсин:] Хайа дайдыга сирим сиксигэр, минньигэһинэн мээмэлэнэн, чилийэн дэрбэйэн иитиллээхтээбитэй? ПЭК ОНЛЯ II
Хара тыа, иһирик ойуур хойуу мутукчалаах чээлэй күөх лабаалара тэнийэ дэрбэйэн күөгэлдьиһэ хамсыыллар. А. Бэрияк
Ытык хайаны баһынан, Ыыһар былыты быыһынан көтөр аалым дэрбэйэн, Мотуор тыаһа айаарда. С. Васильев

мыаннарык

мыаннарык (Якутский → Якутский)

аат., эргэр. Сыалыйа буутун бүүрүгэр алтан төгүрүк иилэргэ кэтэрдиллэн сутуруону баайарга анаммыт быа. ☉ Завязки у женских натазников (сыалыйа), для подвязывания к ним наколенников (сутуруо)
[Симэхсин эмээхсин] мыаннарыгын быһа тыыллан кэбистэ, сыалыйатын илин кэлин өттүттэн харбаата да өкөчөҥнүү турда. ПЭК ОНЛЯ I
Хор, бу барыта наадалаах маллар буолаллар, холобура, бу ситии — дьөрү мыаннарык да гыннахха хаалбат. Суорун Омоллоон
ср. тюрк. баҕ ‘верёвка’

осулаат

осулаат (Якутский → Якутский)

саҥа алл., фольк. Олоҥхо ойоҕос геройдарын (сорук-боллур, симэхсин эмээхсин, тоҥус о. д. а.) ырыаларын саҕаланыытыгар туттуллар тыл. ☉ Один из традиционных зачинов песенной речи второстепенных персонажей олонхо (посыльного парня, старухи-служанки, тунгуса и т. д.)
Осулаата, осулаата! Осулаата-асалаата! ПЭК ОНЛЯ III

тоҥкучахтаа

тоҥкучахтаа (Якутский → Якутский)

туохт. Атахтаргын тэҥэ суохтук, ыраах-ыраах уурталаан, ойуоккалаан сүүр (үксүгэр сүөһү туһунан). ☉ Бежать неровно, тяжело ступая, бежать неровной рысью (обычно о скоте)
[Симэхсини быһа оҕустулар] Кэлин өттө Кээдьэс гынна, Томторуктаах торбос буолан Толоон диэки тоҥкучахтыы турда. П. Ойуунускай
Уоһах ала атыырым Тоҥкучахтаан эрэрин Туора тутан кээспиттии Тоҕус туос туорумнаах. С. Зверев
Тоҥмуккун аһараары Тоҥкучахтыы ойобун диэн, Туйаҕыҥ туллан, Тууспан сырыыбар Туорай буолуоҥ! И. Чаҕылҕан

тыгыалай

тыгыалай (Якутский → Якутский)

даҕ.
1. кэпс. Кыһалҕата суох, көрдөөх-нардаах, эрчимнээх. ☉ Беззаботно-весёлый, энергичный
Үлүскэн тыгыалай Тымырдар тэптилэр, Үҥкүүлээн, дыргыабай Кыргыттар тэптилэр. Күннүк Уурастыырап
Тэҥнээҕин булбатах Тыгыалай мин этим, Отучча омуннаах Уол бэрдин сирбитим. И. Гоголев
2. Аҕылас, түргэнник аҕылыыр. ☉ Быстро выдыхающийся, запыхавшийся
[Симэхсин] Тыҥа быһаҕас Тыгыалай буолан, Саҥа быһаҕаһынан саҥаран Сарылаамахтыы турбута үһү. П. Ойуунускай
п.-монг. таҥнаҕул ‘шпион’