гл
1. Кыһанар. 2. Сирдиргиир, айманар

сирдиргээ I диэнтэн бэй
туһ. Силип ити тылы-өһү улаханнык сирдиргэнэ иһиттэ. Күннүк Уурастыырап
Сир, аастыйбыт амарах ийэлии, Сирдиргэнэр курдук. Н. Рыкунов
Уолчаан …… киһи сирдиргэниэҕэ туох да суоҕун, хата, төттөрүтүн, олус көрүдьүөһүн өйдөөн …… тэбэнэттээхтик күлэн сыһыгыраата. А. Фадеев (тылб.)

I
сирдиргээ II диэнтэн холб. туһ. Кэлиҥҥи сэтии туркулар сирдиргэһэ сиэлэллэр. К. Уткин
II
даҕ. «Сир-сир» диэн эрэр курдук арыттаахтык иһиллэр, чэпчэки, сытыы (хол., тыал тыаһа). ☉ Издающий свистящий шум, сопровождаемый таким звуком (напр., о ветре)
Ол уот тырымтар уорааннаах охсууттан Сири кууспута сирдиргэс чаҕылҕан. Эллэй
Төйө тоҥуунан Төбөҕүн нууратан, Сирдиргэс тыалынан Сирилии уһууран, Өр да утуйа сыппытыҥ, Өлүөнэ эбэккэм. С. Васильев

I
тыаһы үт. туохт. Күүстээх быһыттаҕас тыаһы таһааран сүр эрчимнээхтик тугу эмэ гын, оҥор (хол., оту оҕус). ☉ Производить резкие короткие свистящие звуки (напр., при косьбе)
Ох сааларын маҕыйа-маҕыйа тардан, ытыалаан сирдиргэтэн барбыттар. Н. Габышев
Дьахталлар үөрүйэх баҕайытык хамсанан, эр киһилии киэҥник дайбаан, чээл күөх оту охсон сирдиргэтэллэрэ. «ХС»
II
сирдиргээ I диэнтэн дьаһ
туһ. Сир ийэ хатыны Сидьиҥ өлүүлэр Сирдиргэттэхтэрэ диэн, Симэлитэн кэбиһээри, Силлиэрэн сирилэттэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бу өйдөөх, ис киирбэх суруктан мин оччотооҕу дууһабын «бэртээхэй дьон» диэн тыл сирдиргэппитэ. Н. Босиков

I
туохт.
1. Туох эмэ ыарахан баттааһынын, күүһүн, дьайыытын ыарырҕаппакка, туох да буолбакка тулуктас. ☉ Выдержать, устоять под тяжестью чего-л.
Дьиэлэр үрдүлэрэ, күл ыараханын уйумуна, сиҥнибиттэр, хорҕойбут дьону хам баттаабыттар. Н. Якутскай
Киһини таба, сүүс киилэ ыйааһыннааҕын да иһин, кэбэҕэстик уйар. ПАК АаТХ
Күһүн муус үчүгэйдик тоҥмутун, киһини уйар буолбутун кэннэ улахан күөллэри муҥхалыыллара. ВПК СОо
2. көсп. Олоххо көрсөр ыарахаттары, моһоллору эрдээхтик тулуй, тулуурдаах буол. ☉ Стойко перенести, выдержать что-л. (напр., тяжёлое испытание судьбы)
Кэргэнэ, уруккута бастыҥ суоппар киһи, кэлин дьон хайҕалын уйбакка, арыгыга убаммыт диэбиттэрэ. В. Титов
[Хобороос:] Бу мин кырдьар үйэбэр Дорҕоонноох айан суолун тутустум! Биэс хотойбун сэриигэ былдьатар Баламат аһыыны эмиэ уйтум! И. Егоров
[Василий Васильевич] олох күчүмэҕэйдэрин, ыарахаттарын киһи сөҕүөн-бэркиһиэн курдук кэбэҕэстик тулуйара-уйара. МВВ
♦ Борбуйгун уй (уйун, кыан, көтөх) көр борбуй
Борбуйдарын уйаат, ууга булкуһаннар, икки уол балык курдуктар. Амма Аччыгыйа
Саха борбуйун уйда да, тустубутунан барар идэтэ. «ХС»
Тэппини уйбат (истибэт, көрбөт) көр тэппи. [Арамаан] бэркэ сирдиргээн, киҥэ-наара холлон, тэппини уйбат буолан сылдьар. Амма Аччыгыйа
II
уй курдук истээх <буол, истэн> көр ис IV
Ийэлээх кыыс истиҥник кэпсэтэр доҕордоро арай ити уй курдук истээх, кып-кылгас атахтаах бээгэй ынах. И. Гоголев
[Интэринээт оҕолоро] уй курдук истэнэн, сирэйдэрэ дыгдаччы иһэн, үксүн сыта мээрик буолтара. Күндэ
Уй курдук истээх сыгынньах оҕолор оһох кэнниттэн быгыаластылар. М. Доҕордуурап; уй түс — санааҥ улаханнык түһэн самныбыт дьүһүннэн, сүрүҥ тостубукка дылы буол. ☉ Быть, находиться в подавленном, угнетённом состоянии
Кэлин [эбэм] оронуттан турбакка сытара элбээн, күн-түүн улам уй түһэн испитэ. Н. Лугинов
Охоноон туох да үтүө тахсыа суоҕун көрөн уй түстэ. «ХС»
Сергей уота-күөһэ суох имик-самык сүөдэҥниир. Эдэр киһи итинник уй түһэ сылдьара көрүөххэ сүөргү. «ХС»
ср. др.-тюрк. у ‘выносить, выдерживать; мочь, быть в состоянии’, фин. вой ‘мочь’

аат.
1.
сирэй 1 диэн курдук. Аана …… сирэйэ-хараҕа онон-манан көҕөрбүт, баттаҕа арбайбыт. Күндэ
Таҥас-сап туома илдьирийэн, бытырыыс ойбут, сирэй-харах да сууллубатаҕа ырааппыт быһыылаах. Н. Заболоцкай
2. Киһи ис туругун көрдөрөр сэбэрэтэ. ☉ Внешний вид человека, отражающий внутреннее состояние
Порфирьевич кырдьык, сирэйэ-хараҕа ыаһыран, дьиппиэрэн ахан олорор. Н. Лугинов
Сирэйиттэн-хараҕыттан көрдөххө кыыһырбыт. Т. Сметанин
Халытар Хабырыыс ах барда, сирэйэ-хараҕа умуллан хаалла. И. Никифоров
♦ Сирэйин-хараҕын манаа (ма- нас) — кими эмэ дьэ туох диир, хайдах буолар эбит диэн дьааххана, сирдиргии кэтэс. ☉ Действовать осторожно, сверяя свои поступки с мнением другого (напр., с оглядкой на начальство)
Ол Халымаҕа үктэммит күннэриттэн ыла Кылтааһап Сэмэн кылаабынай киһи буола түспүтэ. Сергей, биллэн турар, кини эрэ сирэйин-хараҕын маныыра. В. Гаврильева
Мин ити кыысчаантан толлон, куттанан, киниэхэ бас бэриниэхтээхпин үһү дуу? Суох, кини аайыттан толлуохпар, сирэй-харах манаһа сылдьыахпар сатаммат. В. Протодьяконов. Сирэй-харах (сирэйгэ-харахха) ас — сэмэлээ, хомуруй. ☉ Укорять, попрекать, стыдить кого-л. чем-л. «Ити барыта эн куһаҕаҥҥыттан, акаарыгыттан!» — диэн Огдооччуйа оҕонньорун сирэй-харах анньар. Н. Якутскай
Нина хамнаһым кыратынан куруутун сирэйгэ-харахха анньар. Далан
«Ону оҥорбот, маны тэрийбэт», — дии-дии, сирэй-харах анньан биэрдилэр. «ХС». Сирэй-харах кэтэс — кимтэн эмэ тугу эрэ эрэйбиттии көр-иһит, кэтэһэрдии тутун. ☉ Заискивающе следить за кем-л., смотреть в лицо кому-л., ожидая от него чего-л., быть зависимым от мнения кого-л.
Кууһума суруксут ким оҕотун биэрэргэ быһааралларын көһүтэн …… киһи сирэйин-хараҕын кэтии олорор. Н. Якутскай
[Варвара:] Баай ыалга тахсан сирэй-харах кэтэһиэхпин баҕарбаппын, кинилэр хаһан эмэ толунньаҥ уҥуоҕун быраҕан биэрэллэрин иһин эмиэ хамначчыттыахпын баҕарбаппын. С. Ефремов
Бүтүн отделение дьоно сирэйхарах кэтэһэр, ыйыы-кэрдии ылар …… киһилэрэ бу эн — биригэдьиир. «Кыым». Сирэйэ-хараҕа алдьанар — сирэйин хаана уларыйа түһэр, сэбэрэтэ холлор. ☉ Измениться в лице
Били бастаан үөрэн аллайбыта симэлийэн, сирэйэ-хараҕа улам алдьанан барбыт. «ХС»
Ол эрээри сүргэлэрэ түспүт, сирэйдэрэ-харахтара алдьаммыт. «ХС». Сирэйэ-хараҕа суох — туох да суобаһа суохтук, баламаттык, ньүдьү-балайдык. ☉ Нагло, бесстыдно, беззастенчиво
Абакката бэрт ээ… туох да сирэйэ-хараҕа суох атаҕастыыллара. Н. Якутскай
Аны санаатахха, атыыһыттар кэнэн дьадаҥы эбээннэри олус да сирэйэ-хараҕа суох албынныыр эбиттэр. А. Кривошапкин (тылб.). Сирэйэ-хараҕа сууллубут (суулбут, суула өспүт) — санаарҕаан саппаҕырбыт, сирэйэ өспүт. ☉ Иметь убитый вид
Тонялаах Таня сирэйдэрэ-харахтара сууллубута киирэри кытта тута харахха быраҕыллара. Далан
Сиидэрэп киһини таба көрбөт, сирэйэхараҕа суула өспүт, дьиэтигэр киирэн хаҥас диэки олордо. Күндэ
Эмээхсин уолаттар сирэйдэрэ-харахтара суулбутун көрөн, бэйэтэ да соһуйда. В. Яковлев. Сирэйэ-хараҕа сырдаа- быт — сэргэхсийбит, чэпчээбит дьүһүннэн (хол., ыарыы кэнниттэн). ☉ Лицо посветлело у кого-л. (напр., после болезни)
Туох эрэ ыарахан сүгэһэри түһэрбит киһи курдук, оҕонньорбут эмиэ чэпчээн, сирэйэ-хараҕа сырдаан кэллэ. Амма Аччыгыйа
Даша муннун анныгар ыллыыыллыы, сирэйэ-хараҕа сырдаан, [оронуттан] туран кэллэ. М. Доҕордуурап
Кыысчаан сылаас чэйи иһэн, аһаансиэн, хайдах эрэ сирэйэ-хараҕа сырдаабыт этэ. «ХС». Сирэйэ-хараҕа тур- бут — туохха эрэ соруммут, эр хаанын ылыммыт. ☉ Быть полным решимости, набраться духу
Тэппэй бочугурас оҕолорун субу тиийэн тутан ылыах курдук сирэйэ-хараҕа турбута. Далан
Миитээ этэрбэһин оһуттан быһаҕын ылар. Сирэйэ-хараҕа туран кыһыйан-абаран, Мордвиновтар дьиэлэригэр тиийбитэ. «ХС»