сирдьигинээ диэн курдук. Силлиэ сирилэччи сирдьигинэттэҕинэ Сис сиҥниэх курдук нэмириҥниир… А. Софронов
Кэннилэриттэн массыына сирдьигинэтэн кэллэ. Е. Неймохов

сиксий диэнтэн бэй
туһ. Кубулҕаттаах кулун тутар Куугуначчы, сирилэччи сиксиннэ. С. Васильев
Оҕонньор ураһатыгар чугаһаан иһэн, тоҥуу хаарга төбөтүнэн чоп түһэн, киэргэнэн, тэбэммит-сиксиммит. А. Сыромятникова

биир күдьүстүк — биир кэм, тохтообокко. ☉ Непрестанно, безостановочно, не прерываясь
Ахсыымөлтүү түспэккэ биир күдьүстүк сирилэччи үрэр күүстээх тыал кутаалар …… төлөннөрүн сиргэ нимсири охсон иһэр. Софр. Данилов
Нүөмэрдэр бэйэ-бэйэлэриттэн ситимнэһэн биир күдьүстүк сайдан барыылара — бу кэнсиэр ситиһиитэ. «Кыым»

аат. Сайын өрүс диэкиттэн үрэр сөрүүн салгын (үксүн киэһэ, түүн). ☉ Прохладный воздух, тянущий со стороны реки (обычно вечером, ночью)
Утуйаары сытан хараҥа өрүһү, сайа охсор архааны уонна күлүмнүү умайан ааспыт көр-нар аргыстаах борохуоту саныаххыт. Н. Габышев
Халыҥ тыа диэкиттэн үрэх архаана кинилэри сирилэччи үрдэ. И. Никифоров
Үрэх айаҕын диэкиттэн аҥкыйар архаан тыал күүһүрдэ. В. Миронов

саҥа алл., фольк. Норуот ырыатыгар-хоһоонугар саҥарааччы туох эмэ кыһалҕатын, туохтан эмэ ыксаабытын биллэрэр тылын курдук туттуллар. ☉ В народных песнях употребляется как слово, выражающее сильное беспокойство говорящего о чем-л.
Буйабуйа-буйа! Тыалларым-салгыннарым, Сирилэччи тыынаҥҥыт, Сылаанньыта үрэҥҥит, Халлаан үрдүгэр көп үрүҥ былыты Өрүкүтэн таһааран кулуҥ! Саха нар. ыр. II

биирдэм тыас туохт. Эмискэ түргэнник, сирилэччи тыаһыы түһэн ыл (туох эмэ, хол., массыына, түргэнник кэлэн ааһарыттан). ☉ Издать короткий свистящий шум (напр., о быстро проезжающей машине)
Туомускай ат …… айанньыттары сиирэ-халты ааһа көтөн сир гынан хаалла. Амма Аччыгыйа
Сорох массыыналар ситэн сир гынан ааһаллар, сорохтор утары куугунатан кэлэн курулуу тураллар. «ХС»
Төбөтүн сиигинэн түү мээчик сир гынан ааһар. А. Алдан-Семёнов (тылб.)

эндирдээ диэнтэн бэй., атын
туһ. Эндирдэнэ салҕанан, Эхтир-эхтир дабайан, Сүдү суорба хайалар Сөҥөдүһэн тураллар. М. Ефимов
Суол манна эндирдэнэр. Айана да бытаарар. Чысхаан тыал сирилэччи охсор. В. Миронов
Элбэх эндирдэммит экологиябытыгар, тулалыыр эйгэбитигэр эбиилик буолар олус элбэх проблемалар Сойууска даҕаны, биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр даҕаны олус элбээтилэр эбээт. «ХС»

дьүһ. туохт. Ыраахтан, эбэтэр туох эмэ иһиттэн мөлтөхтүк чаҕылыйан көһүн (үксүн кыра эбэтэр туох эмэ быыһынан көстөр уот, сырдык туһунан). ☉ Светиться ярким пятном издали или просвечивать сквозь что-л., сверкать
Күн саҥа кылайа тахсан эрдэҕинэ, эмискэ тымныы тыал сирилэччи үрэн барар. Н. Якутскай
Арай холумтан түгэҕэр икки кыһыл чох куоска хараҕыныы кылайар. И. Гоголев
Айанньыттар саҥата суох суолга туруннулар. Аҕыйахта хаамааттарын кытта ыраахтан уот кылайан көһүннэ. И. Данилов
△ Олус кыра буолан нэһиилэ көһүн. ☉ Едва виднеться, просматриваться (о чем-л. мелком)
От быыһыгар кылайбыт уйаҕа атахпыт курдурҕаччы үктүүр тыаһынан суоһуу чугаһаатахпытына эрэ, [ийэ чыычаах] тырыбынайа көтөн тахсара. П. Аввакумов
Сэмэнчик саҕатын туруорунан баран, тулуубунан саба сууламмыт, хараҕа эрэ кылайан көстөр. Н. Якутскай
♦ Кылайан турар кырдьык — кыларыйар (кыларыйан турар) кырдьык диэн курдук (көр кыларый)
Мин хаһыат алҕаһы таһаарда диэни олох ылымаппын. Кылайан турар кырдьыгы суруйбуппут диэн баран букатын төлөрүппэппин. «Кыым»
тюрк. кылай

даҕ.
1. Үөннээхкүрдьэҕэлээх, куулдьаҕалаах; албын-түөкэй. ☉ Хитрый, лукавый; лживый, коварный
Харытыана эрэйдээх кубулҕаттаах кулаак бииһин ууһа кини этинэнхаанынан, кини чиэһинэн-быраабынан эргинэн туһанаары былаан быһыммыттарын тугу билээхтиэй? П. Ойуунускай
Бу кыыс дьиэтигэр-уотугар муҥур хотун үһү. Ону ааһан хотун киэнэ саамай кубулҕаттааҕа, саамай кырыктааҕа. Софр. Данилов
2. фольк. Бэйэтин ис дьиҥин уларытар албастаах; атын буолан көстөр кыахтаах. ☉ Способный с помощью волшебства менять истинную сущность; обладающий способностью перевоплощения
Көтөр кынаттаах киэнэ Күтүр бэрдэ обургу, …… эмиэ биир туспа Куотар былыт кубулҕаттаах Күтүр буолан биэрдэ. Күннүк Уурастыырап
Саха олоҥхотугар удаҕаттар кубулҕаттаах буолаллар. «Чолбон»
3. көсп. Уларыйымтыа, уларыйа турар (айылҕа, күн-дьыл туһунан). ☉ Изменчивый, непостоянный, капризный (о явлениях природы, погоде)
Кураан, тымныы дьайыҥнаах кубулҕаттаах айылҕалаах Сахам сирэ. В. Гольдеров
Кубулҕаттаах да буоллаҕа хоту дойдум халлаана! Сарсыарда чуумпуран улуутуйбута ааһа охсон, тыалыран, силбиэтэнэн турдаҕа. «ХС»
♦ Аҕыс уон (аҕыс) ааһар албастаах, тоҕус уон (тоҕус) куотар кубулҕаттаах көр аҕыс I
[Үрүҥ Уолан:] Үс үллэр кирбии дойду Үөмэн тиийбэт үтүөлэрэ, Тоҕус уон тоҕус Куотар Кубулҕаттаахтара, Аҕыс уон аҕыс Ааһар былыт албастаахтара, …… Дэри-дэхси истэн туруҥ эрэ! П. Ойуунускай
Бу туох албан ааппар, Дьоһун солобор Аҕыс уон аҕыс Ааһар былыт албастаахтара, Тоҕус уон тоҕус Куотар былыт кубулҕаттаахтара Үөһээ дойдуттан Түһүрүйэн түстэхтэрэй. П. Ядрихинскай
[Өстөөх] акаары буолбатах, саһыллааҕар киитэрэй, аҕыс араас ааһар албастаах, тоҕус араас куотар кубулҕаттаах. ССС
◊ Кубулҕаттаах кулун тутар — кулун тутар ыйга күн-дьыл уларыйымтыатын хоһуйар уларыйбат эпиитэт. ☉ Распространенный эпитет, живописующий изменчивость, непостоянство погоды в марте
Кубулҕаттаах кулун тутар Куугуначчы, сирилэччи сиксиннэ. С. Васильев
Кубулҕаттаах кулун тутар ый Хаары тибэн ытый да ытый. Баал Хабырыыс

туохт.
1. Тымныы салгынынан күүскэ сирилэччи үр (буурҕа, силлиэ туһунан). ☉ Сильно дуть, задувать, бушевать (о пурге, вихре)
Хараҥа түүн тыал силлиэрэр, оһох үөлэһэ күҥкүнүүр. В. Протодьяконов
Үнүр түүннээх күн тухары силлиэрбит халлаан чуумпуран, тыаһа тахсан баран, аны, түүннээх күн хаардаан намылыппыта. В. Яковлев
Халлаан хатаан хачыгыратта, силлиэрэн силбиэтэннэ, хаардаан намылытта. И. Данилов
2. көсп., поэт. Өрө кыыйын, ытылын (сэрии алдьатар, урусхаллыыр күүһүн уобарастаан этэргэ тут-лар). ☉ Бурлить, разразиться (образное выражение, обозначающее проявления разрушительной силы войны)
Эмиэ сэрии силлиэрдэ, Эмиэ сата тардылынна. Күннүк Уурастыырап. Ол былыргы былдьаһыктаах дьылларга Силлиэрэр этилэр сир үрдүгэр сэриилэр… С. Тарасов
Фашистар, ыттар, хааннаах сэриинэн силлиэрбэтэхтэрэ буоллар маннык сору көрүөх этим дуо? М. Доҕордуурап
3. көсп. Олус түргэнник, дохсуннук хамсаа, хаамп, айаннаа (тыал курдук түргэнник диэн этэргэ). ☉ Мчаться, нестись (как ветер)
Күүгэннээх уу титииктэр кэннилэринэн силлиэрэ уһунна. А. Фёдоров
Пропеллер салгыны ытыйан, көтөр аал, халлааҥҥа силлиэриий! Эрилик Эристиин. Хаар маҥан табаккам, Бэлэмнэн айаҥҥа! Сири дьэ эргийэ, Силлиэрэ сүүрүөхпүт. Эвен фольк.
4. көсп. Олус омуннаахтык, өрө күүрэн санааҕын биллэр, айдаар. ☉ Очень громко, бурно проявлять чувства, шуметь, бушевать
Кини бэйэтин оннугар Микиитэ Лэглээрини анатаары бэрт омуннаахтык силлиэрдэ. Амма Аччыгыйа
Саала өссө улаханнык силлиэрдэ, ытыс таһыныыта уҕараабата. И. Федосеев
Сэкирэтээр остуолу сырбатта, Силлиэрэн, кыыһыран чаҕытта. С. Васильев