побуд. от тулаайахсый =; соҕотохтуу хаалларан миигин тулаайах-сыттылар оставленный, чувствую себя сиротливо.

1) осиротеть (остаться без родителей); 2) перен. чувствовать себя одиноко, сиротливо; 3) перен. опустеть, стать безлюдным; бөһүөлэк тулаайахсыйда посёлок опустел.

1. даҕ.
2. Төрөппүттэрэ эбэтэр кинилэртэн биирдэстэрэ өлөн, көрүүтэ-истиитэ суох хаалбыт (оҕо). ☉ Ставший сиротой, сирый (о ребёнке)
   Даайа …… тулаайах буолан, кэлэ-бара сатаан, олохпун эрэ булуум диэн, Ыстапааҥҥа эргэ тахсыбыта. А. Софронов
   Кини, төрөппүттэрэ кыра эрдэҕинэ өлөннөр, тулаайах оҕо эрэйин-кыһалҕатын көрөн-билэн улааппыта. Софр. Данилов
   Аҕабыт өлбүтүн кэннэ биһиги ийэбитигэр түөрт кыра оҕо тулаайах хаалбыппыт. Эрилик Эристиин
3. Иитэр, көрөр-истэр дьоно суох, соҕотох (дьахтар, кырдьаҕас киһи), огдообо. ☉ Оставшийся без кормильца, попечения, одинокий, вдовый (о женщинах, стариках)
   Тулаайах Хобороос эмээхсин икки ыанар ынаҕа уолан, …… аас-туор олорор кэмэ этэ. Н. Якутскай
   Син ханна да тулаайах Дьахтар наар көр аргыстаах Олорбот ээ, быһыыта... И. Гоголев. Аан дойду сонунун күн аайы истэр: Араллаан-айдаан, сэрии да ньиргийэр... Тулаайах ийэ тулуйбат ону: «Тохтотуҥ, — диир кини, — хааны тоҕууну!» С. Тарасов
4. көсп. Соҕотох, туспа, ойдом сылдьар, турар. ☉ Отделённый от других, сиротливый, одинокий (о чём-л.)
   Күн аннын диэки ханнык эрэ тулаайах булгунньах чочойон көстөр. Н. Заболоцкай
   Дмитрий Кузьмич Сергеев оҕонньорго соторутааҕыта охсуһуу толоонугар охтубут оҕотун тулаайах уордьана кэлбитэ. А. Олбинскай
   Аар-тайҕа үрдүнэн киһи баарын биллэрэн тулаайах күөх буруо мэҥэ халлааҥҥа өрө дабайа, субулла унаарыйбыта. «ХС»
5. көсп. Соҕотох курдук сананар, соҕотохсуйар. ☉ Тоскливо-одинокий, унылый, сиротливый (напр., о мысли, душе)
   Тулаайах толкуйум Тууга хаайтарбыт Туллуктуу тууллайда... А. Софронов
   Өлтө ырааттар да мин өйбөр Өлбөтөх эдэр доҕорум Тулаайах кута мин кулгаахпар Кыланан ааста оҥордум. С. Данилов
   Тулаайах сүрэх уйан бааһын оһоро, Дьоллоох оҕо сааһы эргитэ, үөрүүнэн толоро, Туруҥ, аһыныгас сүрэхтээх күн дойдум дьонноро! Эллэй
6. аат суолт. Дьиэ кэргэнэ суох хаалбыт киһи (оҕо, огдообо, кырдьаҕас). ☉ Оставшийся одиноким человек (напр., ребёнок-сирота, вдова)
   Таҥара тулаайаҕы аһынар (өс хоһ.). Бу үс дьон дьиэлэрин тула …… дьадаҥылар, огдооболор, тулаайахтар олороллор. Н. Якутскай
   Икки тулаайах бэйэ-бэйэбитин аһыныһан, өйөнүһэн, …… сыһыаммыт сыл аайы тупсан испитэ. М. Доҕордуурап
   ♦ Хара быарым тулаайаҕа эргэр. — күүтүүлээх-кэтэһиилээх, күндүттэн күндү (соҕотох тапталлаах оҕону этэргэ). ☉ Любимый, желанный, единственный (букв. придаток (моей) чёрной печени — о ребёнке). [Оҕонньор:] «Мин оҕолорбун …… нохтолоох сүрэҕим ытарҕата, хайҕах хара быарым тулаайаҕа курдук саныыбын эбээт!» Ньургун Боотур
   Тэҥн. сүрэҕим ытарҕата. Төгүрүк тулаайах көр төгүрүк. Төгүрүк тулаайах кыра оҕо хаалан, Дабыыт үчүгэй иитиини ылбатаҕа. И. Никифоров
   Ол кэмтэн төгүрүк тулаайах хааламмын Ыал устун барбытым, иитимньи буолбутум. А. Бэрияк. Тыыннаах тулаайаҕа кэпс. — төрөппүттэрэ эбэтэр кинилэртэн биирдэрэ бырахпыт, ииппэт оҕолоро. ☉ Сирота при живых родителях или родителе
   Билэр аҥаардас ийэни, Бу уол — тыыннаах тулаайаҕа. Баал Хабырыыс
   Оо, оҕом сыыһа тыыннаах тулаайаҕа буолан сырыттаҕын ньии. Г. Колесов
   ◊ Быар тулаайаҕа (кыбадырааттыы) көр быар
   Кынат тулаайаҕа көр кы- нат. Ытарыгар кыталык кынатын тулаайаҕын тоһуппут. Багдарыын Сүлбэ. Тулаайах хол — сылгы ойоҕоһо суох ылыллыбыт илин атаҕа. ☉ Часть ноги коня без ребёр (букв. нога-сирота).
   ср. др.-тюрк. тул, тол ‘вдова, овдовевший’, тув. дулгуяк ‘вдова, вдовец’, казах. түл ‘овдовевший; осиротевший’

даҕ.
1. Ол-бу салаата эҥинэ суох, аҥаардас бэйэтинэн эрэ сылдьар. ☉ Лишённый веток, листьев, голый
Тииттэр умнастара сулугур, мутуга суох сулугур этилэр. Далан
Саас эрдэ [хонуу боруутун] силиргэҕиттэн …… салаата суох сулугур умнастар үүнэн тахсаллар. МАА ССКОЭҮү
Сэбирдэҕэ суох сулугур лабаалар куоппаһырыыны мэһэйдээбэттэр. КВА Б
2. көсп. Чороҥ соҕотох. ☉ Одинокий, сиротливый
Тумат диэн …… дьикти бөһүөлэк — сулугур дьиэлэр, тула туохтара да суох, тиэргэн, хаһаа, ампаар диэни көрбөккүн. С. Руфов
[Буҕарҕана:] Булан-булан буллаххыт! Дагдаҥныырын аанньа Далай акаарыны! Суодайбытынан эрэ, Сулугур Туруйаны! Суорун Омоллоон
Мин салҕан хааллым, салынным, Соҕотох хааллым, сулугур. «ХС»
3. Оннуга-манныга, эбиитэ-сабыыта суох. ☉ Не имеющий ничего лишнего, сам по себе, голый
Сулугур ыраас истиэнэ куруутун үөл-дьүөл испиэскэнэн эрэ килэччи көрөр. С. Федотов
Бу ыстатыыстыка сулугур эрэ сыыппаралара. ТАЛ БУ
Киниэхэ [былыргы массыынаҕа], билиҥҥи массыына курдук, прибор той суох — кэбиинэтин иһэ суйдаан ылбыттыы, сулугур, сулумах. «ХС»
4. Синньигэс, уһун, көнө уҥуохтаах. ☉ Тонкий, стройный (напр., о фигуре человека)
Сулугур уҥуохтаах, …… Сытыы сындыыс дьон, Сырсан сылыбыраһан, Сыаналаах көрү таһаардылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Икки тутуһан турар Сулугур сотобут силиитэ Уу курдук Унньулуйа сылайыахтаах этэ. Д. Говоров
[Лизалаах Лена] эдэр эрдэҕинээҕи умнуллубакка олорон хаалбыт мөссүөннэрин бу сулугур, синньигэс, үрдүк кыргыттарга тэҥнии тутта. Далан
5
кылыгыр III диэн курдук. Олоро түһэн үкчү дьиэтигэр курдук буһарар, сулугур, туох да эбиитэ суох миини истэ. А. Сыромятникова
«Сибилигин эһигини чэйинэн күндүлүөхпүт, — диэбитэ кини. — Биллэн турар, сулугур уунан, чэйбит суох». «ХС»

I
даҕ.
1. Соҕотох, көмүскэлэ суох, турар бэйэтэ. ☉ Одинокий, беззащитный, сиротливый
Ити мин биир Быһах угун курдук Тураҕас уоллаахпын Туора көрөҥҥүн, Дьөллөркөй көҕүстээри, Быстах айыылары Кэлэн тураҕын дуо? С. Васильев
Туллар, тураҕас төлкөлөөх Тулаайах оҕо буолбатахпын. «ХС»
△ Туора, ойдом турар. ☉ Стоящий отдельно, в стороне
Тураҕас тумулга кырдьаҕас таҥара дьиэтэ эндэллэн турар. М. Доҕордуурап
2. Угуттан туллумтуо, арахсымтыа, кэбирээбит, кытаанахтык олорботох (туттар сэп туһунан). ☉ Легко слетающий, соскальзывающий с рукоятки, слабо насаженный (об орудии труда). Тураҕас сүгэ. Тураҕас өтүйэ
ср. тув. тур ‘выдрать, вырвать, выдернуть’
II
1. даҕ.
1. Сиэлэ, кутуруга, уорҕата харааран, ойоҕосторо кытаран көстөр дьүһүннээх (сылгы). ☉ Гнедой, рыжий (о масти лошади)
Маҥнайгы тураҕас ат уу дьоруонан анньан иһэр. Эрилик Эристиин
Киирдэ халаан уутугар Тураҕас биэ кулуна. С. Данилов
[Улуус суруксута] дохсун тураҕас атыырын миинэн иһэр эбит. Н. Заболоцкай
2. Хоҥор, күрэҥ, хоҥор эбириэн дьүһүннээх. ☉ Карий, коричневый, бурый
[Сөмөлүөт] Туус маҥан халлаан диэки, Тураҕас элиэ курдук Туйаара көтөн таҕыста. Саха нар. ыр. III
2. аат суолт. Тураҕас дьүһүннээх сылгы (ат, биэ, атыыр о. д. а.). ☉ Гнедая лошадь
Уйбаанчык тураҕаһын миинэн, ыллык суол устун айаннаан дыбдытан иһэр. В. Протодьяконов
Убаһалар, убаһалар — Улааннар, тураҕастар. «ХС». «Маладьыас, тураҕаһым барахсан!» — Шонкор атын хайҕаабыта. Уот ч.
◊ Кугас тураҕас көр кугас
Эһэм кугас тураҕас аттаах этэ. Кыһыл тураҕас көр кыһыл. Кыһыл тураҕас дьүһүннээх ат далга аһыы турар. Тураҕас күүгэс көр күүгэс. Сайыҥҥы күн Сардаҥалаах уота Садарахсыйа түһэн турдаҕына, Тумарык маҥан халлаан Тураҕас күүгэһэ Күүгүнүү-күүгүнүү Күрүлүү оонньообута. Күндэ. Тураҕас сыалдьа (сыалыйа, сыайа) эргэр. — сарыыттан, түнэттэн эбэтэр убаһа көхсүттэн тигиллэр киһи уллугун ортотун ааспат, кылгас бууттаах сыалдьа. ☉ Короткие штаны, состоящие из двух отдельных частей, сшитые из ровдуги или замши
Саха Куонаас тураҕас сыайалаах киирбит. Саха сэһ. II
Тустууга кэтэр …… тураҕас сыалыйатын киллэртэрэн кэппит. Багдарыын Сүлбэ
Тураҕас туруйа көр туруйа. Ол кэммит тураҕас туруйа Ыраатар айанын курдуктук [ырааппыт]. И. Эртюков. Тураҕас элэмэс — сылгы дьүһүнэ: кытархайдыҥы эриэн. ☉ Рыже-пегий (о масти лошади). Ыалым оҕонньор тураҕас элэмэс аттаах. Тураҕас этэрбэс эргэр. — түнэттэн, сарыыттан тигиллибит кылгас сотолоох этэрбэс. ☉ Ровдужные или замшевые короткие торбаса
Тураҕас этэрбэс тыаһа талырҕаан кэлэн, ампаар кэннигэр тохтообута. Далан. Хаан тура- ҕас — сылгы дьүһүнэ: хара сиэллээх, кутуруктаах, хараҥа кыһыл дьүһүннээх. ☉ Гнедой, цвета крови (о масти лошади). Хаан тураҕас биэ. Хара тураҕас — сылгы дьүһүнэ: сиэлэ, кутуруга хара, ойоҕоһун ортотуттан үөһээ өттө, самыыта, уорҕата барыта харатыҥы, оттон быттыга, хонноҕо, өрөҕөтө, сэҥийэтэ тураҕас кыһыл өҥнөөх. ☉ Тёмно-коричневый с чёрной спиной, тёмно-рыжими боками и брюхом, чёрными гривой и хвостом, караковый (о масти лошади). Хара тураҕас ат
ср. др.-тюрк., хак. торыҕ, уйг. торук, чув. тура ‘гнедой’, каракалп. кара торы ‘караковый’, уйг. торҕай, тат. тургай, туркм. торгай, др.-тюрк. торыҕа ‘жаворонок’