кылый диэнтэн тиэт
көрүҥ. Уйбаанчык ытыһын «лас» гына охсунна, өрө ыстанна, кылыйбахтаан ылла. Амма Аччыгыйа
Аҥаар атах, дэгэй-дэгэй, Кылыйбахтаан биэриэҕиҥ. П. Тобуруокап
Балайда аҥаар атаҕар кылыйбахтаан иһэн, анараа уол атаҕын мүччү тардан ылла, икки илиитин хонноҕун анныгар анньан, систээри хачыгыратта. НЕ ТАО

I
туохт.
1. Халлааҥҥа сулус суулларын курдук субурус гынан аас (айылҕа көстүүтүн этэргэ). ☉ Падать с небес (о явлениях природы). Сулус сындыыстаан түстэ
□ Халлаантан сулустуу сындыыстаан Хаар буолан ытыскар түһүөҕүм. «ХС»
2. Сындыыһы тута оонньоо. ☉ Гоняться за стрекозой большого размера. Оҕолор сындыыстыы сылдьаллар
II
туохт. Муоста эбэтэр оҥкучах үрдүн систээ. ☉ Положить поперечную балку (для поддержания настила пола или ямы). Муостаны сындыыстаа
□ [Хаһыы] буора тохтубатын диэн икки өттүттэн сындыыстаан иһэллэр эбит. Багдарыын Сүлбэ

I
аат.
1. Табаар аата суруллубут, килиэймэлээх, ону таһынан туох эмэ анал бэлиэтээһиннэрдээх кумааҕы лоскуйа. ☉ Ярлык (наклейка, бирка на предмете, товаре)
Табаар дьаралыга.  Тореадор атаҕын анныгар үрүҥ сап аҥара үрэллибит сүүнэ мотуога сытар, дьаралыгар «№40» диэн ырылыччы көстөр. М. Шолохов (тылб.)
2. көсп. Кимиэхэ эмэ үксүгэр мөлтөх хаачыстыбатынан сыана быһар кылгас бэргэн этии. ☉ Ярлык (краткая характеристика, оценка кого-чего-л., обычно отрицательная). Манна Ойуунускай, оччотооҕуга полемика үгэһинэн, Күндэлээх Эллэйгэ «кыһыллыҥы», «кытархайдыҥы» диэн дьаралык биэртэлээн барар. П. Ойуунускай
Өктөөбүр иннинэ баайынан Нэһилиэк үрдүнэн систиирэ, Суон ааты дьаралык баайынан: «Мин сүөһүм - сүрүннүүр сис!» - диирэ. Р. Баҕатаайыскай
«Доҕоор, Артур, - Дьөгүөссэ хаана уларыйа түстэ, - бэйэ-бэйэбитигэр була сатаан араас холуннарыылаах дьаралыгы бэрсимиэх». В. Протодьяконов
II
аат., үрд. Туох эмэ сыдьаана, кэрэтэ, өрөгөйө. ☉ Блеск, ореол, прелесть кого-чего-л.
Эдэр сааспыт дьаралыга Итии хааҥҥа иэйбитэ Сүрэхпиттэн сөллүбэтин. С. Зверев
Биллин фашист баһылыга Биһи чаҕаан күүспүтүн, Кыайыы сырдык дьаралыга Биһигини кууспутун! И. Чаҕылҕан
Доҕордуулар эмиэ санаалара көтөҕүллэн, үөрүү-көтүү кынаттанан булт дьаралыгар ыллардылар. В. Башарин

1. аат., поэт. Туох эмэ олус дэлэгэйэ, бараммакка куруук алла турара (үрүҥ аһы этэргэ). ☉ Обилие чего-л., изобилие (обычно о молочных продуктах)
   Аллаах аты Атах тардарынан Араҕас арыы Бадарааннаах эбит, Сүүрүк аты сүһүөх быһарынан Сөҥ сүөгэй Сүүдүрүүннээх эбит. Күннүк Уурастыырап
   Биэс ойохтоох, сүөһүтүн үстэ кыйдаабыт, үрүҥ илгэнэн сүүдүрүүннээх баай киһи Аммаҕа Лаамы аҕатын ууһун систээн олорбут. Р. Кулаковскай
2. даҕ. суолт. Наһаа тымныыта суох, сөрүүн (хол., салгын, уу). ☉ Прохладный, дающий прохладу (напр., о воздухе, воде)
   Оҕоломмут дьахтар курдук, Ылааҥы, намыын күннэр. Сарсыардааҥҥы хаһыҥ, силбик, Сүүдүрүүн хараҥа түүннэр. С. Данилов
   Биһиги сыппыппыт эргэ ампаарга, иинтэн сүүдүрүүн салгын аҥылыйара. С. Федотов
   Сүүдүрүүн ууну иһэн Сирэм ситтэ, ача атта, Халлаан халлан дьэҥкэрэн Алаас, үрэх үөрэ сытта. «ХС»
   ср. монг. шүүдэр, п.-монг. сигүдэри ‘роса’

аат.
1. Бииргэ төрөөбүт эбэтэр чугас уруулуу эр дьонтон балыс саастаахтара. ☉ Младший брат (родной, двоюродный и т. д.)
Учукаас оҕонньор төрөппүт уола Хабырыыс, ону кытта быраатын уола Иисээн буоланнар, бэрт булчут дьон. А. Софронов
Бүгүн Ромаҥҥа улахан үөрүү: тастыҥ быраата Миимэй хоно кэллэ. Ф. Софронов
Быраатым хаалларбыт кэриэһэ Сүрэхпэр иҥмитэ, Быһылаан охсуһуу уотугар Күүрдэр күүс буолбута. А. Абаҕыыныскай. Тэҥн. ини
2. Бииргэ төрөөбүт убай уола. ☉ Племянник (сын старшего родного брата)
Былыр Доодороптор түөрт быраат кэм дьылынан арыттаан олбу-солбу кинээс, кулуба буолан испиттэрэ, эн бырааттарыҥ, убайыҥ Өргөстөй уолаттара, үһүөн биир кэмҥэ «систээтилэр». Эрилик Эристиин. Тэҥн. сиэн
3. Саҥарааччыны кытта биир уопсай өйдөөх-санаалаах, балаһыанньалаах, усулуобуйалаах киһи (дьон). ☉ Товарищ, единомышленник, собрат
Ленин тыыннаах, Бары дойдулардааҕы Баттаммыт бырааттары Кини ыҥырар баррикадаҕа. А. Абаҕыыныскай
Кыра дьадаҥы бырааттар, Кыттыһаахтаан тураммыт Кырааһынай былааска Күүстэ-көмөтө салҕыаҕыҥ! Саха фольк. Хандалы тимир бытарыйыа, Хараҥа хаайыы да сиҥниэ, Күн көҥүлэ илэ кэлиэ Бырааккыт батас туттарыа. А. Пушкин (тылб.)
4. эргэр., истор. Сэбиэскэй былаас бастакы сылларыгар Саха сиригэр өрөбөлүүссүйэни утары саалаах-сэптээх өрө тура сылдьыбыт дьон бэйэ-бэйэлэрин ааттаһар тыллара. ☉ Так называли друг друга белобандиты (белогвардейцы) в Якутии в первые годы советской власти
Бу Олоохоп быраат былаас илиититтэн мүччү туттаран сырдык тыынын тэскилэтэ сылдьар. Болот Боотур
[Спиридон:] Бу биһиги дойдуну ити бырааттарбыт диэн ааттанааччы бандьыыттар булбуттара ыраатта. С. Ефремов
Хайа, үчүгэйдик өйдөөн иһит: «Сарсын түүн бырааттар кэлэн көрүлээн тахсыаххыт үһү», — диэн этээр. Н. Якутскай. Тэҥн. бандьыыт
5. Кимиэхэ эмэ доҕордуу, чугастыы сыһыаны көрдөрөргө этиллэр тыл. ☉ Фамильярное или дружеское обращение к кому-л. [Кулуба:] Оо, Сэмэн Сэмэнэбис! Дорообо, быраат! Н
Неустроев. Биһиэхэ, революционердарга, дьахтар диэн, дьэ, быраат, чахчы норуот опиума буолар. М. Шолохов (тылб.)

туохт.
1. Киэҥ сири (улахан миэстэни) ыл, былдьаа. ☉ Занимать собой много места, большую площадь, территорию
Собуот аҕыс биэрэстэ усталаах наһаа киэҥ сири сабардаан олорор. Н. Якутскай
Аан тэлэччи аһылынна. Аркадий кыһыл улахан сирэйдээх уонна ааны бүтүннүүтүн сабардыыр сүөдэгэр киһини элэс көрөн хаалла. Н. Габышев
Тыалар урукку истиэптэри уонна кыра туундаралары сабардаабыттар, онно тиит, хатыҥ, харыйа, бэс, тэтиҥ, талах …… үүнэллэр эбит. БИГ ӨҮөС
△ Улахаҥҥынан тугу эмэ хаххалаа, бүөлээ. ☉ Закрывать, заслонять собой что-л. (напр., солнце, небо)
Күнү көхсүнэн бүөлүүр, Ыйы ытыһынан сабардыыр Уол оҕо уһук туйгуна, бухатыыр киһи Буулаҕа бэрдэ буолла. П. Ойуунускай
Санныҥ халлааны сабардыы Дабдайбытын иннигэр, Истэр чуор кулгааххын Түүнэн саба бүөлэтэн, Истиэххин истибэтэххин. П. Ядрихинскай
△ Тарҕанан, халыйан тугу эмэ саба хаххалаа, сап, толор (хол., былыты, ууну этэргэ). ☉ Двигаясь (напр., об облаках) или прибывая (о воде), покрывать собой какое-л. широкое пространство
Саха сирин сабардаары Саба түспүт саҥа хаары Ордорбокко ириэрээри, Олоччутун мэлитээри Ынырыктык ардаата, Ыаҕаһынан куппахтаата. Күннүк Уурастыырап
[Уу] Толооннору толорбут. Алаастарга тахсыбыт, Уолба күөллэри утахтаабыт, байҕал курдук дэбилийэн Бары сири сабардаабыт. С. Зверев
Былыт, түргэнник өрө сабардаан, тэнийэн тахсан иһэр. Д. Таас
△ Элбэх буолан тоҕо суулун, тоҕо ааҥнаа. ☉ Идти, двигаться куда-л. в большом количестве, толпой, массой; наступать
Чэй эрэ, Норуоккун муннуттан сиэтээри, Ньохчоҕор-бөкчөгөр систээри Сааланан-саадахтанан Сабардаан кэлбит Хаанымсах фашистары, Хаба ортолорунан хараҕалыы анньаҥҥын, Сытыы бииҥ устун Сылаас хааннарын Сыккырат эрэ, [Кылыһыам]! С. Васильев
Эн буруйа суоххун, бүүс-бүтүннүү сабардаан тиийиэхпит. Онно кинилэр ыйаахтанныннар да хайаатыннар. А. Сыромятникова
2. Дьонтон сөбүлэҥэ суох туох эмэ элбэҕи (хол., сири) ылан бас билэн туһан, апчарый. ☉ Занимать, прибирать к рукам, присваивать что-л. (напр., землю), завладевать чем-л.
Дорообо, саҥа сир, хапытаал хайата Эйиигин, эн баайгын сабардаан сыппыта. Дорообо, бу Аанды хайатын таалата! П. Ойуунускай
Сир үтүөтүн, ходуһа бастыҥын барытын [Чоочо] сабардаан олорор. В. Протодьяконов
Ити уон икки сыл ааспытын кэннэ били Сэмэн дьиэтин-уотун, дойдутун-сирин барытын Дэлиһиэй сабардаан кэбиспит. Эрилик Эристиин
3. көсп. Үгүһү, элбэх дьону, норуоту саба баттаан аҥаардастыы баһылаа, баттаа. ☉ Покорять кого-что-л.; господствовать над кем-чем-л. [Ыстапаанньыйа:] Мэхээлэ оҕонньор баай күүһэ сабардаан турар диир ээ. Уо, дьэ сабардаан да турар… Күндэ
Россия үрдүнэн сабардаан турар батталы, сүгэни өрө тутан, сутурҕалыырга ыҥыран, …… көскө атаарыллыбыт Николай Гаврилович Чернышевскай, остуруогуттан тэлэһийэн, унньуктаах уһун күннэрин атаара сылдьара. П. Филиппов
Колчак былааһа бүтүн Сибиир үрдүнэн сабардаабыт сураҕа тарҕаммыта. «ХС»
△ Саба баттаа, саба куус (киһи санаатын, иэйиитин туһунан). ☉ Охватывать, переполнять кого-л. (о мыслях, чувствах)
Эмээхсин энискэннээх тыллара дьиэ иһигэр хараҥа былыттыы ыардык сабардаан уһуннулар. М. Доҕордуурап
Бу ыар баттык санаа сабардаабыт икки-үс күннэрэ кинилэргэ иккиэннэригэр олус уһаан ааспыттара. Г. Колесов
Ядернай сэрии сабардаабыт кутталын туоратта. «Кыым»
4. Туох эмэ бүтүннүүтүн үрдүнэн кэл, буол (хол., хараҥаны, курааны, тымныыны этэргэ). ☉ Наступать, устанавливаться, воцаряться где-л. (напр., о темноте, засухе, морозах)
Уу чуумпу тулаҕын сабардаан, Утуктаан буорайар кэмнэргэр Чугас дуу, ыраах дуу эмискэ Дуорайан саа тыаһа сатарыа. Күннүк Уурастыырап
Умайар уот кураан саха сирин үрдүнэн сабардаабыта. Н. Якутскай
Сып-сытыы баҕайытык сабардаан турар тымныы салгыны бүтүннүүтүн эймэтэн, боробуос, кыламмахтаан ылаыла, …… күрүлээн көһөн кэллэ. Эрилик Эристиин
Хайыы-сахха киэһэ буолан, боруор хараҥа дьиэ таһын сабардаабыта. И. Никифоров
5. Ханна, туохха эмэ барытыгар тиий, барытын хап. ☉ Распространяться повсюду, охватывать что-л. [Арыгы дьаалы] Саха сирин барытын сабардаата, Тоҥус сирин ордорбокко тунуйда, Чукча сиригэр тиийэ Чуураадыйда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Саҕатын-иитин сабаҕалаан Санаа сатаан сабардаабат Вселеннэй эбэбэр Эҥин дьикти элбэҕэр Эрэнэбин. Күннүк Уурастыырап
Саха кыраайын сабардыы Сайдыы тэнийэн, саҥардыы Сааскы ылааҥы халлаанныы Сандал уотунан кутаалыыр Сарыаллаах кэмигэр кэлбиппит. П. Тобуруокап