сыһыан холб. Кэпсэнэр түбэлтэни баар балаһыанньаны эбии уустугурдар, кытаатыннарар курдук сыаналааһыны көрдөрөр. ☉ Выражает то, что описываемая говорящим ситуация вызывает затруднения, осложнения
Кыһайыан иһин, аны чаҕылҕан ол томтороот улаҕатынан күлүмнээбэт, атын сиринэн күлүмнүүр. Н. Якутскай

аат. Туох эмэ тыҥааһына, куттала. ☉ Угроза, опасность, чрезвычайная, экстремальная ситуация
Атас-доҕор кимэ биллэр Кытаанах мүччүргэҥҥэ. М. Ефимов
Ол алдьархайдаах кэмҥэ өлөр биитэр өрүһүллэр мүччүргэҥҥэ Килиэп өлбөт мэҥэ Алыптаах уутугар тэҥэ. И. Федосеев
Мүччүргэн бүрүүкээн кэлиэҕэ — Киһи дьиҥ сирэйэ көстүөҕэ. Айталын

возвр.-страд. от манаа = # тыыҥҥын манан лишь бы не погибнуть, только бы не пропасть (говорится в особо опасных ситуациях).

туттул. сыһыан холб. Этиллэр санааттан киһи, бэркиһээн, сонньуйарын көрдөрөр. ☉ Указывает на то, что высказываемая мысль или описываемая ситуация настолько несуразны, комичны, что вызывают смех (даже смех разбирает, даже смешно)
Киһи күлэр даҕаны. Мантан антах туох барыта кэпэрэтиип киэнэ диэн ааттанан үс төгүл ыарыа үһү. — Бу кутуруктаммыт да баар эбээт, ааһан баран. Киһи да күлэр. Күндэ
Ол обургу син онуманы булан этэр эбит. Киһи да күлэр. С. Ефремов
Киһи күлэр даҕаны. Бу анньар дьон буолбатах! Баал Хабырыыс

аат.
1. Хайааһын буолуутун усулуобуйата, хайааһын ханнык усулуобуйаҕа буолара. ☉ Обстоятельства, обстановка, ситуация
Хаһан, ханнык кылаассабай быһыы-майгы баарыттан, хайа кэмҥэ туох өс хоһоонноро үөскээбиттэрин быһаарыы — биһиги сэбиэскэй фольклористарбыт уочараттаах соруктара. Саха фольк. Бу маннык быһыы-майгы, маннык балыырбаттал, хаһан уурайыах, суох оҥоһуллуох бэйэтэ буолла?! Күннүк Уурастыырап
Кулаковскай поэтическай айымньытын сүрүн ис хоһооно саха былыргылыы патриархальнай олоҕун-дьаһаҕын дьүдьэх өттүлэрин кириитикэлээн туран, саҥа быһыылар-майгылар, буржуазнай сыһыаннаһыылар үөдүйүүлэрин көрдөрүү буолар. Эрчимэн
2. Ким эмэ тутта сылдьыыта, кэмэлдьитэ. ☉ Поведение, привычки, повадки кого-л.
Оннук баай киһи …… Олоҕо-дьаһаҕа, Аһа-үөлэ, Таҥаһа-саба, Быһыыта-майгыта Хайдаҕый диэтэргит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Никита Петрович кэлин сылларга быһыыта-майгыта биллэ уларыйда. С. Никифоров
Студеннар тус-туһунан личностар курдук, кинилэр быһыыларын-майгыларын үөрэтиэххэ наада. Н. Лугинов

I
аат.
1. Киһи ис дууһатын, өйүн-санаатын, атын киһиэхэ сыһыанын көстүүтэ. ☉ Характер, нрав, душевные качества человека
Үчүгэй м а й г ы ҥ — көтөр кынатыҥ (өс хоһ.). Баһыахтыыр Балбаара майгытынан бардам буолан, сыл аайы баайтан-баайга уларыйа сылдьан хамначчыттыыр. Амма Аччыгыйа
Кэлин Ефимниин билсиһэн истэхпинэ, кини сэмэй майгыта …… сымнаҕас, сытыа ры тыла-өһө улам-улам ордук кэрэхсэтэр, бэйэтигэр тардар буолан барбыта. Эрчимэн
2. кэпс. Олохсуйбут үгэс, сиэр-туом. ☉ Традиция, обычай
Бу дойду тоҥустарын олохторун майгыта барыта биир, кинилэр хастыы да ураһа буола-буола олороллор. А. Софронов
Киһилээн Куохаан уолаттарыттан, оччотооҕу саха майгытынан, аҕатын дойдутун-сирин …… оччугуй уол тутан хааларынан, Арыы лаа х ди эн алааһы Сүөдэр Микиитин тутан хаалбыт. МНН
3. кэпс. Быһыы, быһыыланыы, (тугу эмэ) оҥоруу. ☉ Поведение, поступок, манера
[Байбаас:] Ити сөп майгы дуо? А. Софронов
Ким да утары көрбөт буолан, о л у с т а а н э р э р к и һ и д о ҕо р. И т и н н и к майгытын үрдүкү тойон бука сөбүлээбэтэ буолуо эбээ, төһө да киэбирдэр. Н. Неустроев
Дьаһааҕы киллэрбэккин? Үрдүкү суут тойотторо сылдьар улуус суолун ороскуотун түөрт сылы мэлдьи түһэрэ илик үһүгүн. Бу туох майгытай? П. Ойуунускай
4. көсп. Туох эмэ ис дьиҥэ, атыттарт а н ур а т ы т а (хол., ү л э). ☉ Отличительные особенности, основные черты, характер чего-л. (напр., работы)
Биһиги култуурабыт интернациональнай майгытын сүтэрбэккэ, тылбыт, сурукпут пуормата сайдан иһэригэр көрсө түспүт тардыылыктары суох гыныахтаахпыт. П. Ойуунускай
Сопхуос производствотыгар ээл-дээл сыһыаннаахтар, үлэ майгытын ахсарбаттар, кэлиэн-барыан баҕалаахтар эдэр оробуочайдартан үгүс. «ХС»
△ Туох эмэ хайысхата, ураты көрүҥэ. ☉ Путь, способ, особенность развития чего-л.
Биһиги искусствобыт сайдыытын атын майгынан уустугурдар тоҕоостор эмиэ баар буолбуттарын даҕаны умнуохха сатаммат. «ХС»
5. көсп. Туох-эмэ быраабылата, сокуона, балаһыанньата. ☉ Обстановка, ситуация, положение дел
Кыраныысса майгытын Бэйэҥ да Эн билэҕин. А. Абаҕыыныскай
ср. монг., бур. маяг, орд. майак ‘форма, внешность, признак, манера, образ’
II
аат., түөлбэ. Быйыт (балык). ☉ Ленок (рыба)
Молбо үрэҕэр майгы, сордоҥ тап таан үөскүүр сирэ эбит. Я. Семёнов

1) очертания, границы, пределы чего-л.; бу дойду биһиги колхоз сирин хабаана буоллаҕа эти места находятся на территории нашего колхоза; 2) отношение, принадлежность к чему-л.; ити боппуруос кинигэ уопсай ис хоһоонугар туох да хабаана суох этот вопрос не имеет никакого отношения к общему содержанию книги; туох да хабаана суох саҥар = говорить не относящиеся к делу вещи; говорить что-л. без учёта реальной ситуации; 3) разг. мера чего-л.; хабаана суох элбэх без меры, много, неисчислимое количество чего-л.

аат.
1. Ханнык эмэ тэрилтэ эбэтэр биирдиилээн да киһи араас докумуоннардаах паапкалара биитэр докумуоннар хомуллан ууруллубуттара. ☉ Собрание документов, относящихся к деятельности какого-л. учреждения, общества, лица, дело
Кини, үөрэхтээх курдук, хантан эрэ хасыһан, былыргы туос биэдэмэс саҕанааҕы дьыаланы булан ылбыта. Күннүк Уурастыырап
Куруһуок мунньаҕын боротокуолун үксүн кини суруйара итиэннэ дьыалатын бүтүннүү тутара, харайара. В. Протодьяконов
△ Буруйдааһыны чуолкайдыырга, быһаарарга наадалаах докумуон эбэтэр докумуоннар. ☉ Документ (документы), необходимый для официального рассмотрения какого-л. дела, принятия решения по нему, дело
Биир били дьыалаларын оҥорон биэрбит эдэр суруксуппут үп-үчүгэйдик кинилэр [Балбааралаах] диэки көрөн кэбиһэ-кэбиһэ: «Эһиги баттанан бачча дойдуга кэлэ сылдьар дьону аанньа ахтан дьыалаларын көрбөккүт», - диэн мөккүһэ сатаабытын кулубалар саба саҥаран кээстэрэ. Эрилик Эристиин
Макаар бэрэссэдээтэл буолла. Сиидэрэптэр, Малыыкааннар дьыалалара сэлиэдэбэтэлгэ атаарылынна. Күндэ
2. Уопсастыбаҕа, киһиэхэ туһалаах үлэхамнас, дьарык. ☉ Работа, деятельность, занятие, дело
Тыл дьыалаттан арахсыбат (өс ном.). Тылыгар толорор, дьыалатыгар олорор (өс ном.). Биригэдьиир Слепцов холкуостаахтар ааттарыттан хомсомуол райкомугар үтүө дьыаланы тэрийбитин иһин, махталын биллэрдэ. В. Яковлев
3. Холуобунай буруй, буруйу оҥорон суукка түбэһии; буруйдааһын, үҥсүү. ☉ Уголовное дело; проступок, преступление; обвинение; жалобы
Сарсыныгар борогууллаата, цензурнайа суох тылынан үөхтэ, кырбыы сыста диэн миэхэ дьыала тэрийэллэр. Софр. Данилов
Оттон Коган-Бернштейн диэн сыылынай ол Неустроевы кытта Петербург университетыгар бииргэ үөрэнэ сылдьан биир дьыалаҕа түбэспиттээхтэрин улаханнык долгуйан туран ахтыбыт. П. Филиппов
Гражданскай уонна холуобунай дьыалалары бары сууттарга көрүү коллегиальнайдык, маҥнайгы сүһүөх сууттарга народнай сэтээтэллэр кыттыыларынан олоххо киллэриллэр. САССРК
4. Быһаарыллыахтаах балаһыанньа, боппуруос. ☉ Положение, требующее разрешения, проблема, вопрос, дело
Директор Федор Васильевич, кырдьыга, үөрэх дьыалатыгар соччо орооспот, завхоз үлэтин эрэ толорор быһыылаах. Софр. Данилов
Ол икки ардыгар остуорас оҕонньор, дьыаланы быһаартарбыт киһи быһыытынан, астынан, хаптаһынын кыбыммытынан, тугу эрэ ботугурууботугуруу, туора хаампытынан барда. Амма Аччыгыйа
- Дабаай, дьыала сүнньүнэн кэпсэтиэх. Туох нааданый эһиэхэ биһигиттэн? В. Яковлев
△ Кимтуох эмэ туруга, балаһыанньата. ☉ Положение вещей, обстоятельства, ситуация, дело
Сибииргэ Колчак дьыалата мөлтөөн эрэрин туһунан үһүйээннэр саха улуустарыгар иһиллитэлиир этилэр. Амма Аччыгыйа
Баайдар манна эрэ чуолкайдык бэйэлэрин дьыалалара куһаҕан буолбутун билиммиттэрэ. Эрилик Эристиин
5. Сабыытыйа, түбэлтэ, түгэн. ☉ Событие, происшествие, случай, дело
- Дьэ, дьыалалар этилэр дии, - диэтэ кини уонна, сапсыйан кэбиһээт, таҥнаары, антах диэки эргилиннэ. Амма Аччыгыйа
Ол [киэһэ кыргыттарга ыалдьыттыылларын] туһунан Миша билэн кэлэн, улахан кистэлэҥнээх дьыаланы этэрдии Сережаны көрүдүөргэ ыҥыран таһааран сибигинэйэн эппитэ. Н. Лугинов
Эн ийэлээх аҕаҕын кытары бурастыҥ, мин ойохпун кытары бурастым... Дьэ дьыалалар. Күндэ
6. Идэ, билии-көрүү. ☉ Специальность, профессия, область, совокупность знаний или навыков, дело
Өксүү букатын кыра эрдэҕиттэн истээх таҥаһы тигэргэ үөрүйэх буолан, итии сэлиэччик, бэргэһэ тигиитин сатыыр ахан дьыалата буолан биэрбитэ. Н. Заболоцкай
[Петя:] Мин эмиэ эн курдук толкуйдуур этим, холкуоска тахсан тугу үлэлиэмий диэн. Ол иһин тыраахтар уонна аптамабыыл дьыалатын үөрэттим. С. Ефремов
Саха уола куһаҕан сааһыт дуо? Саха уола сэрии дьыалатын куһаҕаннык билэр дуо? Суох! Т. Сметанин
7. Кыһалҕа; сорук, наадыйыы. ☉ Нужда, надобность, дело
Оттон дьиҥ дьыалата тирээтэҕинэ, учуутал учууталын хаһан да түһэн биэрбэт. Софр. Данилов
Бу эйигин, уолум курдук саныыр киһибин, көрөн астынным. Биир дьыалам онон бүтэр. С. Ефремов
Табаарыс, мин бэрт улахан тиэтэл дьыалаҕа муҥ түргэнинэн иһэр киһибин. Күндэ
Чэ, баҕар, эн бэйэҥ оҕолоргун букатын да үөрэттэримэ. Ол мин дьыалам буолбатах. С. Ефремов
△ Тустаах эрэ киһи быһаарар суола. ☉ Обстоятельство, разрешаемое только заинтересованным лицом, дело
Эрдии-ойохтуу дьон дьыалатыгар, туора киһи, мин кыбытта сылдьарым сатаныа дуо? А. Софронов
Төрөппүт оҕобун кытта хайдах баҕарар кэпсэтэрим мин дьыалам. С. Ефремов
Мин, баҕар, олох да [эргэ] барыам суоҕа. «Тоҕо?» - диэн, ол …… мин дьыалам. М. Доҕордуурап
8. Биир туспа кимиэхэ эмэ ураты суолталаах туох эмэ, көстүү (хол., кини үлүһүйэр дьарыга). ☉ Какое-л. знаменательное событие, явление или занятие, имеющее особое значение для кого-л.
Кырдьыы диэн ынырык дьыала ээ. Кэлиэ турдаҕа. Туруо дуо, ханна эрэ ыраах истэҕэ. Онтон төһө да эдэримсийэн куоппаккын. Н. Лугинов
Кини уһулуччу ис сүрэҕиттэн таптаабыт дьыалата …… булт. Ол туһугар кини дьоҕурун, бэл, хотугу булчуттар бэйэлэрэ билинэллэр. Н. Заболоцкай
△ Көстүү. ☉ Явление, факт, вещь, дело
Биһиэхэ, үлэ-чиэс, хайҕал уонна дьоруойдааһын дьыалата буолбут дойдутугар, сүүһүнэн араас идэлэр бааллар. Софр. Данилов
Билигин тыаҕа тахсар, кырдьык, муодунай дьыала буолан турар. С. Ефремов
♦ Дьыалаҕа түбэстэ (иҥиннэ, тигистэ) - буруйу оҥорон, сууттанар буолла, эппиэккэ тардылынна, сууттанан хаайылынна. ☉ Понести ответственность за содеянное, проступок, преступление; быть обвиненным в чем-л.
Кыра, тулаайах оҕо, мэник буолан, бассабыык дьыалатыгар иҥнэн, хааллыбыт. С. Ефремов
Сыҕарымын уоруу дьыалатыгар түбэһэн, сылын боруостаан баран, быйыл саас бар дьонугар эргиллэн кэлэн, холкуоска киирбитэ. М. Доҕордуурап. Кырдьыктаах, сөптөөх суолга киһи дьыалаҕа иҥнибэт. А. Федоров. Дьыалаҕа уурбат - улахан буолбатах дии санаан бөрүкү кыһаммат, ситэ сыаналаабат, аанньа ахтыбат. ☉ Не обращать должного внимания на что-л., не придавать значения чему-л., не считать какое-л. дело серьезным. Атаҕын өлөрбүтүн маҥнай дьыалаҕа уурбатаҕа. Сэмэлэммитин төрүт да дьыалаҕа уурбат киһи буолла. Дьыалата табылынна - санаабытын ситтэ, үчүгэй буолла. ☉ Достичь желаемого, оказаться на высоте, в хорошем положении
Өндөрөй оҕонньордоох дьыалалара табыллан, арыыйда сэргэхсийэн олороллор. П. Ойуунускай
Бэйэм да киирэн биэрэн иһээхтиибин. Дьэ, ити дьыалата табыллыбатаҕын Ваняҕа мин тоҕо эттим? Онон киниэхэ тугу туһалаатым? Амма Аччыгыйа
Үчүгэйдик бардахтарына сарсын киэһэ тиийэллэр. Оччоҕо дьыала табыллыа этэ. С. Ефремов. Дьыалата хаахтыйбыт - балаһыанньата куһаҕан буолбут, мөлтөөбүт, табыллыбатах. ☉ Пло `хи дела (о серьезном ухудшении ситуации с чем-л., у кого-л.)
Ваня кулгааҕар кэлэн дьыала хаахтыйбытын туһунан сибигинэйбиппэр, махтаныан билиминэ, кыыһыран кэбиһээхтээтэ. Амма Аччыгыйа
Эн биһигини булбатаҕыҥ буоллар, биһиги дьыалабыт хаахтыйыа эбит. Н. Якутскай
Сэбиэскэй былаас буолбутун кэннэ ити курдук бырыһыаннааһын дьыалата хаахтыйан турар - бырыһыанньыттар холуобунай сокуон быһыытынан буруйданар буолбуттара. А. Бэрияк
◊ Дьыала бэрийээччи - тэрилтэ кэнсэлээрийэтин дьыалатын, докумуоннарын көрөр, дьаһайар киһи. ☉ Должностное лицо, ведущее канцелярские дела, делопроизводитель
Кини хомсомуол күбүөрүнэтээҕи бүрүөтүгэр дьыала бэрийээччинэн киирбитэ. ПНИ ОСОТ
Дьыала бэрийээччи хоһун аанын нөҥүө бэчээттиир массыыналар тобугурас бүтэй тыастара иһиллэр. Н. Островскай (тылб.)