пилить, скрести, скоблить (упорно, с натугой); ср. кирбий=.

возвр. от кыс = стругать (ножом); скоблить (для себя).

скрести, скоблить; счищать, очищать; муостаны кирбий= скрести пол; ср. кирбиитээ =.

скоблить, выскабливать; тирии субатын кыһыахтаа = выскоблить мездру кожи.

1) скоблить мездру (при обработке кожи); 2) снимать луб (с лиственных деревьев).

туохт., кэпс.
1. Тугу эмэ кыһый, аал, ыраастаа. ☉ Ковырять, скоблить, чистить что-л. Кыыдааннаахчысхааннаах Кыһыҥҥы дьыбарга Кыбыыны, далы Кырбыытаан ыраастаан Пиэрмэтин, тэлээтинньигин Чэбэрдик тутан Бириэмийэ бэрдин ылбыта. П. Ядрихинскай
2. Тугу эмэ бэркэ кыһанан, кичэйэн оҥор. ☉ Делать что-л. старательно, тщательно
Дьэ, бу кыыһы сулбу тардан ылан, Кылыкынай уус кырбыытаан оҥорбут кыптыыйынан киинин быспыт. ПЭК ОНЛЯ III
ср. тюрк. кыр ‘скоблить’

I дуть; сөрүүн тыал үрэр дует прохладный ветер; тарбахтарын үрдэ он подул на свой пальцы; саба үр = задуть; чүмэчини саба үр = задуть свечу; үрдэр антах, өҕүрүйдэр бэттэх погов. выдохнешь— он туда, вдохнёшь—он сюда (говорится о бесхарактерном, слабовольном человеке).
II 1) лаять (о собаке); 2) перен. бран. ругаться, лаяться; тугу үрэҕин? что ты лаешься?
III скоблить, счищать (мездру с кожи); инчэҕэй тириини үр = скоблить сырую кожу.

туохт. Тирии субатын ыраастаа, кыһыахтаа. ☉ Счищать, скоблить мездру (при обработке кожи)
Субалыырга тирии олус халыҥ учаастактарын кыһан чарааһатыллар. АБН ЭТМС
Эбэм ийэбинээн таһырдьа тирии субалаан эрэллэр эбит. Н. Тарабукин (тылб.)

1) скоблить, выскабливать, скрести, выскребать; кири кыһый = выскрести грязь; 2) зудеть, чесаться; ыалдьар сирэ кыһыйар больное место зудит; 3) перен. раздражаться; досадовать; кыайтарыыттан кыһый = досадовать, потерпев поражение; кыһыйыах иһин модальное словосочет. к огорчению, к досаде, как назло; кыһыйыах иһин , кыра да тыы суох буолла к огорчению, не оказалось даже маленькой ветки (лодчонки).

I
туохт.
1. Тугу эмэ туохтан эмэ биилээҕинэн кыһыйан хоҥнор. ☉ Скоблить, скрести что-л. Илларион, суол уонна көҥүс икки ардыгар тимир күрдьэҕинэн, баһымньынан сир кырсын хоруйар. М. Доҕордуурап
2. Тугу эмэ ыһаары, олордоору сири тиэр, хорут. ☉ Взрыхлять почву, вспахивать землю для посева чего-л.
Бурдук ыста. От оҕуста. Сир хоруйда. Сиэмэ ыста. А. Софронов
Үс төгүл кирээдэтин ардын суханан хоруйбут. Суорун Омоллоон
Хас биирдии хаһаайын бэйэтин лоскуй сирин суханан, хоруурунан, баһымньынан хоруйан муҥнанара. БИД
3. Бытыккын бириитибэнэн төрдүттэн быс, бириэйдээ. ☉ Брить, бриться
Бытыгы хоруйдахха хойдор куолута. М. Доҕордуурап
Эргэ сыппах бириитибэ Макар иэдэһин хара дороххой түүтүн хоруйан чычыгыратар. М. Шолохов (тылб.)
4. Туох эмэ мэһэйтэн иҥнэн эбэтэр оннук иҥнибит курдук эмискэ тохтоо. ☉ Внезапно остановиться, натолкнувшись на что-л. Саҥардыы хомуллан эрэр тыраап тумсугар массыына кэлэн хоруйа түһэр. Н. Якутскай
Ааҥҥа кэлэн хоруйан турар ат үрдүттэн киһи атахтара бокуойа суох чороҥолоотулар. «ХС»
◊ Умса хоруй (түс) көр түс I
Эһэ ойбут күүһүгэр тэптэрэн ыраах буорга умса хоруйда уонна турбакка үллэҥнии сытта. Болот Боотур
Оҕонньор бастаан сөрүөстэ түстэ, …… сүүһүнэн тоҥ чигдигэ умса хоруйа түстэ. Эрилик Эристиин
Ытарбын кытта ньиэмэс умса хоруйа түстэ, атахтарынан салгыны тэбиэлээмэхтээтэ. Т. Сметанин
ср. др.-тюрк. хаз ‘копать’, монг. хару ‘скоблить, тереть’
II
аат. Ыйытыыга хардаран саҥарыы, харда эппиэт. ☉ Ответ на заданный вопрос, отклик на обращение
Биир кыыстан Миисэ суругу тутан баран, бэл хоруй суруйбатаҕа. Н. Габышев
Мин боппуруоһу эмиэ сатаан өйдөөбөккө, хоруйа суох аһардым. Н. Заболоцкай
Арамаан Хончос тылларын барытын ылыммыта да, хоруйун тугу да тута эппэккэ хаалбыта. И. Никифоров
ср. алт. каруу, маньчж. кару, бур. харюу ‘ответ’