побуд. от кычыгыраа = скрипеть, скрежетать чем-л.

издавать трескучий скрип; скрежетать; мас тыалтан кычыгырыыр дерево скрипит на ветру.

I 1) скрежетать; издавать сильный звонкий треск; этиҥ тыаһа хабырытынна гремел гром; хатан халлаан хабырыттар фольк. скрежещет звонкое нёбо; 2) скрежетать зубами (от злости); приходить в ярость; кыыһыран хабырытынна от злости он заскрежетал зубами.
II покрываться волдырями (напр. от укусов насекомых); этим хабырыттан тахсыталаата тело у меня покрылось волдырями.

тыаһы үт. туохт. Биир тэҥник «кыһыр-кыһыр» диэн курдук быһыттаҕас тыастары таһаар (хол., тимир тимиргэ аалылыннаҕына). ☉ Издавать равномерно-прерывистые скрипучие звуки, поскрипывать, скрежетать (напр., о трущихся друг о друга металлических предметах); издавать резкий звук хлестким ударом гибкого предмета о твердую поверхность
Суолга тахсааттарын кытта тэлиэгэлэрин көлүөһэтин тыаһа кыһырҕаан иһиллэр.  Кытай кыргыттарын кыптыыйдарын тыаһа кыһырҕаан иһиллэр. А-ИМН ОЫЭБЫ
ср. алт. кыдьыра ‘скрипеть, хрустеть, скрежетать’

1) возвр. от хабырый= 1, 2; 2) скрежетать зубами; тииһин хабырынна-ҕына таас хайалар дэлбэритэ бараллар үһү загадка когда они скрежещут зубами, каменные утёсы раскалываются (чаҕылҕан-наах этиҥ былыта тучи, гром и молния).

тыаһы үт. туохт. Сытыытык, эмискэ-эмискэ иһиирэр курдук күүстээх тыаһы таһаар. ☉ Издавать частые резкие свистящие звуки
Көстүбэт үөр кус кыната кыһыгыраан ааста. Н. Габышев
Арай өлөрүөм-алдьатыам диирдии, тыал кыһыгырыыр, халлаан долгуйар. Бэс Дьарааһын
Һук! Эмискэ сытыы кынат тыаһа кыһыгырыы түстэ. ЖЕ ИОК
ср. алт. кыдьыра ‘скрипеть, хрустеть, скрежетать’

туохт.
1. Тиискин тиискэр күүскэ аалан улаханнык кыычыгырата-хаачыгырата тыаһат (утуйа сытан). ☉ Скрипеть, скрежетать зубами (во сне)
Сыллай баллаҕар уоһун ханньаччы тутунна, хаачыр гына хабырынна. Амма Аччыгыйа
Бараак иһигэр ким эрэ түһээн үлүгүнэйэр, ким эрэ хабырынан кыычырҕатар. Н. Якутскай
Мөрөһө утуйбутун курдук тэбэн көрбөккө, өссө улаханнык иҥсэлээхтик хабырына-хабырына, хаһыҥыраан кэбиһэкэбиһэ утуйа сытта. ИСА
△ Олус абатыйан сымыһаххын быһа ытыран, тиискин тыаһат. ☉ Скрипеть, скрежетать зубами от злости
Ону истэ-истэ Аргыылап абатыйан, иһиллэр-иһиллибэттик хабырынан ылла. Софр. Данилов
Кинээс сымыһаҕын быһа ытыран, мэктиэтигэр хабырынан ылла. В. Протодьяконов
Маппый эмискэ дьигиһис гынан, өһүөннээхтик көрбөхтөөн, тииһин хабырынан хачыгыратта. П. Аввакумов
2. Аалсан «кыычыр-хаачыр» диэн эрэр курдук ыраахха диэри эҥсиллэн тыаһаа, оннук дуораһый (хол., мууһу, тааһы этэргэ). ☉ Скрипеть, трещать, громыхать (напр., о льдинах, камнях)
Көмүөл мууһа ыардык хабырына тыаһыыр. Күндэ
Хаахыныыр мас истиэхтэн сүөргүтүк хабырынан, түүлүгэр баттаппыт киһи курдук иҥиэттэн, бабыгыраан киирэн барда. Н. Лугинов
Араас ыстаныактар тыаһаан-ууһаан киллигирии, хабырына, кычыгырата аҕай тураахтыыллар. С. Руфов
3. көсп. Олус сытыырхай, күүһүр (тымныыны этэргэ). ☉ Усиливаться, трещать (о морозе)
Кыһын обургу кыскыйар тыалынан уһуутаан, хатан дьыбарынан хабырынан кэллэр кэлэн истэ. М. Доҕордуурап
Сааһыары түүҥҥү түлүк Саталаах тымтар дьыбар Хатан, кыыһан хабырыммыт. А. Абаҕыыныскай
Кыһын обургу үрүҥ хаарынан үллүктэнэн, хабараан тымныынан хабырынан кэбистэ. Күрүлгэн
ср. бур. хабирха ‘скрежетать’

I
тыаһы үт. туохт.
1. Кытаанах эттик (хол., тимир, таас) атын кытаанах эттиги кытта аалыстаҕына, хабырыйыстаҕына тахсар тыаһы таһаар. ☉ Скрипеть, скрежетать
Араас элбэх хаачыгырыыр, халыгырыыр, кычыгырыыр, чэ, быһата, киһи сатаан ойуулаабат араас тыастар холбостулар. Г. Борисов
Саппырыан …… эһэ айаҕар батыйатын батары биэрэр. Эһэ тииһэ тимиргэ кычыгырыыр. «ББ»
Көлүөһэ төкүнүйэн кэлэн хайбаҥнаан баран, асфальга кычыгырыы тыаһаабытынан охтон түстэ. К. Симонов (тылб.)
ср. тув. кыжыра ‘скрипеть; хрустеть’
II
дьүһ. туохт. Ыгыта симсэн кэчигирээн, кэккэлээн тур. ☉ Стоять тесными рядами
Элбэх боробуостар, богуоннар кычыгыраан тураллара көстөр. Эрилик Эристиин
Оҕонньор …… саһарбыт дэхси тиистэрэ кычыгыраан көһүннүлэр. В. Яковлев
Валентина сарай анныгар кэккэлэһэн кычыгыраан турар тыраахтардары хараҕын араарбакка көрбүтэ. Г. Николаева (тылб.)

I
1. тыаһы үт. туохт. Тааска дьоҕус тааһы сүүрдэн хабырыйар курдук тыаһаа; хатаннык лы һыгыраа. ☉ Скрипеть, скрежетать, лязгать (напр., зубами); щё лкать (напр., к о с т яшками)
[Бухатыыр] Иҥиирин тыаһа Лычыгырыы-лычыгырыы Лыҥкыныы түстэ, Таныыта тартаҥнаата, Тарбаҕа лачыгы раата. П. Ойуунускай
Анараа хосторго суот тыаһа лычыгырыыр, ат а х т ыаһа либигириир. А. Софронов
Хобороос суорҕанын арыйа баттаата, …… тииһэ тииһигэр охсуллан лычыгыраата. И. Гоголев
Баһыйтарбыт Саадьаҥка [оҕус] …… куотан, эҥээнин тыаһа лычыгырыы турбута. Г. Колесов
2. Күл туохтууру кытта -ан сыһыат туохтуур форматыгар ситимнэһэн, «с и нньигэс чуор куоласкынан ис киирбэхтик күл» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В сочетании с глаголом күл ‘смеяться’ (в ф. деепр. на -ан) употребляется в значении «смеяться тонким звонким голосом»
Онтон эмискэ кыыс күлэн лычыгырыыр. В. Быков (тылб.)
II
дьүһ. туохт. Тэбис-тэҥник ыга кэчигирээн көһүн (хол., дэхси тиистээх оҕо, дьахтар тиистэрин этэргэ). ☉ Бросаться в глаза, выделяться ровным тесным расположением в ряд (о чём-л., напр., о зубах подростка, женщины)
Кыыс …… күлүм аллайан кыпкыракый сап-сандаархай тиистэрэ лычыгыраата. Софр. Данилов

тыаһы үт. туохт. Убаҕаска айаххынан салгыны таһаарар курдук тыаһы таһаар (хол., тыынаргар мэһэйдэтэн, бопторон). ☉ Издавать бурлящие, клокочущие звуки (напр., при затруднённом, сдавленном дыхании)
Ону көрөөт Мойуос кинээс охтон түстэ, Муннунан-айаҕынан Хаана сүүрэн Хардьыгынаан барда. С. Зверев
Радиола төһө даҕаны нэһиилэ тыас таһааран кыыгынаан, өтөр-өтөр сөтөллөн эрэрдии хардьыгынаатар, син муусука омооно баар буолан, үҥкүү саҕаланар. Н. Лугинов
△ Тыын былдьаһан эрэрдии бүтэһик күүскүнэн кэһиэҕирбит куоласкынан саҥата таһаар, саҥар. ☉ Издавать горлом глуховатые, сипящие звуки, хрипеть
[Саллаат] тыына быстыан иннинэ, өй-мэй сытан, урут наар сибигинэйэн саҥарар бэйэтэ, кэдэрийэн өндөйө сатыы-сатыы, күүскэ үлүгэр хардьыгынаабыта. Софр. Данилов
Ордьоох ойуун бүппүт-оспут куолаһынан хоһоон таһааран хардьыгыныыра иһиллэр. Эрилик Эристиин
Сортуохап хараҕын түҥтаҥ, будулуччу көрбөхтөөтө, хардьыгынаан барда. А. Сыромятникова
ср. монг. харчигнах ‘скрежетать (о чём-л. металлическом)’