несов. см. сломить(ся).

сов. что 1. (продырявить) көҥү тарт, алдьат; прорвать носок наскыны алдьат; 2. (разрушить) тоҕо ас, тоҕо көт; прорвать плотину быһыты тоҕо көт; 3. (сломить сопротивление) кеҥү көт.

сов. 1. что имит, кумалаа; смять платье былааччыйаҕын имит; смять письмо су ругу имит; 2. что (напр. траву) дэлби тэбис; 3. кого-что (сломить сопротивление) үлтү оҕус, үлтү кумалаа; смять противника өстөөҕү үлтү кумалаа.

сов. 1. что (разделить или разобрать на части) тоһут, алдьат, көтүр; 2. что (отбросить укоренившееся, резко изменить) алдьат, булгурут, тосту уларыт; 3. кого-что, разг. (одолеть, сломить) булгурут, иннин ыл, санаатын тоһут; # сломать себе шею хоолдьуккун тоһут (оһоллон, өл); сломать голову төбөҕүн сыс, толкуйдуу сатаа; сломать зубы на чём-л. тиискин тоһут (эрэйдэнэн баран кыайыма).

сов. 1. что иэх, өҕүлүннэр, токурут; бүк баттаа; согнуть проволоку боробулуоханы өҕүлүннэр; согнуть деревдо маһы бүк баттаа; 2. что бокут, такыт; согнуть ногу атаххын такыт; 3. кого-что (сгорбить) бокут, тоҥхоччу тарт, бүк түһэр; старость согнула его кырдьыы кинини бокуппут, кини кырдьан тоҥхоччу тартаран хаалбыт; 4. кого, перен. (покорить, сломить) самнар, сөһүргэстэт; горе не согнуло его аһыы кинини самнары баттаа-батах.

туохт.
1. Булгуруйар, олох быһа барар курдук тоһут, олох тоһут (туох эмэ модьуну, кытаанаҕы). ☉ Ломать напрочь, под корень, переламывать (что-л. твердое и нетонкое)
[Холорук] Уолах тиити ортотунан булгурутар, Тоҥ тиити төрдүнэн тоһутар. Суорун Омоллоон
Тоҕус киһи кыайан олуйбат суон модун олуурдарын булгуруттулар. ПЭК ОНЛЯ V
2. көсп. Туохха эмэ утарылаһар, туох эмэ туһугар охсуһар, туруулаһар күүһүн тоһут, утарылаһар кыаҕа суох оҥор. ☉ Сломить, лишать сил кого-л. сопротивляться кому-чему-л. или отстаивать что-л. Өстөөх тыылыгар түүҥҥү эмискэ саба түһүүгэ биһиги төһө эмэ баһыйар күүстээх утарсааччыны кэбэҕэстик булгурутарбыт. ССС
Ити тыллар Мичил бастакы санаатын булгуруппуттара. И. Федосеев
Өстөөх Өргөһүн тоһуттум, фашист Батаһын булгуруттум. С. Васильев

аат.
1. Ынах сүөһү (саха ынаҕын) муоһун синньигэс сытыы уһуга. ☉ Острый конец, остриё скотского рога
Түөртээх күрүҥ оҕус буолаҥҥыт, муоскут өргөһүн көрдөрөр буолаайаҕыт! ПЭК ОНЛЯ III
Үөрбэ курдук өргөс муостаах Үрүҥ эриэн кунан оҕус, Сиһэ түллэ түрдэстэн, Сири сыллыы дьүккүйэр. Күннүк Уурастыырап
2. Туох эмэ биилээх сэп сытыы уһуга. ☉ Остриё, острый конец (обычно колющего и режущего оружия)
Үтүө дьоммутун Үҥүү өргөһүн Үөлүүтэ гыннылар. Нор. ырыаһ. Күн уотугар Күлүмүрдүү оонньууллар, Кылыс өргөс кылааннара Кылбаҥныыллар кырыылара. А. Бэрияк
3. Биилээх, уһуктаах тимир сэп (батас, батыйа, үҥүү, быһах о. д. а.). ☉ Колюще-рубящее холодное оружие
Өрө ууннахпына, — Үрдүк маҥан халлаан Өҥүн курдук, Өлбөөдүйэн көстөр Өргөһүм оҕотоо! С. Васильев
«Өргөстөөх кэлбиттэр өргөстөн Өлөллөр!» — диэн өс хоһооно. И. Эртюков
4. Хайа уһуктаах төбөтө. ☉ Вершина, пик (горы)
Тула таас хайалар өргөстөрө кыырпах да былыты сыһыарбатах күндэл күөх халлааҥҥа өрө чымаадыһан тахсыбыттар. Е. Неймохов
Оттон мин хотойбун. Ийэ Дойдум, Мин уруйдуубун эн уһун суолгун. Үөһэттэн көрдөххө, оо, кэрэлэрин Өргөс хайаларыҥ, өрүстэриҥ! К. Кулиев (тылб.)
5. поэт. Күн уотун сардаҥата, күн уота былыт быыһынан тыкпыт сардаҥата. ☉ Лучи солнца, пучок солнечных лучей, пронизывающий облака. Эрэл баар: кырдьаҕас хотойго, Күн саантыыр өргөһүн булуом диэн; Хомуһун тойуктаах олоҥхо Хоһоонун тылыгар киириэм диэн… Н. Дьяконов
6. көсп. Күүстээх санаа, үрдүк дьулуур. ☉ Стремление
[Сэмэн:] Бэйикэй, өссө даҕаны өргөскүн мөлтөтөн иһиэм. А. Софронов
♦ Өргөс кылаана мүлүрүйбүт (мүлүрүйбэтэх) — күүһэ-уоҕа, эрчимэ мөлтөөбүт (мөлтөөбөтөх), модун санаата булгуруйбут (булгуруйбатах). ☉ Энергия, деятельность кого-л. ослабла (не ослабла), духом пал, сломался (не пал, не сломался)
Иннокентий Тускаев ыар муҥнааһыҥҥа түбэспитэ биллэр буолан баран, өргөс кылаана мүлүрүйбэтэх. Эрилик Эристиин. Уһуктаах Сэмэн обургу, Сэтэ-сэлээнэ ситэн, Кэмэ-кэрдиитэ туолан, Өргөс кылаана мүлүрүйэн Бэлиэ дьүһүннээҕинэн бэлэх биэрэн [көрдөһөр]. Саха сэһ
1977. Өргөһүн тоһут — күүһүн-уоҕун, эрчимин эс, мөлтөт, модун санаатыттан булгурут. ☉ Сломить чей-л. дух, обессилить, лишить энергии кого-л.
Өстөөҕү чугутан, Өргөһүн тоһутан, Кыайыылаах гимнэри туойбуппут, Кырдьыгы, көҥүлү туппуппут. Күннүк Уурастыырап
Өлөксөй курдуктар Өргөстөрө тоһуннаҕа дии. С. Васильев
ср. каракалп. өркеш ‘верхушка’, калм. өргес ‘шип, колючка’

I
тыаһы үт. т. Туох эрэ көҥдөйү охсордуу бүтэҥи тыас. ☉ Глухой дребезжащий звук. Тыраахтар тор-тор тыаһаан баран, дьэ эһиннэ
II
тор былыт — халыҥ былыт. ☉ Плотное облако, туча
Туойар тойугун тор былыт буолан Орто дойду Отох норуотун тускутун Уруйдуу турдун! С. Зверев; тор курдук — 1) тордоччу тэбэ сылдьар хойуу, кылгас (бытык). ☉ Короткий, жёсткий, густой (об усах, бороде)
Аан аттынааҕы хостон …… муннун анныгар тор курдук бытыктаах саха киһитэ тахсар. Н. Якутскай. Күндэлэй тор курдук бытыгын туора сотто олорбута. Н. Габышев
Дьаам сүүрдээччи сэҥийэтигэр тор курдук бытыктаах. Н. Габышев; 2) хоччоххой, кытаанах. ☉ Грубый, жёсткий
Тор курдук таҥастан тигиллибит баата ыстаан. С. Федотов; торун тоһут — 1) ким эмэ санаатын, кутун-сүрүн самнар. ☉ Сломить волю кого-л.
Бииктэр кыаҕын ылар, торун тоһутар наадалааҕын Абыраамап тута өйдөөбүтэ. Л. Попов
[Макаар Тиитэбис:] Кэһэтэр, торун тоһутар сатаммат. И. Семёнов
Тотуона кэм да торо тосто илик эбит. «ХС»; 2) туох эмэ хоччорхойу (хол., тириини) сымнат, имиллэр гын. ☉ Размягчить что-л. грубое, невыделанное (напр., шкуру)
Тириини оҕунуоҕунан илитэн биир-икки хоннорон баран, бобо баайан биир-икки чаас устата сүллүгэһинэн үлтү сынньан торун тоһутуллар. АНП ССХТ
♦ Тор тэһиинин тут (тарт) — кими эмэ илиигэр ыл, салай-дьаһай, уодьуганнаа. ☉ Держать кого-л. в послушании (во власти), иметь власть над кем-л., обуздывать кого-л.
Күн өркөн уустара Тор суолбутун тордоон, Тор тэһииммитин тутуохтара. П. Ойуунускай. [Абааһы уола Тойон Ньургуҥҥа] Тор тэһииҥҥин тартаҕым, Дьулайгын тобуллаҕым. ТИГ КХКК
◊ Тор тэһиин — Ойуун арбаҕаһын көхсүгэр баар икки тимир тиэрбэскэ икки уһугуттан иҥиннэриллибит тирии быа, биир тиэрбэһэ уҥа санныгар, иккиһэ хаҥаһыгар сылдьар; бу быанан ойуун ыарыыны ыытар иччини бэйэтигэр ылынан, мөлтөөн, охтоору гыннаҕына, туталлар. ☉ Сыромятный ремень, концами прикреплённый к двум железным кольцам на спине шаманского костюма, одно — у правого, а другое — у левого плеча; за этот ремень удерживают шамана, когда он, изнемогая, начинает падать, приняв в себя духа, наводящего болезнь
Тор тэһииммин дьэ тутаҥҥыт, …… Айан киһитэ айаммар Аттанар кэмим буолла. Ойуун II
III
аат., геом. Кииниттэн тэҥ ыраах эргимтэлээх ии. ☉ Окружность
Тор кээмэйдэрэ бэриллибит уонна ньуурун эргимтэлэр проекция хапталыгар параллельнай буоллахтарына, биир проекциятынан бэриллэр. ННС ЧАа
ср. кирг. тоору ‘устраивать разведку; ходить вокруг’

л. 1. (бес, дьявол) абааһы; 2. бран. абааһы, илиэһэй; # чёрт возьми! или чёрт побери! абааһы!, абааһы баара!; к чёрту! (послать, бросить и т. п.) сах сиэтин!, үөдэн тастын!; иди к чёрту! киэр бар!; до чёрта абааһы курдук элбэх; это ни к чёрту не годится бу туохха да наадата суох; чёрта с два! оннук эрэ буолбатах!; сам чёрт ногу сломит абааһы да иҥнэн охтор иэдээнэ (туох да бэрээдэк суох); чем чёрт не шутит! абааһы туохха тиэрдибэтэ баарай!, туох буолбата баарай!; чёрт знает что! тугун сах билэр!; жить у чёрта на куличках үөдэн түгэҕэр олор!; ни богу свечка, ни чёрту кочерга погов. таҥараҕа да чүмэчи, абааһыга да үөттүрэх буолбатах.

аат.
1. Тугу эмэ оҥорорго, ситиһэргэ сөп буолар күүс, сэниэ, эрчим. ☉ Сила, возможности, необходимые для осуществления каких-л. действий
Күрбэ тааһы кэлэр-барар дьон суолларыттан халбарытар кыахтара суох буолан, икки өттүнэн тумнан ааһар буолбуттар. Н. Якутскай
Иккиэйэх оронтон миэхэ үөһээтэ түбэспит. Мин буоллахпына, бэйэбинээҕэр үрдүк ороҥҥо ойон тахсыахтааҕар, сиринэн да хаамар кыаҕым аҕыйаан сылдьар кэмим. Амма Аччыгыйа
«Ыарыйдым… Турар кыаҕа суох буоллум», — диэбитэ кыыстара икки хараҕын быһа симэн сытан. «ХС»
△ Тугу эмэ оҥорорго, ситиһэргэ сөп буолар күүс-уох, үп-ас, кыамта. ☉ Возможность, сила, материальные средства, необходимые для достижения какой-л. цели
Билигин архитектураҕа улуу суох, харгытааһын, кыаҕы мунньунуу кэмэ. Н. Лугинов
Былааннаабыт тиэмэлэрэ бытархайдар, установкалар кыралар, улахан эспэримиэҥҥэ кыахтара тиийбэт, үп буоллаҕына көрүллүбэт. В. Яковлев
Ити барыта сөҕүмэр элбэх үлэни, бириэмэни, сыраны, кылаабынайа, кини [худуоһунньук] олоххо киллэрэригэр кыах биэрэр материальнай өйөөһүнү эрэйэр. Эрчимэн
2. Бэйэҥ бэйэҕин ииттинэр, хааччынар, тиийинэн сэнэхтик олорор дьоҕуруҥ. ☉ Достаток, состоятельность, обеспеченность
[Сылгыһыт:] Ол гынан баран, Кыыра биһикки иккиэн ыал хамначчыттарабыт. Онон кыахпыт суоҕа дьон билиитинэн биллэр. Суорун Омоллоон
Бытааннык үөрэммитэ, тулаайах оҕоҕо кыах суох буолаахтаатаҕа. П. Аввакумов
Микулайчаан дьонноро кыах бөҕөлөр, биир кийииттэрин уһун ырбаахылаабат бэйэлээх буолуохтара дуо, ама? П. Ламутскай (тылб.)
3. Тугу эмэ гынарга, оҥорорго наадалаах тоҕоос, усулуобуйа. ☉ Условие, определенное обстоятельство, удобный случай, необходимые для осуществления какой-л. задачи
Дьонтон чугас буоллахха, сатаатахха, кыайдахха быыһанар кыах кинилэргэ баар буолуон сөп эбит. Амма Аччыгыйа
Инвентаризацияҕа …… райпо бырабылыанньатын, бухгалтериятын үлэлэрин дьиҥнээх туруга арыллан көстөр кыаҕа үөскээтэ. М. Попов
Эһэ көнтөрүгүн бэйэҕит билэҕит. Миинэн истэхпинэ эргиллэн, миигин сиир кыаҕа суох. Т. Сметанин
4. Дьоҕур, сатабыл, талаан. ☉ Способности, дарование, талант
Айылҕа — киһи айар күүһүн, баҕатын, кыаҕын саба баттыыр, тууйар күүс буолбатах. Софр. Данилов
Эрэнэбит эн талааҥҥар, кыаххар, Элбэх кэрэни өссө айыаххар. Болот Боотур
Эйиэхэ үөрэммитим буолуо Эриэккэс, дьикти ырыаҕа, (Муусукаһыт буолбатах муҥмуон!) Этиэххэ тиийбэт тыл кыаҕа! Баал Хабырыыс
5. Тугу эмэ гыныы кээмэйэ, муҥура. ☉ Предел досягаемости, возможности (чего-л.)
Ол да буоллар Ох саа кыаҕын иһиттэн Дэлгэһэ куоппатах. Саха сэһ. I
Харах кыаҕа ылбат маҥан тумарыкка, туох эрэ хара көстөр. Амма Аччыгыйа
♦ Кыаҕын былдьаппыт — тугу да кыайан гыммат, оҥорбот гына бохсуллубут. ☉ Лишать кого-л. возможности действовать, двигаться, делать что-л. Бииктэр кыаҕын былдьаппыт киһилии умса туттан олорон, ботугуруур. Л. Попов
Кыаҕын былдьаппыт өстөөх балачча өр дөйүөрбүт курдук хамсаабакка сыппыта. Д. Таас
Кыахпын былдьатаммын ыксыам, Күүспүн түмүөҕүм туох баарын! Баал Хабырыыс. Кыаҕын ыл — 1) ханнык эмэ үлэни сүрүн өттүн бүтэрэн, кэмигэр үчүгэйдик ситэрэр туруктан. ☉ Иметь возможность успешно завершить начатое (проделав существенный задел)
Атырдьах ыйын ортотугар диэри маннык үчүгэй кураан күннэр туруохтара диэн күнү-дьылы кэтээн көрөөччүлэр биллэрэллэр, онуоха диэри оту кыаҕын ылан хаалыахха наада. С. Руфов
Үлэһит күүс элбээн, туус собуотун аһан, тэрээһини сааскынан кыаҕын ыллылар. И. Никифоров
Бу иккиүс хонук иһигэр оту кыаҕын ылан кээһиэххэ наада. С. Ефремов; 2) кими эмэ өй-санаа өттүнэн сабырыйар буолан, бас бэриннэр. ☉ Подавить, сломить кого-л., подчинить своей воле, взять в оборот
Бииктэр маннык амньыраабыт кэмигэр, харса суох кэмигэр, кини кыаҕын ылар, тоһун тоһутар наадалааҕын Абыраамап тута өйдөөбүтэ. Л. Попов
Бу тас көрүҥүнэн бөҕө, сымара киһи — оскуола дириэктэрэ — Валерийы бастаан көрүөҕүттэн бас бэриннэрэ, кыаҕар ыла охсубута. Н. Габышев. Кыаҕын ылларбыт — утарылаһар дьоҕурун сүтэрбит, улаханнык мөлтөөбүт (хол., сылайан, ыалдьан). ☉ Потерять способность сопротивляться, обессилеть (напр., из-за усталости, болезни)
Эписиэр аҕылаабыт. Хаамара тыастаммыт. Кыаҕын ылларан бардаҕа дуу? А. Сыромятникова
Ордук кыаҕын ыллаттарбыт, сэмэҕэ-буруйга түбэспит киһиэхэ хайаан даҕаны өйөбүл баар буолара наада эбит. П. Ламутскай (тылб.). Кыах баарынан — күүһүм төһө тиийэринэн, туох баар күүспүнуохпун, дьоҕурбун ууран туран. ☉ По мере сил и возможностей
Кэлин улаатан да баран биһиги күүспүт, кыахпыт баарынан балтыбытын араҥаччылыырбыт. Н. Лугинов
Көстөкүүн билиннэ буруйун: «Сыыспыт эбиппин, доҕоруом! Билигин тугу да соруйуҥ, Кыаҕым баарынан толоруом». Баал Хабырыыс
Үлэлиэм кыах баарынан — Сүрэх этэринэн, өй күүрүүтүнэн. В. Саввин
◊ Ис кыах — баар саппаас, туһаныллыан сөптөөх күүс-күдэх. ☉ Внутренний резерв, потенциал
Ол саҕана киһиҥ дьиҥ ис кыаҕа кистэнэ сырыттаҕа. Н. Лугинов
Үлэ итэҕэһин тутатына туоратыы, үлэ дьиссипилиинэтин бөҕөргөтүү, ис кыаҕы туһаныы туһунан сүбэ-ама тэрийэллэр, онуоха кэлэктииби бүтүннүү түмэллэр. ПДН ТБКЭ
Баар ис кыахтар ситэ туһаныллыбаттар эбит диэн чахчыларга олоҕуран этэбит. «К». Кыах биэр — тугу эмэ оҥорорго көҥүллээ, усулуобуйата тэрий. ☉ Разрешать, позволять, создавать условия для осуществления чего-л.; дать шанс, предоставить возможность кому-л. (сделать что-л.). Суорун Омоллоон бу драмата …… В.И
Ленин уобараһын сыанаҕа айалларыгар кыах биэрдэ. Софр. Данилов
Дьиэлээх мэлдьэһэн көрдө да, кыах биэрбэтилэр. С. Ефремов
Оо, миэхэ кыах биэрдэллэр — мин сэлээнниир эр дьону саҕаларыттан ылыам этэ! Н. Габышев. Кыах иһинэн (таһынан) — киһи холун иһинэн (эбэтэр таһынан), кыаллара, кыаллымтыата. ☉ По силам кому-л. (или не по силам), в пределах (или за пределами) возможностей кого-л., доступный (или не доступный)
Атом да, водород да кыра, Ракета да кыахпыт иһинэн, Оннооҕор да буолуох туох бары Айыллыа сэбиэскэй киһинэн. С. Тарасов
Ыарахан этэ… Киһи кыаҕын таһынан ыарахан кэмнэр. Н. Лугинов
Былаан диэн кыах иһинэн буолуохтаах. «ХС»