служебный; служебнай хос служебная комната.

служебный гл., входит в состав аналитической ф. видообразования 1) в сочет. с деепр. на =ан основного гл. выражает начало продолжающегося действия: баран эрэбит мы уходим; ааһан эрэллэр они проходят; 2) в сочет. с деепр. на =ан основного гл. выражает протяжённость действия от начала до определённого предела или совершаемость действия в ограниченных отрезках времени: миигин күүтэн эрээр ты меня подождёшь (пока я не приду или нек-рое время); манна олорон эриэм я тут поживу (до поры до времени); манна туран эр ты пока постой здесь.

ж. 1. (действие) командировкаҕа ыытыы, командировкалаапын; 2. (служебное поручение) командировка; получить командировку в Ташкент Ташкеҥҥа командировката ыл; 3. (служебная поездка) командировка, командировкаҕа сылдьыы; 4. разг. (удостоверение) командировка.

аат.
1. Байыаннай уонна гражданскай сулууспалаахтар сололорун араарар кэрдиис. ☉ Служебный разряд у военных и гражданских служащих, военное звание, чин
Кини [уолчаан] икки өттүттэн куттал суох буолуутун чыыннара — доп-доруобай, киэптэҥэлэспит эр бэртэрэ ыгаллар, бардьыгыныыллар. Далан
Бэҕэһээ жилуправление мунньаҕа буолбута, горсоветтан үрдүк чыыннар бааллара. Н. Габышев
[Мотя] остуол тарта, тойоттору чыыннарынан наардаан аска ыҥыртаата. П. Филиппов
Гавриил Иванову өйдөөх-төйдөөх, туохха барытыгар оттомноохтук сыһыаннаһар, алын чыыннарыгар сымнаҕас эписиэр быһыытынан ытыктыыра. А. Данилов
2. Туохха эмэ уһулуччу ситиһииҥ, үтүөҥ-өҥөҥ иһин бэриллэр суолталаах бэлиэ (хол., уордьан, мэтээл о. д. а.). ☉ Знак отличия, награда (напр., орден, медаль)
Собуоттаах тойон …… Солкоттон тигиилээх көстүүмҥэ Солотуу чыыннарын иилинэр. Эллэй
Кини мин төрүттэрим ыраахтааҕыттан ылбыт чыыннарын, мэтээллэрин остуолга уурталаан баран, бэйэм икки мэтээлбин кэтэрдэн олорон хаартыскаҕа устубута. Эрилик Эристиин
ср. русск. чин ‘знаки отличия’ (орден, медаль)

аат. Ким, туох эмэ тугу эмэ гынарыгар эбиилик күүс буолан туһалааһын, туһа буолуу. ☉ Содействие, помощь кому-чему-л. в чем-л.
Кэнники улаатан ийэтигэр саах күрдьүһэн көмө буолан испитэ. Эрилик Эристиин
Туораттан көмөтө суох тус бэйэлэрэ эрэ ити мас тоһоҕостор анньыллыбыт ыраас сиргэ хайдах бүтүн хотону тутан таһаарыахтаахтарын салла санаабыттара. Н. Лугинов
Кыра локомобиль холкуос үлэтигэр ханнык да көмөнү оҥорбот, — диэн туран улахан электростанция туһалааҕын туһунан …… киэҥник тохтоото. М. Доҕордуурап
△ Эбии күүс. ☉ Дополнительная помощь, подспорье, подмога
Кини дьаһалыгар этэрээттэн …… аҕыс уонча киһини көмө биэрбиппит. Н. Якутскай
Биһиги Өлөксөөскө Ньукуу уонна Сэмэнчик диэн маннааҕы оскуола төрдүс группатын бүтэрбит уолаттары көмө биэрдибит. А. Бэрияк
◊ Бастакы көмө эмп. — соһуччу ыалдьыбыт, оһолго-дэҥҥэ түбэспит киһиэхэ, сүөһүгэ тутатына суһал эмтиир-харыстыыр дьаһаллары туттуу, ылыы. ☉ Первая помощь
Ууттан быыһаабыт киһибитигэр бастакы көмөнү оҥордубут. — Табаһыттары ыалдьыбыт табаларга бастакы көмөнү оҥорорго үөрэтэбит. «Кыым». Көмө аат тыл үөр. — хайааһын предмет хайа өттүгэр буоларын бэлиэтиир, этиигэ туспа чилиэн буолбат аат тыл. ☉ Служебное имя. Бүгүн көмө аат көмө туохтууртан уратытын үөрэттибит. Көмө аат этиигэ хаста туттуллубутун ааҕыҥ. Көмө туохтуур тыл үөр. — бэйэмньи туспа суолтата суох, сыһыаннаһар тылын грамматическай суолтатын (көрүҥүн, кэмин уо. д. а.) көрдөрөр, этиигэ туспа чилиэн буолбат туохтуур. ☉ Служебный глагол
Саха тылыгар көмө туохтуурдар балачча үөрэтиллэн эрэллэр. — Көмө туохтуур этиигэ туспа чилиэн буолбат буолан, анал ыйытыыламмат. ЧМА СТҮөТ. Көмө тыл тыл үөр. — этиигэ туспа чилиэн буолбат, аҥаардас грамматическай эрэ суолталаах тыл. ☉ Служебное слово
Саха тылыгар көмө тылларга киирэллэр: көмө туохтуурдар, эбиискэлэр, дьөһүөллэр, ситим тыллар. АПС СТЛ
Кэпсиирэ көмө тыла суох аат тылынан эбэтэр ааттар ситимнэринэн бэриллиитигэр туһаан уонна кэпсиирэ икки ардыгар тириэ турар. СТ С. Көмө хаһаайыстыба — ханнык эмэ тэрилтэ, холбоһук этинэн, оҕуруот аһынан уо. д. а. бэйэтин хааччынарыгар эбии гынаары тэрийэр хаһаайыстыбата. ☉ Подсобное хозяйство
«Якутгазпром» производственнай холбоһук кэнники кэмҥэ көмө хаһаайыстыбатын сайыннарыыга биллэр үлэни ыытан эрэр. «Кыым». Суһал (түргэн) көмө массыыната — эмискэ ыалдьыбыт эбэтэр оһолго түбэспит киһиэхэ миэстэтигэр уталытыллыбат көмөнү оҥорор эмчиттэри таһар аналлаах массыына. ☉ Машина скорой медицинской помощи
Түргэн көмө массыыната Түүн үөһэ ааһыыта Ынчыктаабат да буолбут Ыарахан ыарыһаҕы …… Тэрээпийэ диэн балыыһаҕа Тиэйэн аҕалла наһыылкаҕа. М. Тимофеев
Суһал көмө массыыната тоҥон турар. «Кыым»
ср. тюрк. көмэк, көмэг ‘помощь’

1. туохт.
2. Сатыы хааман эбэтэр туохха эмэ олорон кэл, бар, сыҕарый. ☉ Идти, ходить, передвигаться (вплавь, вброд, на чём-л.)
   Атынан, табанан айаннаан, Арыт уунан устан, Салгынынан даҕаны көтөн, Сатыы эмиэ сылдьан, Сибиир киэҥ иэнин кэрийдибит. С. Зверев
   Ойуурга мас тосторо иһиллэр. [Тимэппий:] Бай, хайа, туох тыаһыыр! [Өрүүскэ:] Ээ, сүөһүлэр сылдьаллар ини. Күндэ
   Уон кылаас үөрэхтээх, эдэр, доруобай киһи ама тиэхиньикэни өйдөөбөт-билбэт, сырыыны кыайан сылдьыбат бэйэлээх буолуо дуо? Софр. Данилов
   △ Ыраах сиринэн тэлэһий, айаннаа. ☉ Ездить, странствовать, путешествовать (по отдалённым уголкам, городам, странам)
   Уон улууһу кэрийэ сылдьаммын, түүннэри-күннэри талкы маһыгар таҥнары холкуллан, өрө битийэн, күүһүм-күдэҕим быһынна. П. Ойуунускай
   Бэл, биһиги, ыраах Саха сирин дьонноро, киниэхэ [Украинаҕа] тиийэн сымнаҕас салгынынан тыынарбыт, куораттарыгар сылдьарбыт. Суорун Омоллоон
   Кини [Белов] айаҥҥа сырыттаҕына, Ленинградка хаалбыт кэргэнэ, кыыһа ньиэмэс буомбатыгар түбэһэн өлөллөр. Софр. Данилов
   △ Кылгас кэмҥэ ханна эмэ (хол., ыалга) киирэн аас. ☉ Нанести визит кому-л., навестить кого-л., зайти ненадолго куда-л. [Дьаакып:] Ким да кэлэ сылдьыбата дуу? А
   Сыромятникова. Маайа сырытта. Ийэм ону чэйдэтэн баран, билигин соҕус тахсыбыта. Амма Аччыгыйа
   [Татьяна Ивановна:] Хайа бу сылдьыбат бэйэҥ хайдах таарыйдыҥ? Олор, уоскуй. С. Ефремов
3. Ханна эмэ баар буол. ☉ Находиться, пребывать где-л. Үөрэххэ сырыт. Үлэҕэ сырыт
   □ Кини хамнаска сылдьан, үс сылы быһа аттары бэрийэн тахсыбыта. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Манчаары уон сэттэлээх сааһыгар, саас кус ыта сылдьан Арҕаа Бэкэҕэ киирбитэ, биир атыыр үөрэ сылгылар ньиргийэн тураллар эбит. МНН
4. Баар буол, тыыннаах буол. ☉ Жить, существовать, здравствовать (быть, иметься)
   «Аны даҕаны Сиргэр-дойдугар, дьоҥҥор-сэргэҕэр кэлэн дьаарбайар буолаар. Этэҥҥэ сырыт», — диэн алгыы хаалбыттара. Далан
   Икки чыркымай кэккэлэһэ устан от саҕатыгар кэлбиттэрэ. Мин ыппатаҕым. «Эрэйдээхтэр сылдьыҥ», — диэбитим, туран кэлбитим. Суорун Омоллоон
5. Ханна эмэ баар буол, ууруллан (угуллан) сыт (кыра мал-сал туһунан). ☉ Быть, пребывать, находиться где-л. (о каком-л. предмете, вещи)
   Биир алтан харчыны сиэппэр илдьэ сылдьыбытым суох. П. Ойуунускай
   Кини [былыргы саха] уота ытыс быһаҕаһын саҕа кыалыгын иһигэр сылдьара. Суорун Омоллоон
   «Сэбиэт илиитигэр икки тыһыынча харчы баар буолуох тустаах, бу харчы кимиэхэ сылдьар?» — диэн суруксуттан Баһылайап ыйытта. Күндэ
6. Чопчу ханнык эмэ сиртэн кэл; ханнык эмэ сиртэн төрүттээх буол. ☉ Прибывать из каких-л. мест; быть родом из каких-л. мест. Бүк түһэн иттэ олорбут Семён Иванович ити ыйытыы киниэхэ туһаайылларын билэн: «Куораттан сылдьабын», — диэтэ. Т. Сметанин
   «Убаай! Эн аултан сылдьаҕын дуу?» — Абдуркулла ыйытар. Эрилик Эристиин
   Дьиэлээх дьахтар олорбохтоон баран: «Хайа диэкиттэн сылдьаҕын?» — диэн ыйытта. Н. Заболоцкай
7. Күн аайы эбэтэр кэмиттэн кэмигэр ханнык эмэ тэрээһиннэргэ кэлэн барар буол. ☉ Посещать каждый день или периодически какие-л. мероприятия, заведения
   Мин ол ыалга эбэбин кытта олорон хааллым, орто кыыстарын кытта оскуолаҕа сылдьар буоллум. Амма Аччыгыйа
   «Арзамас» диэн литературнай уопсастыбаҕа сылдьар. А. Пушкин (тылб.)
8. Дьон өйүгэр-санаатыгар сүппэттии сөҥөн хаал. ☉ Осесть, сохраниться (в памяти, в сердце, на устах у кого-л.)
   Ол үҥкүүлэрин, тойугун сорох тыллара бар дьон уоһугар оччотооҕута сылдьара. С. Зверев
   Эн астаан саламаат сиэппитиҥ Саас-үйэ санааҕа сылдьара. Эллэй
   Өр да эн сүрэхпэр сырыттыҥ, Кыталык ырыатын тылыныы. П. Тобуруокап
9. 1. көмө туохт. суолт. -ыы, -а сыһыат туохтуурдарга сыстан көмө туохтуур быһыытынан туттуллар, хайааһын өр соҕустук эбэтэр өрүү оҥоһулларын бэлиэтиир. ☉ В сочетании с деепричастием на -ыы, -а основного глагола используется как служебный глагол, образующий видовую форму глагола со значением длительности или постоянства действия
      Харытыана эрэйдээх, ол-бу тыаһы иһиллээн кэбиһэ-кэбиһэ, отоннообута буола сырытта. П. Ойуунускай
      Уум уҥуоргу өттүгэр хас да кус аһыы сылдьара көһүннэ. Т. Сметанин
      Петя дьаарбайа сылдьан, биир моҕотойу хаппыт мутугунан быраҕан, сыыһан кэбистэ. М. Доҕордуурап
10. хоту дьөһүөлү кытта холбуу туттуллан «биир суолу тутуспуккунан эбэтэр ким эмэ ыйыытынан салайтаран тугу эмэ гын» диэн суолталанар. ☉ В сочетании с послелогом хоту выражает значение «следовать чему-л.». Төрөппүттэрэ этэллэрин хоту сылдьар
    □ [Дьаакып:] Ол кэриэтэ талбытын хоту сырыттын. А. Софронов
    Ити тугу-тугу лахсыйар суруккутуй? Мин хаһан кулаахтар тылларын хоту сылдьыбыппыный. Күндэ
    ♦ Сылдьар ыалдьыт, хонор хоно- һо — хонор хоноһо, сылдьар ыалдьыт диэн курдук (көр хоноһо)
    [Булумдьу] быһатын, иитиллибит дьонугар сылдьар ыалдьыт, хонор хоноһо буолбут. Л. Попов. Ээх хоту сылдьар — барытын, барыларын кытта сөбүлэһэр. ☉ Со всем и всеми согласный. Ээх хоту сылдьар киһи

недостаточный гл., имеет неполное спряжение, изменяется по нескольким временам и наклонениям, не имеет косв. ф. залога и вида, в основном выполняет служебную функцию, употр. в формах этэ , эбит 1) быть; ол кини этэ это был он; хараҥа түүн этэ была тёмная ночь; оччоҕо мин куоракка этим тогда я был в городе; 2) в роли связки является частью составного сказ, быть; эдэригэр сүр күүстээҕэ эбитэ үһү говорят, в молодости он был очень сильным; аҕам ааттаах булчут, балыксыт этэ мой отец был известным охотником и рыбаком; 3) в сочет. с прич. на =ар основного гл. образует прош. незаконченное вр. биһиэхэ элбэхтик сылдьар этилэр они, бывало, часто нас посещали; урут кинини билэр этиҥ ты его раньше знавал; 4) в сочет. с прич. на =быт образует давнопрош. вр.: биһиги иннибитинэ барбыт этилэр они ушли до нас (как потом выяснилось); үчүгэй үлэни суруйбут этиҥ ты в прошлом написал хорошую работу (я её знаю и могу судить уверенно); кыыл биһигини билбит этэ зверь тогда нас учуял (это мы установили позже); 5) в сочет. с ф. на =быттаах образует давнопрош. эпизодическое вр.: инньэ диэбиттээх этэ как-то (однажды) он так сказал (как сейчас вспоминаю); ол курортка сынньаммыттаах этим на том курорте мне довелось как-то отдыхать; 6) в сочет. с ф. на =ардаах или =ыахтаах образует прош. вр. долженствовательного накл.: биһиги куоракка барыахтаах этибит мы должны были отправиться в город; кырдьык да барардаах этим дуу ведь я должен был идти (чуть было не забыл); 7) в сочет. с прич. на =ыах (=ыа ) образует сослагательное накл.: өссө элбэҕи оҥоруо этилэр они сделали бы ещё больше; мин суруйуох этим да,... я бы написал, но...; ону эрдэ этиэх этиҥ ты бы мог сказать об этом раньше.