аат., кэпс. Сытыы-хотуу киһи, эр бэрдэ. ☉ Смельчак, храбрец
Баһылай Сүөдэрэбис …… дьону-сэргэни кытта кэпсэтиэх-ипсэтиэх, этиэх-тыыныах эрдьигэн быһыылааҕа. С. Руфов
Биһиги оччолорго бу дойдуну биэс тарбахпыт курдук билэр, эбэлэри уһаты-туора оймообут эрдьигэннэр этибит. П. Филиппов
Биһиэхэ эн курдук тоҥ иҥиирдээх эрдьигэннэр олус наадалар. «Чолбон»

1. даҕ.
2. Үлэҕэ-хамнаска сүрэхтээх, туругас-олоругас, сыыдам. ☉ Трудолюбивый, деятельный, работящий
   Хоһуун киһи хоргуйбат (өс хоһ.). Абаҕата кинитээҕэр өссө ордук хоһуун булчут этэ. С. Никифоров
   [Софрон] ийэтэ быһа-бааччы саҥалаах-иҥэлээх, бокуойа суох үлэлии-хамсыы сылдьар, бэрт хоһуун эмээхсин этэ. Н. Кондаков
3. Хорсун, эрдээх, хотоойу санаалаах. ☉ Смелый, храбрый, отважный. Хоһуун быһыы
   □ Эн хоһуун буоллаххына, Эр бэрдэ буоллаххына, Туллук күн тапталынан Туундараны таптыаҕыҥ. С. Данилов
4. аат суолт. Хорсун, хоодуот киһи. ☉ Смельчак, храбрец, орёл. Дьон хоһууттара, бэртэрэ мустаннар тохтотоору баһыгар оҕуур быраҕаллар, ону быаларын быһа көтөр. Саха фольк.
   ср. тюрк. кошун ‘войско’

1. даҕ. Туохтан, кимтэн да чаҕыйан турбат. ☉ Никого, ничего не боящийся, смелый, отважный, храбрый. Эрилик Эристиин төрөппүттэрэ улахан баайдар сабардааһыннарыгар, ыгааһыннарыгар бас бэриммэт, дьорҕоот дьоннор этилэр. И. Федосеев
   [Василий - Матаркиҥҥа:] Туохтан да куттаммат дьорҕоот санаа киирбит. А. Сыромятникова
   Нуучча норуота доҕордоох Дьоҕурдаах, дьорҕоот дьоннордоох Амма киһитэ аймаҕым, Албан ааттаан ис Аммаҕын! Дьуон Дьаҥылы
2. аат суолт. Туохтан, кимтэн да чаҕыйан турбат, санаатын толорон тэйэр киһи. ☉ Смельчак, храбрец, решительный человек
   Иккис бөлөххө Эрдэлиир Миитэрэй курдук, дьадаҥылар дьорҕоотторо, эдэр дьон тардысталлар. Амма Аччыгыйа
   Ох саа үөскүөн быдан иннинээҕи дьонтон саамай дьорҕоотторо булду батыһан Становой сис хайаны туораан, Алдан өрүс баһын булбуттара. БИГ ӨҮөС
   Доҕоруом, киириэх муораҕа, Дьорҕооттор миинэллэр ааллары, Эппэҥниир киэҥ далай туонаҕа Эн биһи тэһиинниэх бааллары. А. Бродников

1. аат., фольк. Чулуу, талба киһи. ☉ Лучший из людей, отборный человек
   Мин баарбын — одьунаас Одун биистэн оҥоһуллубут Дьылҕа тойонтон төрүттэммит. Ньургун Боотур
   Сир, буор сиҥнэстиэх Ситэ аххан силгэлээх Одьунаас бэрдэ. П. Ойуунускай
   Обот-соллоҥ улуустарын Оройунан көрбүт одьунаастара Орто туруу дьаҕыл дойдуга Таҥнары быгыалыы тураллар эбит. П. Ядрихинскай
   △ Хоһуун-хоодуот киһи бэрдэ. ☉ Смельчак, храбрец, удалец
   Ити оройдорунан тыынар одьунаастар курдук мин даҕаны уол оҕо аатыран сылдьыбытым. Софр. Данилов
   Уол оҕо одьунаастара сүүрэн-көтөн хоролдьуһан, этэн-тыынан дьэргэлдьиһэн аҕай эрэллэр. И. Гоголев
   Дьэ, үтүө киһи эбит, эмиэ булчут одьунааһа буоллаҕа. М. Чооруоһап
2. даҕ. суолт. Атыттартан ордук улахан, бөдөҥ (хол., булду этэргэ). ☉ Крупнее, массивнее остальных (напр., о добыче)
   Онтуката киниэнэ кунньалгы чулуута, орулуос одьунааһа, көҕөн үтүөтэ буолааччы. Күннүк Уурастыырап
   ♦ Уол оҕо одьунааһа — бэйэтин саастыылаахтарын лаппа баһыйар (бары өттүнэн барытынан). ☉ соотв. молодец, как (соболь) одинец
   Мин түһүүр түүлбэр Уол оҕо одьунааһа буолабын. С. Данилов
   Симиллэн түһэҥҥин, күүһүҥ-уоҕуҥ үгэнигэр сылдьар уол оҕо одьунааһа курдуккун дии, оҕонньор. У. Нуолур
   Сахалар «кэрэ» диэн өйдөбүлү киһиэхэ сыһыардахтарына «киһи кэрэмэһэ», «киһи гиэнэ киргиллээҕэ», «уол оҕо одьунааһа» дииллэр. Б. Павлов
   русск. одинец

I
аат.
1. Дьахтар кэргэнэ. ☉ Муж, супруг. Хотуой, Кылааннаах Кыыс Ньургун, эн аналлаах эриҥ Дьулуруйар Ньургун Боотур бу турар — маны сөбүлүүгүн дуо? Ньургун Боотур
Маайа эригэр …… утары саҥаран ботугуруур. Амма Аччыгыйа
Кырдьык, анараа кыыс кырдьаҕас эриттэн куотан кэлэн сырыттаҕа дуу? Н. Заболоцкай
2. Хорсун-хоодуот киһи. ☉ Мужественный, смелый человек, мужчина, храбрец
Эр сүрэҕинэн, эһэ тыҥыраҕынан (өс хоһ.). Оччоҕо мин хоһуун булчут эр Бу тайҕа киэҥ иэнин кэмниирим. С. Данилов
Өлбүт-өспүт эрдэр, Үтүө ааккыт сүппэт. Эллэй
♦ Оҕо (эр киһи) санаата (сүрэҕэ) тааска көр таас I
Эр дьон төһө да бырааттыы буолбуттарын иһин сүрэхтэрэ тааска буоллаҕа дии, онон өй-санаа туспа, суол-иис туспа буолтун кэннэ арахсар да баар буолуо, өстөһөр да баар буолуо. П. Ойуунускай
Эр антах бар — аан антах бар (түс) диэн курдук (көр антах). Көр эрэ маны, хамнастарын быстарбыттарыттан син эйиэхэ тиксиэ суоҕа. Эр антах баран истэхтэрэй. Айысхаана. Эр бэрдэ — уһулуччу хорсун, сытыы-хотуу, талыы үчүгэй киһи. ☉ Смельчак, храбрец, удалец, добрый молодец
Эрбэх саҕа эрээри, эр бэрдин тутар үһү (тааб.: төҥүргэс). Икки эр бэрдин куоракка ыыппыттара аара бандьыыттарга түбэспит сурахтара иһилиннэ. Амма Аччыгыйа
Чэ, эһиги бачча эр бэртэрэ киирэн сылгыны дэлби үүрэн таһаарымына олоруҥ! Суорун Омоллоон
Эр бэрдэ хараҕын кырыытынан Эргим-ургум көрүтэлээтэ. С. Васильев
Эр дьон холумтаннарыгар үктэннэримэ көр дьон. Ийэтэ Андрейката ол [үлэҕэ] кэпсэтиитин дьонтон истэн баран, киэһэ уолугар кыыһыран көрбүтэ да, аҕалара туох иһин эр дьон холумтаннарыгар үктэннэрбэтэҕэ: «Эдэр киһи сөбүлүүр үлэтигэр сырыттын. Оҕом саамай сөпкө гыммыт». «Кыым»
Эр киһи элээмэтэ көр элээмэ. Ханныгын да иһин эр киһи элээмэтэ буоллаҕым. НАГ ЯРФС II. Эр санааны ылын — күүстээх, хорсун санаалан. ☉ Набраться мужества, смелости
Эмискэ Өлөксөй кыатанна, Эр санаатын ылынна. С. Васильев
Онтон эр санаатын ылынан, дириҥник үөһэ тыынна. С. Никифоров. Эр сүрэхтээх — туохтан да куттаммат, толлубат, хорсун. ☉ Мужественный, смелый (букв. с мужественным сердцем)
Сымнаҕас майгылаах дьон ордук эр сүрэхтээх буолаллар. Амма Аччыгыйа
Итини барытын эр сүрэхтээх, эрчим санаалаах эрдэ турар киһим көрөн, көмүскэтин иччитин күндүлүүр, күүстээх түөһүнэн толору көҥүллүк тыынар. Суорун Омоллоон
Эр сэнэҕим эһиннэ көр сэнэх. Дьааҥы уһулу ойон тахсыбыт хайатын дабайа сатаан эр сэнэҕэ эһиннэ. С. Федотов
Эрэй бөҕөнү көрөн, эр сэнэхпит эстэн, санаабыт сирбитигэр дьэ тиийдибит. И. Данилов. Эр тиэтэлинэн түөлбэ. — олус түргэнник, ыксалынан. ☉ Очень быстро, споро
Витя, бүгүн оҕонньору күнүскү омурҕаныгар баттаһыам диэн, эр тиэтэлинэн кэлбитэ. Н. Заболоцкай
Ойоҕуҥ бу эйиэхэ сурук ыыппыта уонна эр тиэтэлинэн кэллин диэн илдьиттээбитэ. Нэртэ. Эр хаанын киллэрэн (ылынан) — харса суох быһыыланан, хорсуннук сананан, кытаанахтык сорунан. ☉ Взяв на себя смелость, решившись на что-л., осмелившись
Эр хаанын ылынан, олбуор иһигэр көтөн түстэ. Д. Таас
Доҕоттоор, эр хааҥҥытын киллэриҥ! И. Сосин
Туурап Ньукулай …… Эр хаанын киллэрэн, Иккиһин ыйытта. Р. Баҕатаайыскай. Эр ыл — 1) тугу эмэ оҥороругар туохтан эмэ санаата күүһүрэн, тэптэн. ☉ Набраться смелости, храбрости
Хара бытыктаах Миичэкэ диир киһилэрэ аҕабар өссө чугаһаата, эр ыллаҕа. А. Сыромятникова
Оҕолор, сонуннарын дьонноро сэргээбиттэриттэн эр ылан, илин былдьаһабылдьаһа, кэпсээн ыһан-тоҕон бардылар. НС ОК
Арыпыана, киһитэ тута кыыһырбытын биллэрбэтэҕиттэн, саҥарбатыттан эр ылан, ордук лаппыйан этэн иһэр. «Чолбон»; 2) эрдийэн, куттаммакка, харса суоххар түһэн. ☉ Обнаглеть, распоясаться
Куттанымаҥ, дьик-дьах буоллахха, ат эр ылааччы. Ыл, миинэн кэбис. Далан
Кыыллара арахсыбат. Арахсыахтааҕар, эбии эр ылан, киһиттэн өрүү да күрэммэт буолан истэ. «ХС»
◊ Бэргэһэлээх ойох (эр) көр бэргэһэлээх
[Даайыс:] Аны бэргэһэлээх сокуоннай эрдээхпин. А. Софронов
Бэргэһэлээх эриттэн аны чаҕыйар-куттанар буолан хаалбыт. А. Сыромятникова. Эргэ бар (таҕыс) — эр киһиэхэ ойох таҕыс. ☉ Выходить замуж
Мин эһиэхэ барарбар аҕам кыыһыра хаалбыта. Эн эргэ бараары эр була бардыҥ диэбитэ. Саха фольк. Сөптөөх баай киһиэхэ эргэ таҕыс диири — буолбаккын. А. Софронов
Ханнык эмэ куорат киһитигэр эргэ тахсан хаалыа суоҕа дуо? «ХС». Эргэ биэр — кыыһы, дьахтары эр киһиэхэ ойох биэр. ☉ Отдавать в замужество, выдавать замуж
Куһаҕаллай диэн киһиэхэ эргэ биэрэллэр. Саха фольк. Хайыамый, ама били былыр күүстэринэн эргэ биэрэр кыыстарыныы моҥнон өлүөм дуо? Н. Лугинов
Эр дьон көр дьон. Эр дьон ордуктар буолбат дуо? Амма Аччыгыйа
Үлэни кыайар-хотор эр дьон бүтүннүүтэ аармыйаҕа бараннар, холкуос үлэтин дьахталлар, оҕолор, оҕонньоттор сүкпүттэр. Софр. Данилов
Эр дьон эр дьон буоллахпыт Ханна барыай сыыһабыт: Холус туттуу, хаҥыл саҥа, Хабараан да сыһыаммыт. НАГ АБС. Эр киһи — аҕа буолар аналлаах сиппит-хоппут киһи. ☉ Мужчина
[Далбарай:] Оттон эр киһигин дии, сүбэтин бул ээ. Н. Неустроев
Дьиэ иһиттэн икки эр киһи хардаҕастары иһирдьэ ыспытынан бардылар. Амма Аччыгыйа
Эр киһи тото кыыһырбыт. П. Тобуруокап
Эр луҥха көр луҥха. Хайа, доҕоор, Сөдүөт! Хайдах эр луҥха туттан киирдиҥ? В. Яковлев
Кириилин эр луҥха көрүҥэр үөрүү сырдыга сыдьаайарын Таня тута сэрэйэ охсор. Л. Попов
Сизов эр луҥха куолаһа туохха да уолуһуйбакка, итэҕэтэрдии этэрэ. М. Горькай (тылб.). Эр оҕо эргэр. — уол оҕо. ☉ Мальчик
Кылгас сарыы сонноох уончалаах эр оҕо элбэрээктээх чаачар саа оҥостон хадьыктаһар. Болот Боотур
Быттааны Сүөдэр кэнники дьахтарыттан төрөөбүт биир эр оҕо. Саха фольк. Ат уулата турдахтарына, биир эр оҕо уу баһа сүүрэн киирбит. ДСЯЯ. Эр ортото эргэр. — эр киһи орто сааһа. ☉ Зрелый возраст мужчины
Эр санаа көр са- наа II. Билэбин уодаһын албаһын Көнө тыл, эр санаа кыайарын. С. Данилов. Эр соҕотох — кэргэнэ, ойоҕо суох, соҕотох, аҥаардас киһи. ☉ Одинокий, неженатый, холостой мужчина
Суос-соҕотох сордоох буолар, эр соҕотох эрэйдээх буолар (өс хоһ.). [Манчаары:] Ыалдьар эттээх, ытыыр, ынчыктыыр уйан куттаах-сүрдээх эр соҕотохпун. И. Гоголев
Эр сулуута көр сулуу. Байаҕантай Бахсыгыр оҕонньордоох тохтооннор, кыайбыт суолларыгар атах соболоҥун, эр сулуутун куттаран, уон икки боһомону ылан уураллар. Саха сэһ. I
Кээрэкээн ойуун: «Кыайдыгыт, эр сулуутуна куттаран ылан баран, тохтоон болҕойуҥ», — диэн көрдөһөр. БСИ ЛНКИСО-1938. Эр талах көр талах. Эр талах бөлөхтөөн үүнэр
тюрк. эр
II
көмө туохт.
1. -ан сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн, уһуннук буолар хайааһын саҕаланыытын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан основного глагола обозначает начало продолжающегося действия
[Дьаакып:] Тугу саҥаран эрэрэ буолла. А. Софронов
Уот тахсан тыаны сиэн барчалаан эрэрэ. Суорун Омоллоон
Илин саҕахха им умайан, Саҥардыы сырдаан эрэрэ. Күннүк Уурастыырап
Хойуу да хойуу миин бэрдэ буһан эрэр. Т. Сметанин
2. -ан сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн, хайааһын саҕаланыаҕыттан төһө эрэ кэмҥэ эбэтэр кылгас кэмҥэ буоларын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан основного глагола обозначает протяжённость действия от начала до определённого предела или совершаемость действия в течение ограниченных отрезков времени
Бэйи, сарсыҥҥа-өйүүҥҥэ диэри тохтоон эриэххэ. Н. Якутскай
Миигин күүтэн эрээр. «ХС»
Манна туран эр. ЯРС
ср. др.-тюрк. ер ‘быть, находиться’, тюрк. эр ‘быть’