м. 1. (удалец) хорсун, эрдьигэн; 2. холуон (киһи), дохсун (киһи); шофёр-лихач холуон шофёр; 3. уст. (кучер) дохсун сырыылаах оспуоччук.

м. 1. мохсоҕол; 2. (о человеке) мохсоҕол, хорсун, эрдьигэн; # гол как сокол турар бэйэтинэн (быстар дьадаҥы); смотреть соколом мохсоҕол курдук тутун, хорсуннуу тутун.

туохт. Кими эмэ сөбүлээмэ, туора көр. ☉ Недолюбливать, не уважать, не признавать кого-л.. Атарахсыта санаа
□ Интэринээт олоҕо Сеняны бэйэтин көстүбэт илиитинэн хомуйа харбаан, ардыгар таптаан, ардыгар атарахсытан барбыта. «ХС»
Аҕаҥ атаҕастаан атарахсыппытыттан ааранан баран аһыннаҕым даҕаны. М. Обутова-Эверстова. Эн, эрдьигэн, кыыспын атарахсытар буолаайаҕыҥ! И. Семенов

I
туохт.
1. Туохха да иҥнибэккэ бүтүннүү киир, сөп буол. ☉ Умещаться, помещаться в чем-л.
Ураһабыт кырата бэрт буолан, аҥарбыт эрэ батта. А. Софронов
Боолдьох бүрүөһүннээх аан тиэрэ баран хааларын кытта ааҥҥа дьон баппакка, кырыы-кырыыларынан симсэн турдулар. Эрилик Эристиин
2. көсп. Дьону кытта табыс, эйэлээх буол (үксүн буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Уживаться, ладить с людьми (преимущественно употр. в отриц. ф.)
Маппыр реальнай училищеҕа сүгүн үөрэммэккэ, батан сылдьыбакка, училищеттан үүрүллүбүтэ. Л. Попов
Уолбутун хайдах эрэ гыныах, манна батан сатаан сылдьарыттан ааста. Далан
Дима баппат, өһөс-чоҕой киһинэн аатыра сырыттаҕа ити дии. С. Никифоров
II
туохт.
1. Тугу эмэ (хол., суолу, үрэҕи уо. д. а.) батыс, батыһа бар. ☉ Следовать за чем-л., идти вдоль чего-л.
Сүтэрэн кэбиһэ-кэбиһэ, бэрт эрэйинэн ирдээн, аттар суолларын баттылар. Болот Боотур
Баччаҕа үрэҕи батан сордоҥ бэркэ тахсааччы. И. Гоголев
Биһиги кыараҕас үрүйэни батан, Чыыстайы арыый аҕай таҥнары түһэн дьүккүтэ турбуппут. Н. Заболоцкай
2. Тугу эмэ анаан-минээн көрдөөн кэрийэ бар. ☉ В поисках чего-л. следовать за чем-л. [Өксүүнньэ:] Чэ, сөп, ынахтар тэллэйи бата сырыттахтара. Күндэ
Чубуку аһылыктаах сири батар. И. Гоголев
Арыт дьиҥ француз сиэринэн, Бардары, кафены батабын. С. Данилов
III
туохт., кэпс. Көрдөһүүнү ылыныма, аккаастаан кэбис. ☉ Отвергать просьбу, не соглашаться, отказать
Үнүр Ааныс сиилэс кирилиэһин абырахтыы түһэн кулу, абыраа диэбитин, кыккыраччы батан кэбиспитим. Н. Заболоцкай
Чэ, ол да буоллар батан кэбиһиэм дуо, эдэр быраатым хайдах киһитин билэ таарыйа тустан көрүөм буоллаҕа. «Чолбон»
IV
туохт. Хаан урууларгыттан кимиэхэ эрэ тугунан эмэ маарынныыр буол. ☉ Походить на кого-л. из родственников
Ийэтин баппыт. Эһэтин баппыт. — Эн дьэбир да киһигин: кими батан итиччэ кытаанаҕыҥ эбитэй. Н. Лугинов
Аҕаҕын баппатах эрдьигэн эбиккин. Кэпсээннэр
V
туохт. Сап, буоһат (атыыр оҕуска, атыыр сылгыга сыһыаннаах). ☉ Спариваться, осуществить случку (о жеребце или быке)
Ынаҕы батан көрбөтөх, Тутум атахтаах, Туора муостаах Луобээгэй оҕустаах. П. Ойуунускай

аат.
1. Биригээдэ, звено треһи, управлениены кытта ханнык эмэ үлэни (хол., тутууну) толорорго түһэрсибит кэлэктиибинэй дуогабара. ☉ Подряд (обязательство выполнить какую-л. работу — напр., бригадный)
Кини «Якутзолото» холбоһукка бастакынан биригээдэнэн бэдэрээт ньыматын олохтообута. «ХС»
Ахсыс дьиэ акылаатын тутууга В. Тишин биригээдэтэ үлэ тэрээһинин уларытарга быһаарыммыта. Бэдэрээтинэн үлэлииргэ учаастак салалтатыгар этии киллэрбиттэрэ. «Кыым». Тутууну икки ньыманан ыытабыт: хаһаайыстыбаннай ньыманан уонна бэдэрээтинэн. «Ленин с.»
2. эргэр. От оттуурга, таһаҕас таһыытыгар дьадаҥы баайы кытта кэпсэтиитэ (үгэс курдук хабалаҕа киирэр усулуобуйаҕа). ☉ Подряд (договор, обычно устный, между бедняками и баями на заготовку сена, леса, перевозку груза, как правило, на исключительно кабальных условиях для бедняков)
Ыраахтааҕы саҕана бэдэрээт эгэлгэтигэр, бырыһыан ынырыгар миккиллэн-миккиллэн баран, хамначчытынан киирэрбит. Суорун Омоллоон
Кини хас сайын аайы Алдаҥҥа, бэдэрээккэ диэн ааттаан, алааһынан, үрэҕинэн көһө сылдьан, биирдии тыһыынча бугулу туруоран биэрэрэ. Күннүк Уурастыырап
Сорохторо баайдарга хамначчытынан сылдьара, сорохторо күнүнэн-ыйынан бэдэрээккэ үлэлииллэрэ. С. Васильев
◊ Бэдэрээккэ киир эргэр. — бэдэрээккэ үлэлииргэ кэпсэт. ☉ Наняться в подряд
Бүгүҥҥү түөрт уончалаах холкуостаах нэһилиэгин, улууһун баайдарыгар бэдэрээккэ киирэн, хабалаҕа хаптарбытын, эрдэ турар эрдьигэн, хойут утуйар кулут буолан сиэлбитин субу баар курдук өйдүүр буолбаат. Суорун Омоллоон
Бэдэрээккэ (бэдэрээт) кэпсэт көр бэдэрээккэ киир. Тыһыынча биэс сүүс кэриҥэ ахсааннаах мас кэрдээччи сахалары тойотторо, мас бэлэмнииргэ бэдэрээт кэпсэппэтэх буоланнар, үүртэлээн кэбиһэллэр. Н. Якутскай
Сорохтор сир куортамныыллар, сорохтор эһиилги сүөһү айаҕар кэпсэтэллэр, сорохтор от охсорго …… сорохтор арыы бэдэрээтигэр кэпсэтэллэр. МНН
Бэдэрээккэ ыл көр бэдэрээккэ киир. Чэ, ылыҥ, этиҥ эрэ, баай дьон суох буоллахтарына, кимтэн бэдэрээккэ ылыахпытый, кимиэхэ сүүрэн-көтөн биэрэн кырбаһы-тооромоһу бэриһиннэриэхпитий? Эрилик Эристиин. Бэдэрээт көтөҕүүтэ — бэдэрээккэ киирэн, таһаҕаһы таһыы. ☉ Перевозка грузов по подряду
Эр бэртэрин талан, Дьокуускайтан табанан бэдэрээт көтөҕүүтүгэр ыыппыттара. «ХС». Бэдэрээт тарт — бэдэрээттэһэн таһаҕаһы тас. ☉ Брать подряд на перевозку грузов
Аҕыйах табалаахпын, онон кыһыны атыыһыттарга бэдэрээт тардан айахпын ииттинэр этим. А. Софронов

с. солб. аат. Саҥарааччы биир ахсааҥҥа иккис сирэйи бэлиэтээн этэр тыла. ☉ Личное местоимение 2-го лица единственного числа, ты
Итиннэ барытыгар эн эппиэттиэх тустааххын. Н. Якутскай
Эн ханна да барыма! Эрилик Эристиин
[Солко:] Уйбаан, бэрдин бэрт киһи буолан бараҥҥын, эн биир улахан итэҕэстээххин ээ. С. Ефремов
♦ <Эн> айаххар батыам суоҕа — айаххар батыам суоҕа (баппатах баҕайым ини) диэн курдук (көр айах I)
Эн айаххар баппатах баҕайым ини. Тыллыыраптаан сиэбэккэ сирэйиҥ саатыа. «ХС»
Эн антах түс — аан антах бар (түс) диэн курдук (көр антах). Бэйэм кыараҕастык олорон, тылгын быһа гыммакка, кыах баарынан көмөлөспүтүм үрдүнэн, эн антах түһэ олороруҥ даа баар ээ. ГНС СТСДТ. Эн аньыыҥ (инниҥ) инньэ (туспа), мин аньыым (инним) инньэ (туспа) — мантан антах эн биһиги дьылҕабыт тус-туспа. ☉ С этого момента наши пути расходятся
Онуоха хоммут хоноһото Эрдьигэн Баатыр: «Эн аньыыҥ инньэ, мин аньыым инньэ», — диэн баран, таһырдьа тэп гыммыта. СНА. [Лэкиэс:] Аны эһиги кыыскынаан иннигит туспа, мин инним туспа. С. Ефремов
Эн-мин дэһэн (дэсиһэн) — эн-мин дэс (дэһис) диэн курдук (көр дэс). Былыр хаһан эрэ чугас ыаллыы буолан эн-мин дэһэн олоорпут этэ буолбат дуо? А. Софронов
Эмээхсинэ оҕонньорун, бачча тухары бииргэ эн-мин дэсиһэн эр-ойох буолан олорон баран, билбэт буолуо дуо? П. Ойуунускай
Миитэрэйдээҕи кытта эн-мин дэһэн, хардарыта ылса-бэрсэ, көмөлөсүһэ олорор этибит. «ХС»
Эн соххор, мин соххор дэспиккэ (диэбиккэ) дылы — эн соххор, мин соххор диэн курдук (көр соххор I). Ээ, эрэйдээх, били эн соххор, мин соххор диэбиккэ дылы, элэй-балай тыллаһа турума. В. Ойуурускай. Эн хараххар ким да үүт ыгыа суоҕа көр үүт I
◊ Эн буолбут киһи — ким эмэ үчүгэйгэ тиксэригэр ымсыыран этии. ☉ Мне бы на твоём месте быть (букв. мне бы быть тобой)
Ээ, оччоҕо сыбаайбаҕа бэлэх бэлэмнээтэҕэ. Үчүгэй да баҕайы. Эн буолбут киһи. А. Фёдоров
— Сарсыарда үлэбэр массыынанан аҕалан биэрэллэр, киэһэ дьиэбэр илдьэллэр. — Аата үчүгэйин, эн буолбут киһи баар ини! «Чолбон»
Эн эппэтэҕин буоллун көр эт I. «Оо, дьэ, эн эппэтэҕин буоллун, барыта этэҥҥэ буоллун», — дии-дии илиитин ыга тутан салыбыратта. «Чолбон»
Дьэ, кырдьаҕас, баһыыба, Эн эппэтэҕин буоллун. «ХС»
ср. др.-тюрк., тюрк. сэн, сен ‘ты’